ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अथ चतुर्थः खण्डः ॥
होतृमैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकानां क्रमेण चत्वारि पृष्ठस्तोत्रा-
णि । तेषां स्तोत्रीयाः सामानि च प्राकृतान्येव । तत्र होतुः पृष्ठस्य स्तो-
त्रीयं प्रगाथविधमनूद्य स्तौति—
“अभि त्वा शूर नो॑ नुम” इत्यभीति रथन्तरस्य रू-
पंᳵ राथन्तरंᳵ ह्येतदहः ॥ १ ॥
(१)“अभि त्वा शूरे”त्येषा हि रथन्तरस्य योनिः । ततोऽभिशब्द-
स्योत्पत्तावेव रथन्तरेण सम्बन्धादभिशब्दो रथन्तरस्य रूपम् । एत-
त्प्रायणीयमहश्च राथन्तरं रथन्तरपृष्ठकम् । हि यस्मादेवं तस्मादभिश-
ब्दयुक्तः प्रगाथोऽस्मिन्नहनि सम्बन्धयोग्य इत्यर्थः ॥ १ ॥
अथ द्वितीयस्य पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचमुपादाय स्तौति—
“कया न॑श्चित्र आभुव॑”दिति कवत्यस्तेन प्राजाप-
त्याः को हि प्रजापतिः प्रजापतेरा॑प्त्यै ॥ २ ॥
(२)“कया नश्चित्र” इत्याद्याः कवत्यः कशब्दोपेतास्तिस्र ऋचो भ-
वन्ति । यतः कवत्यस्तेन प्राजापत्याः प्रजापतिदेवताकाः । कुत एतत् ?
को हि कशब्दाभिधेयः खलु प्रजापतिः । एवं कवत्यो भवन्तीति यत्
तत् प्रजापतेराप्त्यै प्राप्तये सम्पद्यते ॥ २ ॥
अथ तृतीयस्य पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचमनूद्य स्तौति--
(३)“तं वो दस्ममृतीषहं वसोर्मन्दानमन्धसोऽभ

स्वसरेषु धेनव" इत्यभीति रथन्तरस्य रूपꣳ राथन्तरꣳ
ह्येतदहः ॥ ३ ॥
"तं वोदस्म"मित्यस्मिन्तृचे अभिवत्समिति अभिशब्दो विद्यते।
अभीत्येतद्रथन्तरस्य रूपमित्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम् । ऋचस्तु उत्तरा-
स्वेव व्याख्याता इति न पुनर्व्याख्यायन्ते ॥ ३ ॥
अस्मिन्नेव तृचे कञ्चित्पादमादाय तदभिप्रायमाह—
'इन्द्रं गीर्भिर्हवामह' इति हवन्त एवैनम् ॥ ४ ॥
'इन्द्रं गीर्भिर्हवामह' इत्यनेन पादेन एनमिन्द्रं हवन्त एव आह्वयन्त
एव ॥ ४ ॥
अथ चतुर्थस्य पृष्ठस्य स्तोत्रीयं प्रगाथमनूद्य स्तौति—
(१)"तरोभिर्वो विदद्वसु" मिति स्तोमो वै तरो यज्ञो
विदद्वसुः स्तोमेन वै यज्ञो युज्यते यत्तरोभिर्वो विदद्वसु-
मित्याह यज्ञमेव तद्युनक्ति ॥ ५ ॥
"स्तोमो वै देवेषु तरो नामाऽसी"दित्यादिना तरःशब्दस्य स्तोम-
वाचकत्वं विदद्वसुशब्दस्य यज्ञवाचकत्वं च पूर्वमुक्तम् । तरत्यनेन यज्ञ-
मिति तरः स्तोमः वस्तूनां लम्भकत्वात् यज्ञो विदद्वसुः । अत्र मन्त्रे य-
द्यपि शब्दद्वयमर्थान्तरपरं तथाऽपि शब्दसाम्येन स्तुतिः । स्तोमेन
च त्रिवृदादिना यज्ञो युज्यते सम्बध्यत इति च प्रसिद्धम् । तथा सति
यथा तरोभिर्वो विदद्वसुमिति तरोभिः करणैः सम्बन्धं विदद्वसुमाह
तच्चेन यज्ञमेव विदद्वसुवाच्यं तरःशब्दवाच्येन स्तोमेन युनक्ति सम्बद्धं
करोति ॥ ५ ॥
अथ प्रथमे स्तोत्रीये प्रकृतमेव सामविधिमनूद्य स्तौति—
रथन्तरं भवति ब्रह्म वै रथन्तरं ब्रह्म प्रायणीयमह-
र्ब्रह्मण एव तद्ब्रह्माऽऽरभ्य प्रयन्ति ॥ ६ ॥
ऋगन्तरवत् 'तं वोदस्म मित्यस्या अप्यृचः प्रतीकमात्रग्रहणे कर्तव्ये अस्या अभि-
शब्दवत्त्वेन स्तुतेः कर्तव्यतया तस्य चोत्तरार्धे एव सत्त्वात् तदर्थं समग्राया अनुवादः ॥
१. तरोभिर्वो विदद्वसुमिन्द्रꣳ सवाध ऊतये ।
बृहद्वायन्तः सुतसोमे अध्वरे हुवे भरं न कारिणम् ॥ १ ॥
न यं दुध्रा वरन्ते न स्थिरा मुरोमदेषु शिप्रमन्धसः ।
य आहृत्या शशमानाय सुन्वते दाता जरित्र उक्थ्यम् ॥ २ ॥
( सा. सं. १. १. १४ )

