ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशोऽध्यायः ॥
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अथ तृतीये दाशरात्रिकेऽह्नि बहिष्पवमानस्य सप्तदशस्तोमस्य प्र-
थमं तृचं विदधाति—
दविद्युतत्यारुचेति तृतीयस्याऽह्नः प्रतिपद्भवति ॥ १ ॥
प्रतिपद्यते अनेनेति प्रतिपदाद्यस्तृचः । तृतीयस्य सप्तदशस्तोम-
स्योक्थसंस्थस्य पार्ष्टिकस्याऽह्नो बहिष्पवमानस्य दविद्युतत्येत्याद्यस्तृ-
चः कार्यः ॥ १ ॥
अनुष्ठितयोरह्नोस्तृतीयस्य चाऽह्नः सन्धायकानि रूपाणि दविद्युत-
त्येत्यस्यां दर्शयन् त्रिरात्रसन्धानं दर्शयति—
दविदूयुतती वै गायत्री परिष्टोभन्ती त्रिष्टुब्गवाशी-
र्जगती त्रीणि रूपाणि समारभते त्रिरा-
त्रस्याऽविस्रꣳसाय ॥ २ ॥
गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीत्येतानि त्रीणि छन्दांसि क्रमेणैतेषां त्रयाणा-
मह्नां रूपाणि । अत्र च दविद्युततीति गायत्र्यभिधीयते । दविद्युततीत्य-
स्य दीप्यमानेति हि शब्दार्थः । गायत्री च अग्निना सहोत्पत्तेस्तेजो-
रूपत्वात् दीप्यमाना भवति । अतः शब्दसामान्येन दविद्युतती शब्देन
गायत्र्येवोपस्थाप्यते, परिष्टोभन्तीशब्देन त्रिष्टुब्द्ब्यक्षराधिकेन गायत्र-
पादेन । स्तोभतीति त्रिष्टुप् परितः स्तोभतीति परिष्टोभन्ती । अतोऽ-
नेन पादेन त्रिष्टुबेवोपस्थाप्यते । परिष्टोभन्त्या रूपेति ह्यत्र द्वितीयः
पादः, सोमाः शुक्रागवाशिर इति तृतीयः । जगती च गवाशीः गोविका-
रेण पयसा आशिरा आश्रयतासाधनेन युक्ता । तृतीयसवनं हि जगत्या
(१)अपात्तरसम् । तत्र चाशिरावनयनं रसवत्त्वाय क्रियते । अतो गवाशिर
इति पदेन जगती सन्निधाप्यते । एतेषां त्रयाणां छन्दसामस्यामृचि
प्रतिपादनात् तानि त्रीणि रूपाणि त्रयाणामह्नां रूपाणि समारभते स-
१. आयतनं.