ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अथ दशमः खण्डः ॥
अथाऽऽर्भवेपवमानस्यैकं स्तोत्रीयं तृचं विदधाति--
यस्ते मदो वरेण्य इति गायत्री भवति ॥ १ ॥
गायत्रस्तृचो भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्य तृचस्य मदशब्दयुक्तत्वेन तृतीयसवनस्याऽऽनुरूप्यं दर्शयति--
मदवद्वै रसवत्तृतीयसवनं मदमेव तद्रसं दधाति ॥ २ ॥
*प्रसोमासो मदच्युत इति गायत्री भवतीत्यस्य वाक्यशेषवत् एत-
दपि व्याख्येयम् ॥ २ ॥
अन्यां स्तोत्रीयां विधायाऽस्मिन्नहनि तस्याः सङ्गति मन्नाद्यहेतुताञ्चाह-
पवस्व मधुमत्तम इति पवन्त इव ह्येतेनाऽह्ना मधुमत्तम
इत्यन्नं वै मध्वन्नाद्यमेव तद्यजमाने दधाति ॥ ३ ॥
पवस्व मधुमत्तम इत्यस्मिन् पूञ् पवन इत्यस्माद्धातोर्निष्पन्नः
पवस्वेति शब्दः श्रूयते। एतेन द्वितीयेनाऽह्ना पवन्त इव हि। इवेत्यव-
धारणे। पवन्ते शोधयन्त्येव खल्वनुष्ठातारः। अतोऽस्मिन्नहनि तत् पव-
नप्रतिपादकं मन्त्रवाक्यं सङ्गतम्। तथा मधुमत्तम इति च पदं तत्र
श्रूयते। लोके च अन्नं वै अन्नमेव मधु मधुरमिति प्रसिद्धम्। अतोऽन्न-
वाचिमधुशब्दयुक्तेन तत्त्वेन मन्त्रवाक्येन यजमाने अन्नाद्यं अदनीय-
मन्नमेव दधाति ॥ ३ ॥
अथाऽपरां स्तोत्रीयां विधाय तया वीर्यप्राप्तिमाह-
इन्द्रमच्छ सुता इम इतीन्द्रियस्य वीर्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥४॥
अस्यामृचीन्द्रशब्दः श्रूयते। तेन च इन्द्रसम्बन्धि वीर्यं प्रत्यभिज्ञायते
अतः फलस्य इन्द्रियस्य इन्द्रेण सृष्टस्य तद्वतस्य वा वीर्यस्याऽपत्यका-
रणस्य रेतोरूपस्याऽवरुद्ध्यै अवरोधनाय प्राप्तये एषा भवति ॥ ४ ॥
अथाऽपरं स्तोत्रीयं तृचं विदधाति-
अयं पूषा रयिर्भग इति ॥ ५ ॥
अस्य तृचस्याऽनुष्टुप्त्वात् त्रैष्टुभेऽहन्यसङ्गतिमाशङ्क्य त्रैष्टुभेन
रूपेण योगात्सङ्गतिमाह-
अनुष्टुभः सत्यास्त्रैष्टुभो रूपेण त्रैष्टुभंह्येतदहः ॥६॥
अनुष्टुभः सत्यः अनुष्टुप्छन्दस्का भवन्त्योऽप्येतास्त्रैष्टुभो रूपेण
३६ ता० ब्रा०