एकादशाध्याये चतुर्थः खण्डः। ४०३
ब्रह्म ब्राह्मणजातिरेव रथन्तरं प्रजापतिमुखात्सहोत्पत्तेः । प्रय-
न्त्यनेनेति प्रायणीयं प्रथममहः । तच्च ब्रह्म तस्मिन्नहनि रथन्तरस्य कर-
णाद् ब्रह्मण एव सकाशात् ब्रह्माऽऽक्रम्याऽधिष्ठाय प्रयन्ति प्रायणमुपक्रमं
कुर्वन्ति ॥ ६ ॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति-
इयं वै रथन्तरमस्यामेव प्रतिष्ठाय सत्रमासते ॥७॥
इयं दृश्यमाना भूमिरॆव रथन्तरं, तथा सति अस्यामेव पृथिव्यां
प्रतिष्ठाय सत्रमासतेऽनुतिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
अथ मैत्रावरुणपृष्ठस्तोत्रनिर्वर्तकं साम विधाय स्तौति-
वामदेव्यं भवति पशवो वै वामदेव्यं पशूनामव-
रुद्ध्यै प्राजापत्यं वै वामदेव्यं प्रजापतावेव प्रतिष्ठाय स-
त्रमासते ॥ ८ ॥
शान्तिहेतुतया पशुसाधनत्वात् वामदेव्यस्य पशुत्वम् । 'कया
नश्चित्र' इति वामदेव्याधारस्य तृचस्य प्राजापत्यत्वात् तदाश्रितं सा-
माऽपि प्राजापत्यमित्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ८ ॥
अथ तृतीयस्य पृष्ठस्तोत्रस्य साम विधाय स्तौति-
नौधसं भवति ब्रह्म वै नौधसं ब्रह्म प्रायणीयमहर्ब्र-
ह्मण एव तद्ब्रह्माऽऽक्रमन्ते ॥ ९ ॥
नोधा नाम ऋषिस्तेन दृष्टं साम नौधसं तद्ब्रह्म परिवृढम् । यद्वा
बृहत्प्रतिरूपकत्वेन राथन्तरेऽहनि प्रयोज्यत्वात् ब्रह्मेति व्यपदेशः ।
प्रायणीयमहश्च परिवृढं मुख्यत्वात् । एवं सति नौधसं भवतीति यत्तेन
ब्रह्मणः सकाशादेव ब्रह्माऽऽक्रमन्ते अवलम्बन्ते ॥ ९ ॥
अथ चतुर्थस्य पृष्ठस्य साम प्रदर्श्य तच्च रथन्तरञ्चोभयं संयु-
ज्य स्तौति-
कालेयं भवति समानलोके वै कालेयञ्च रथन्तरञ्चेयं
वै रथन्तरं पशवः कालेयमस्याञ्चैव पशुषु च प्रतिष्ठाय
सत्रमासते ॥ १० ॥
कालेयं सामाऽच्छावाकपृष्ठस्तोत्रं भवति । कालेयञ्च रथन्तरञ्चैते
सामनी समानलोके समानायतने रथन्तरं यत्र प्रयुज्यते तत्र कालेय-
मपि प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । इयं खलु पृथिवी रथन्तरं साम पशवश्च काले-
यं तत्साधनत्वात् ईदृशयोरुभयोः प्रयोगात् अस्याञ्चैव पृथिव्यां पशुषु

४०४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
गवादिषु च प्रतिष्ठाय चिरकालं स्थित्वा सत्रमासते अनुतिष्ठन्ति॥१०॥
अस्य साम्नो निधनस्याऽहरानुरूप्यं दर्शयति—
द्रवाडिदं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपꣳ स्तोमः ॥ ११ ॥
(१)हो ५ इडेति विप्रगेयेन इडाशब्देन युक्तं एतत्साम तथा हि तथा
खल्वेतस्य प्रायणीयस्याह्नो रूपं पूर्वमुपन्यस्तं तत् द्रवाडिदं प्रथमस्याऽ-
ह्नो रूपमिति एतेषु चतुर्षु पृष्ठस्तोत्रेषु उक्त एव त्रिवृत् स्तोमो बोद्धव्यः ११
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
एकादशाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

