ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

भवतीति यत् तत्तेन ब्रह्म ब्राह्मणजातिमेव च क्षत्रं क्षत्रियजातिमेव च
सयुजी संयुक्ते करोति । अपि च गायत्रीणामृचां साम्न आधारतया प्रथ-
मभावित्वात्, स्तोमस्य च स्तोत्रीयासङ्ख्यात्मकस्य पञ्चदशस्य पश्चा-
द्भावित्वात्, क्षत्रस्य क्षत्रियजातेः पुरस्तात् पूर्वस्मिन् भागे ब्रह्मैव ब्रा-
ह्मणजातिमेव निदधाति, न तावत् पुरस्तान्निधानमात्रं ब्राह्मणजातेः,
अपि तु ब्रह्मणे षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ब्रह्मणः क्षत्रञ्च विशञ्च क्षत्रियजातिं
वैश्यजातिञ्च अनुगे अनुगन्ध्यौ करोति ॥ ८ ॥
अथाऽस्मिन्नहनि गायत्रीषु ब्रह्मसामकरणं ब्राह्मणजातेरभिवृद्धिहे-
तुश्चेत्याह—
ब्रह्म वै पूर्वमहः क्षत्रं द्वितीयं यद्गायत्रीषु ब्रह्मसाम
भवति ब्रह्म तद्यशसाऽर्द्धयति ब्रह्म हि गायत्री ॥९॥
पूर्वं प्रायणीयमहर्ब्रह्म वै ब्राह्मणजातिरेव, गायत्रीरथन्तरसम्ब-
न्धात् । तयोश्च ब्राह्मणजात्या सहोत्पन्नत्वात् । द्वितीयमहः क्षत्रं क्षत्रिय-
जातिः । तया सहोत्पन्नानां त्रिष्टुबादीनामत्र सद्भावात् । अतः क्षत्रसंस्तुते
द्वितीयेऽप्यहनि गायत्रीष्वृक्षु ब्रह्मसाम भवतीति यत् तत्तेन ब्रह्म ब्रा-
ह्मणजातिं यशसा कीर्त्या अर्द्धयति समृद्धं करोति । कुत एतत् ? हि
यस्माद्ब्राह्मणजातिरेव गायत्री, छन्दसां मध्ये गायत्र्याख्यं छन्दः ॥ ९ ॥
अथ तृचस्याऽर्थद्वारा समृद्धिहेतुतामाह—
तदु समानं वदन्तीषु क्रियते समृद्धयै ॥ १० ॥
तदु तद्ब्रह्मसाम समानं वदन्तीषु एकरूपमेवाऽर्थं प्रतिपादयन्तीषु
‘एवाह्यसि, एवा शूर, एवा ते राधम्’ इत्यादिना एवशब्देनैवं शब्दपर्यायेण
सदृशस्याऽर्थस्य तत्र प्रतिपादनात् तासु क्रियते । एकस्यैव शब्दस्य
भूयोऽभ्यासात्तत्साम समृद्धयै समृद्धयर्थमेव भवति ॥ १० ॥
अथ तृतीये उक्थस्तोत्रे विकल्पेन सामनी विधत्ते—
आष्टादंष्ट्रे भवतः ॥ ११ ॥
अष्टादंष्ट्रेण ऋषिणा दृष्टे सामनी आष्टादंष्ट्रे । तयोरन्यतरत् इन्द्रं वि-
श्वा इत्यस्मिंस्तृचे अच्छावाकसामत्वेन गातव्यम् ॥ ११ ॥
तयोः साम्नोराद्यौ स्तोभौ वृत्रहननसम्बन्धाविति प्रतिपादयन्
वीर्यवत्त्वं प्रतिपादयति—
ऐयाहा इति वा॑ इन्द्रो वृत्रमहन्नैषादोहोवेति न्यगृ-
ह्णाद्वार्त्रघ्ने सामनी वीर्यवती ॥ १२ ॥