अथ पञ्चमः खण्डः ॥
अथाऽऽर्भवपवमानस्य स्तोत्रीया विधाय तत्र तासामानुरूप्यञ्च
दर्शयति—
“प्र सोमासो मदच्युत” इति गायत्री भवति मदवद्
वै रसवृत्तत्तृतीयसवनं मदमेव तद्रसं दधात्य “घा पवस्व
देवयु”रित्येति रथन्तरस्य रूपꣳ राथन्तरꣳ ह्येतदहः॥१॥
“पवतेऽहर्य्यतो हरि”रिति बृहतो रूपं बृहदेव तदेत-
स्मिन्नहनि युनक्ति तद्युक्तꣳ इव आरभन्ते ॥ २ ॥
“प्र सुन्वानायाऽन्धस”इति प्रवत्यो भवन्ति प्रणिनी-
षण्यमिव ह्येतदह “रभिप्रियाणि पवते च नोहित”इत्य-
भीति रथन्तरस्य रूपꣳराथन्तरꣳ ह्येतदहः ॥ १ ॥
(२) “प्र सोमास” इत्येषा एका स्तोत्रीया गायत्री प्रथमा भवति ।
तत्तृतीयसवनं तन्मदवद्वै मदयुक्तमेव रसवत् रसयुक्तं भवति तन्ना-
ऽऽशिरावनयनेन मदकररसजननात् ‘विश्वे देवाः सोमस्य मत्सन्’ ‘ऋ-
भवौ देवाः सोमस्य मत्सन्नित्यादिनिविन्मन्त्रवर्णाच्च तृतीयसवनस्य म-
दहेतुत्वं गम्यते । तत्तेन मदवत्या गायत्र्याः प्रयोगेन मदवत् मदकरमे-
१. निधनमिदं तृचस्याऽन्ते द्रष्टव्यम् ।
२. प्र सोमासो मदच्युतः श्रवसे नो मघोनाम् । सुता विदधे अक्रमुः ॥ १ ॥
( सा. सं. उ. १. २. २१. १ )

एकादशाध्याये पञ्चमः खण्डः । ४०५
व रसं तृतीयसवने दधाति, (१)“अया पवस्वे”ति अपरा स्तोत्रीया ।
तत्र चाऽऽकारो विद्यते । आ इति च रथन्तरस्य रूपं एति प्रेत्याशुमदिति
गणनात् एतत्प्रायणीयमहश्च राथन्तरम् । अतो रथन्तररूपयुक्तमन्त्र
परिप्रयोगार्हमित्यर्थः ॥ १ ॥
(२)पवते हर्य्यत इत्यन्या स्तोत्रीया । तत्र च पवत इति वर्त्तमानकाला-
भिधायिना पवनस्य स्थितिः प्रतीयते । तच्च बृहतो रूपं उपस्थितं द्वि-
तीयस्याऽह्नो रूपमित्यादिना बृहतस्तद्रूपत्वस्योक्तत्वात् । तत्तेन स्तोत्रीया-
करणेन बृहत्सामैव एतस्मिन् प्रथमेऽहनि युनक्ति पूर्वस्मिन्नहनि युक्तं
सम्बद्धं तत्साम श्वः परेद्युरारभन्ते प्रयोक्तुं, परिगृह्णन्ति, प्रशब्दवत्त्वेन
स्तौति । (३)“प्रसुन्वानाये”त्येषाऽपरा स्तोत्रीया । यद्यप्येकर्चमेव तत्र सा-
मद्वयं गौरीवीतं गौतमञ्चाऽत्र गीयते, तथाऽपि उत्तराभ्यां सह मिलित्वैत-
त्प्रशस्यते प्रवत्यः प्रशब्दयुक्ता भवन्ति तत्प्रायणीयमहः प्रणिनीषेण्य-
मिव हि प्रणतव्यत्वेनेष्टं खलु 'अभिप्रियाणी'त्यपरः स्तोत्रीयः स्तृचः ।
अभीति रथन्तरस्य रूपं, तद्योन्या'मभित्वा शूरै'ति दृष्टत्वात् । गत-
मन्यत् ॥ १ ॥
अथाऽग्निष्टोमसाम्नः स्तोत्रीयां दर्शयति—
“यज्ञा यज्ञा वो अग्नय” इत्याग्निर्वै यज्ञो यज्ञ एव
तद्यज्ञं प्रतिष्ठापयति ॥ २ ॥
यज्ञा यज्ञाव इत्यस्मिन् प्रगाथे यज्ञायज्ञेति द्वौ यज्ञशब्दौ दृश्येते ।
तयोरेकः यज्ञशब्दोऽग्निवाचकः, अपरस्तु क्रियाया इत्यभिप्रायेण व्या-
चष्टे-अग्निर्वै यज्ञ इति । योऽयं यज्ञः यज्ञशब्दाभिधेयः क्रतुः सोऽग्निर्वै
अग्निरवे तन्निष्पाद्यत्वात् यज्ञशब्दस्योपरि पुनर्यज्ञशब्दोच्चारणात्
यज्ञे संस्तुते अग्नावेव तत्तेन यज्ञं प्रतिष्ठापयति ॥ २ ॥
अथ प्रसोमास इत्याद्यायां स्तोत्रीयायां गायत्रं साम विधाय इमे
वै लोका गायत्रं व्यावृतद्गेयमित्यादिकं तद्ब्राह्मणञ्चाऽतिदिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
१. अया पवस्व देवयु रेभन्पवित्रं पर्य्येषि विश्वतः । मधोर्धारा असृक्षत ॥ १ ॥
२. पवते हर्य्यतो हरिरिति ह्राꣳसि रꣳह्या । अभ्यर्षस्तोतृभ्यो वीरवद्यशः ॥ २ ॥
३. प्रसुन्वानायाऽन्धसो मर्त्तो न वष्ट तद्वचः ।
अपश्वानमराधसꣳ हता मखं न भृगवः ॥ ३ ॥
( सा. सं. पू. ६. २. १. ९. सा. सं. उ. १. २. २२ )

४०६ | ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

व्याख्यातमेतत् ॥ ३ ॥
अथ तस्यामेव स्तोत्रीयायां सामान्तरं विधाय निधनद्वारा तत्प्र-
तिष्ठाहेतुरिति स्तौति—
सं॑हि॒तं भ॑वति द्व्यक्ष॑रनिधनं॒ प्रति॑ष्ठायै॒ प्रति॑ष्ठा-
यै॒व स॑त्रमासते ॥ ४ ॥
गायत्रं संहितञ्चैते द्वे अपि च सामनी एकर्च्वे तत्र संहितं द्व्यक्षर-
निधनं द्वे अक्षरे निधनं यस्य तत्तथोक्तं क्र २ ३ ४ ५ मुः इति हि तस्य
निधनमधीयते । तच्च मनुष्यपादद्वयसाम्यात् प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठानाय
भवति । एवमनेन निधनेन प्रतिष्ठायैवाऽनन्तरं प्रतिष्ठिताः यजमानाः स-
त्रमासते ॥ ४ ॥
'अया पवस्वे' त्यस्यां गातव्यं साम विदधाति—
स॒फं भ॑वति ॥ ५ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ५ ॥
एतत्सामनिर्वचनद्वारेण लोकत्रयप्राप्तिहेतुरेतत्सामेति दर्शयति—
स॒फेन॒ वै दे॒वा इ॒मान् लो॒कान् स॒माप्नु॑वन्
यत्स॒माप्नु॑वं॒स्तत्स॒फस्य॑ सफ॒त्वमि॒माने॒वैते॑न लो॒कान्
स॒माप्या॑ सत्र॒मास॑ते ॥ ६ ॥
सफेन खलु साम्ना साधनेन देवाः पुरा इमान् पृथिव्यादिकान्
लोकान् समाप्नुवन् सम्यगाप्तवन्तः यद्यस्मात्समाप्नुवन् तत्तस्मात्
समाप्तिसाधनत्वात् सफस्य साम्नः सफत्वं सफमिति संज्ञा सम्प-
न्ना । सम्पूर्वादाप्नोतेः सफशब्दो व्युत्पादनीयः । पृषोदरादित्वात्वर्णवि-
कारः । यस्मादेवं तस्मादिदानीन्तना अपि यजमानाः एतेन सफेन
साम्ना इमानेव लोकान् समाप्य सम्यगवाप्य सत्रमासते ॥ ६ ॥
"पवते हर्य्यतो हरि"रित्यस्यां गातव्यं साम विदधाति—
त्र्यक्ष॑रं भवति ॥ ७ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ७ ॥
इदं साम भ्रातृव्यापनोदनहेतुरिति प्रतिपादयिषुराह—
अ॒ष्टौ वा ए॒ताः का॑मदु॒घा आ॑स॒ँस्तोमे॑का समशी-
र्य॑त॒ सा कृ॒षिर॑भवद्दृध्यतेऽस्मै कृ॒षौ य एवं वेद॑ ॥ ८ ॥
पुरा खलु एता गायत्रीत्रिष्टुबाद्याः अष्टौ अष्टसंख्याः सत्यः काम-
दुघाः कामस्य काम्यमानस्याऽभिमतस्य सर्वस्य फलस्य दोग्ध्यो गो-

एकादशाध्याये पञ्चमः खण्डः। ४०७
रूपा आसन्। तासां मध्ये एका समशीर्यत संशीर्णा प्रध्वस्ताऽ-
भूत्। ततः सा कृषिः व्रीहियवादिहेतुः कर्षणक्रियाऽभूत् । अत इदानीं
गायत्र्यादीनि चतुरक्षराधिकानि सप्तैव छन्दांस्युपलभ्यन्ते । एवं कृषे-
रुत्पत्तिं यो वेद जानाति तस्मै जानते कृषौ कर्षणक्रियायां ऋध्यते
ऋद्धिः समृद्धिर्भवति ॥ ८ ॥
अथ प्रतिपित्सितं भ्रातृव्यापनोदनमेव दर्शयति—
तासु देवासुरा अस्पर्धन्त ते देवा असुरान् काम-
दुघाभ्य आक्षारेणाऽनुदन्त नुदते भ्रातृव्यं कामदुघाभ्य
आक्षरेण तुष्टुवानः ॥ ९ ॥
तासु पूर्वोक्तासु कामदुघासु देवासुराः देवाश्चाऽसुराश्चाऽस्पर्दन्त
परस्परं स्पर्द्धां कृतवन्तः । ते स्पर्द्धमाना देवाः अनेनाऽक्षारेण साम्ना
तानसुरान् कामदुघाभ्योऽनुदन्त प्रेरयन् ताभिरसुरान्वियोजित-
वन्त इत्यर्थः । यत एवं अतो हेतोरिदानीमपि आक्षारेण तुष्टुवानः
स्तुतवान् यजमानो भ्रातृव्यं शत्रुं कामदुघाभ्यः सकाशात् नुदते प्रेरं-
यति (१)निर्गमयति ॥ ९ ॥
अथ प्रसङ्गादिदं साम कस्यचिद्यजमानविशेषस्य ब्रह्मसामत्वेन-
विधित्सुः (२) अन्वर्थां आक्षारसंज्ञां निर्वक्ति—
एभ्यो वै लोकेभ्यो रसोऽपाक्रामत्तं प्रजापतिराक्षारेणा-
ऽऽक्षारयद्यदाक्षारयत्तदाक्षारस्याऽऽक्षारत्वम् ॥ १०॥
एभ्यस्त्रिभ्यो लोकेभ्यः सकाशात् पुरा रसः क्षीराद्यात्मकः अपा-
क्रामत् अपागच्छत् । तमपक्रान्तं रसं प्रजापतिः प्रजानां पालयिता
देवः आक्षारेणा नेनाऽऽक्षारयत् आसमन्तादासिक्तवान् । यद्यस्मादने-
नाऽऽक्षारयत् तत्तस्मादस्य साम्न आक्षारमिति नाम सम्पन्नम् ॥१०॥
अस्त्वेवम्, किं ततः ? इत्याह—
तस्माद्यः पुरा पुण्यो भूत्वा पश्चात्पापीयान् स्यादा-
क्षारं ब्रह्म साम कुर्वीताऽऽत्मन्येवेन्द्रियं वीर्यँ रसमा-
क्षारयति ॥ ११ ॥
यस्मात् आक्षारणसाधनमेतत्साम तस्माद्यो यजमानः पुरा पूर्वस्मिन्
काले पुण्यः धनादिभिः श्रेष्ठो भूत्वा पश्चात्परस्मिन् काले पापीयान पापिष्ठो
१. विगमयति इति क. पु । २. तदर्थ. इति. ख. पु.

दरिद्रतमः स्यात् भवेत् स आक्षारं साम ब्रह्मसाम कुर्वीत । कृतेन
च तेन साम्ना आत्मनि स्वस्मिन्निन्द्रियं इन्द्रस्य सम्बन्धि वीर्य्यं रसं
पयःप्रभृतिकञ्च आक्षारयति (१)आश्चोतयति ॥ ११ ॥
अथ प्रकृतमेवाऽनुसरन् रूपमाक्षारञ्चोभयं संयुज्य धृतिहेतुत्वेन
स्तौति—
जनुषैकऋचौ भवतोऽह्नो धृत्यै यद्वा एतस्याऽह्नो ऽधृतं
तदेताभ्यां दाधार ॥ १२ ॥
जनुषा जन्मना स्वभावतः एतौ सामविशेषौ एकऋचौ एकस्यामृ-
र्चि गेयौ भवतः । तथा चोभयोः साम्यात् सामद्वयमपि पादद्वयवत्
अस्य प्रायणीयस्याऽह्नो धृत्यै धारणाय भवति । एतदेव विव्रियते-यद्वा
इत्यादिना । यत् खलु एतस्य प्रायणीयस्याऽह्नो ऽधतमधारितं अना-
श्रितं भवति तदेताभ्यां सामभ्यां दाधार स्तोता धारयति ॥ १२ ॥
अथ "प्रसुन्वानाये"त्यस्यामृचि गौरीवितगौतमे गातव्ये तत्राऽऽद्यं
विदधाति ।
गौरीवितं भवति ॥ १३ ॥
स्पष्टम् ॥ १३ ॥
अहीनेषु क्रतुषु पूर्वोत्तरयोरहोरिदं साम सन्धानहेतुरिति दर्श-
यिष्यन् तदर्थमस्य साम्नोऽतिरिक्ततामाह—
गौरीवितिर्वा एतच्छाक्त्यो ब्राह्मणोऽतिरिक्तमपश्य-
त्तद्गौरीवितमभवत् ॥ १४ ॥
(२)शाक्त्यः शक्तिगोत्रः गौरीवितिर्नाम ऋषिः पुरा ब्रह्मणः परमे-
ष्ठिनः शब्दब्रह्मात्मिकाया वाचो विभज्यमानायाः एतत्सामातिरिक्त-
मपश्यत् तत्साम गौरीविताख्यं अभवत् "देवा वै वाचं व्यभजन्त
तस्या यो रसोऽत्यरिच्यत । तद्गौरीवितमभव"दिति हि ब्राह्मणम् ॥१४॥
किमतः ? तदाह—
अतिरिक्तं वा एतदतिरिक्तेन स्तुवन्ति यद्गौरीविते-
नाहीनाञ्छ्वस्तनवद्भवत्यपि प्रजाया उपकॢप्तम् ॥ १५ ॥

१. आसेचयति इति क. पु.
२. गुरीवितस्याऽपत्यं गौरीवितिः । शाक्त्यनामा इति ख. पु. तत् परमेष्ठिनोऽतिरिक्तं
गुरीवितापत्यशाक्त्यदृष्टं साम । अतस्तस्य गौरीवितमिति नाम सम्पन्नम् इति पाठभेदो
दृश्यते ख. पु ।

एतद्गौरीवितमुक्तप्रकारेणाऽतिरिक्तं वै अधिकमेव खलु अतोऽति-
रिक्तेनाऽधिकेन अत्र स्थित्वैव अहरन्तरं व्याप्तुं शक्तेन साम्ना स्तुवन्ति
अहीनानहःसमूहान् “अहः समूहे खो वक्तव्यः” । यद्गौरीवितेन साम्ना-
ऽहीनान् सन्तनोति तेन प्रजायाः पुत्रपौत्रादिरूपायाः उपक्लृप्तं उपक-
ल्पितं सम्पादितं धनादिकं श्वस्तनवत् श्वः परेद्युरपि वर्त्तमानं भवति
सर्वदाऽवस्थितं भवति । न कदाचित् क्षीयत इत्यर्थः ॥ १५ ॥
अथैतत्प्रजाहेतुत्वेन स्तौति—
वृषा वा एतद्वाजिसाम वृषभो रेतोधा अद्य स्तुवन्ति
श्वः प्रजायते ॥ १६ ॥
वाजि वाजवत् बलवद्वा एतत्साम वृषा वै वर्षणसमर्थः पुङ्गवः । स
च वृषभो रेतोधा रेतसः पुत्रपौत्राद्युत्पत्तिहेतुभूतस्य वीर्यस्याऽऽधाता
भवति । अतो वृषसंस्तुतेनाऽनेन साम्ना अहीनेषु अद्याऽस्मिन्नहनि स्तुव-
न्ति । तेन च रेत एव निषिक्तं भवति । श्वः परेद्युः प्रजायते तदेव निषिक्तं
रेतः प्रजारूपेणोत्पद्यते ॥ १६ ॥
अथाऽस्याऽऽधारभूताया ऋचश्छन्दोद्वाराऽपि प्रजाहेतुत्वमाह—
अनुष्टुभि छन्दसां क्रियतेऽनुष्टुब्धि छन्दसां योनिः
स्वायामेव तद्योनौ रेतो धत्ते प्रजायै ॥ १७ ॥
छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये अनुष्टुभि अनुष्टुप्छन्दस्कायामृचि
“प्र सुन्वानाये”त्यस्यां क्रियते । तत्कस्य हेतोः ? हि यस्मात् छन्दसां
गायत्र्यादीनामनुष्टुप् योनिर्भवति । “अनुष्टुप् च वै सप्तदशश्च समभव-
ता”मित्यादिना छन्दसामनुष्टुब्योनित्वं पूर्वमेव प्रदर्शितम् । तत्तस्मा-
त्सर्वच्छन्दसां योनाव्नुष्टुभि गौरीवितस्य करणात् स्वायां स्वकीयायां-
आत्मीयायामेव योनौ रेतो धत्ते आधत्ते प्रजायै पुत्रादिरूपेणोत्पत्त्यै ॥ १७ ॥
एतद्वेदनं प्रशंसति—
प्रजायते बहुर्भवति य एवं वेद ॥ १८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १८ ॥
अधुनाऽस्य साम्नोऽहःसमूहे प्रयुज्यमानस्य पूर्वोत्तरयोरह्वोः सन्धा-
यकत्वं दर्शयति—
द्युदासं भवत्येतौ वा उदासौ स्वर्गस्य लोकस्याऽव-
सानदर्शौ पूर्वेण पूर्वमहः सँस्थापयन्त्युत्तरेणोत्तरमह-
रभ्यातिवदन्ति ॥ १९ ॥

[Header] ४१० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

एतत्साम द्व्युदासं द्वावुदासावुत्क्षेपौ यस्मिन् तथाविधं भवति ।
ततश्च किम् ? एतौ खलूदासौ स्वर्गस्य लोकस्याऽवसानदर्शौ पारदृ-
श्वानौ तयोः पूर्वेण पूर्वमनुष्ठीयमानमहः संस्थापयन्ति परिसमाप-
यन्ति, उत्तरेणोदासेन उत्तरमागभ्यहरभिलक्ष्याऽतिवदन्ति इदमहर-
तिक्रम्य वदन्ति ॥ १९ ॥
अथैतेनोदासद्वयेन यजमानानां स्वर्गलोकाध्यवसानं भवतीति
दर्शयति—
तद्यथाऽदः पूर्वेद्युः स्पृष्टं तृणोदकमन्ववस्यन्तो य-
न्त्येवमेव ताभ्याꣳस्वर्गं लोकमन्ववस्यन्तो यन्ति ॥२०॥
तदिति वाक्यालङ्कारे। यस्मादेतावुदासौ स्वर्गस्य लोकस्याऽवसा-
नदर्शौ, अतोऽस्माद्धेतोः यथा पूर्वेद्युः पूर्वस्मिन् दिवसे यागकाले तृ-
णोदकं समीपस्थानि तृणान्युदकानीति चाऽन्ववस्यन्तः अध्यवस्यन्तो
यन्ति, एवमेवैताभ्यामुदासाभ्यां यजमानाः स्वर्गं लोकमन्ववस्यन्तः
अनुक्रमेण पश्यन्तो यन्ति गच्छन्ति ॥ २० ॥
अथाऽस्यामेव स्तोत्रीयायां सामान्तरं विधत्ते—
गौतमं भवति ॥ २१ ॥
गौतमेन दृष्टं साम गौतमं एतदप्यत्रैकर्चम् ॥ २१ ॥
तदेतत् स्वर्गे चिरकालस्थितिहेतुत्वेन स्तौति—
सामाऽऽर्षेयवत् स्वर्गाय युज्यते स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते
तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
आर्षेयवत् ऋषिसम्बन्धवत् साम स्वर्गाय युज्यते स्वर्गप्राप्त्यै
युक्तं भवति । ततोऽनेन तुष्टुवानः स्तुतवान् स्वर्गात् लोकान्न च्यवते
न प्रच्युतो भवति ॥ २२ ॥
अथ सामान्तरस्य पूर्वमुक्तं ब्राह्मणमंत्राऽप्यतिदिशति—
यदु चैवाऽऽनुष्टुभस्य मध्ये निधनस्य ब्राह्मणं तदु
चैतस्य ॥ २३ ॥
प्रकृतौ हि “पुरोजितीवो अन्धस” इत्यस्मिन्नानुष्टुभे तृचे श्या-
वाश्वाऽन्धीगवे द्वे सामनी विहिते । अत्रान्धीगवं मध्येनिधनं दशाक्ष-
रम् । “मध्यतो निधनमुपयन्ती”ति तत्र श्रवणात् । आनुष्टुभस्य अनु-
ष्टुभि क्रियमाणस्य मध्येनिधनस्याऽन्धीगवस्य यदु चैव यदेव च
ब्राह्मणं ‘मध्येनिधनमैडं भवत्येतेन वै तृतीयसवनं प्रतिष्ठित’मित्यादिकं

एकादशाध्याये पञ्चमः खण्डः । ४११
तदु तदेव चैतस्य गोतमस्याऽपि ब्राह्मणं तत्र प्रतिपादितं सर्वं अने-
नाऽपि शेषत्वेनाऽन्वेीयत इत्यर्थः ॥ २३ ॥
अथ “अभिप्रियाणी”ति तृचे गेयं साम विदधाति—
कावं भवति ॥ २४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २४ ॥
अथैतल्लोकप्राप्तिहेतुरित्याह—
लोकबिन्दु साम विन्दते लोकं कावेन तुष्टुवानः ॥२५॥
लोकबिन्दु लोकस्य लम्भकं एतत्साम । अतोऽनेन कावेन तुष्टु-
वानः स्तुतवान् लोकमभिलषितं स्थानं विन्दते विदॢलाभ इत्यस्माद्धा-
तोः बिन्दुरिच्छुरिति उप्रत्ययान्तो निपातितः ॥ २५ ॥
अस्य निधनं प्रदर्श्य स्तौति—
स्वारम् स्वरेण स्वरेण हि देवेभ्योऽन्ततोऽन्नाद्यं प्र-
दीयते स्वरेणैव तद्देवेभ्योऽन्ततोऽन्नाद्यं प्रयच्छति ॥२६॥
स्वरेण स्वरितेन स्वारं स्वारनिधनञ्चैतद्भवति ततः किम्? उच्यते-
स्वरेण स्वर्य्यमाणेण वषट्कारेण स्वरितान्तेन स्वाहाकारेण वा खलु
देवेभ्यः अन्ततो मन्त्रावसानेऽन्नाद्यं अत्तुं योग्यञ्चरुपुरोडाशादिकमन्नं
प्रदीयते । तत्तस्मादत्रापि अन्ततः अहरवसाने तृतीयसवने देवेभ्यः
स्वरेणैव कावसम्बन्धिना क्रियमाणेनाऽन्नाद्यं देवेभ्यः प्रयच्छति ॥२६॥
एवमार्भविकस्य त्रिवृत्स्तोमस्य नवस्तोत्रीयास्तत्तत्यानि सा-
मानि च विहितानि । अथाऽग्निष्टोमसाम विधत्ते—
यज्ञायज्ञीयं भवति ॥ २७॥
स्पष्टम् ॥ २७ ॥
तदेतत् स्तौति—
वाग्यज्ञायज्ञीयं वाचि यज्ञः प्रतिष्ठितो वाच्येव तद्यज्ञ-
मन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति तं वाचोऽधि इव आरभन्ते ॥२८॥
वाङ्निधनत्वाद्यज्ञायज्ञीयं साम वागात्मकम् । वाचि च वेदात्मि-
कायां यज्ञः प्रतिपाद्यत्वेन प्रतिष्ठितः । यस्मादेवं तस्मादन्ततोऽहरव-
साने आश्रयभूतायां वाच्येव यज्ञं प्रतिष्ठापयन्ति निदधति तं पूर्वेद्युः
प्रतिष्ठापितं यज्ञं वाचोऽधि वाचः सकाशादेव इवः परेद्युरारभन्ते पुन-
राददते ॥ २८ ॥

४१२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तस्याऽग्निष्टोमसाम्नः स्तोमक्लप्तिं प्रदर्श्य स्तौति—
त्रिवृदेव स्तोमो भवति तेजसे ब्रह्मवर्चसाय ॥ २९ ॥
गतार्थः ॥ २९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
एकादशाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥
अथ षष्ठः खण्डः ॥
त्रिवृदग्निष्टोमस्य दाशरात्रिकस्य प्रथमस्याऽह्नः स्तोमक्लप्तिर्वि-
हिता। अथ पञ्चदशस्तोमकस्य उक्थ्य द्वितीयस्याऽह्नः स्तोमक्लृ-
प्तिरभिधीयते। तत्र बहिष्पवमानस्य प्रतिपत्तृचं विदधाति—
“पवस्व वाचो अग्रिय” इति द्वितीयस्याऽह्नः
प्रतिपद्भवति ॥ १ ॥
प्रतिपद्यते प्रारभ्यतेऽनयेति प्रतिपत्। पवस्व वाचो अग्रिय इति
प्रथमतृच इत्यर्थः ॥ १ ॥
वृत्तवर्तिष्यमाणयोरह्नोः सन्धानहेतुरित्येतत् स्तौति—
पवस्वेति वै राथन्तरं रूपमग्रिय इति बार्हतमुभे रूपे
समारभते द्विरात्रस्याऽविस्स्रंसाय ॥ २ ॥
अस्यामृचि यत्पवस्वेति पवनप्रतिपादकं पदं तत् खलु राथन्तरं
रथन्तरसम्बन्धरूपं युञ्जानं प्रथमस्याऽह्नो रूपमित्यादिना तद्रूपस्योक्त-
त्वात्। अग्रिय इति पदं तु बार्हतं बृहतो रूपं अग्रे भवोऽग्रियः बृहच्च
रथन्तरादग्रे जातत्वादग्रियं भवतीति शब्दसामान्येन तद्रूपता। तथा
च पवस्व वाचो अग्रिय इति प्रतिपदा बृहद्रथन्तरयोः साम्नोः स्वरूपे
स्वभूते उभे द्वे अपि रूपे समारभते परिगृह्णाति। द्विरात्रस्य पूर्वमनुष्ठि-
तस्याऽह्नोऽस्याऽनुष्ठास्यमानस्य च अह्नोर्द्विरात्रस्य द्वयहस्याऽविस्स्रंसाय
ऽशैथिल्याय सन्धानायेत्यर्थः। राथन्तरं हि पूर्वमहः। अत्र च तद्रूपा-
न्वयात् सन्धानं भवति ॥ २ ॥
अथ तस्यैव बहिष्पवमानस्य द्वितीयं तृचं विधत्ते—
‘पवस्वेन्दो वृषासुत’ इत्यनुरूपो भवति वृषण्वद्वा एत-
दैन्द्रं त्रैष्टुभमहर्यत् द्वितीयं तदेव तदभिवदति ॥३॥

एकादशाध्याये षष्ठः खण्डः । ४१३
“पवस्वेन्दो वृषासुत” इति तृचोऽनुरूपाख्यो द्वितीयो भवति । तदे-
तत् द्वितीयमहस्तदैन्द्रं इन्द्रदेवत्यं त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्छन्दस्कं वृषणवत् वृष-
शब्दयुक्तं च भवति । वृषवद्भूतृहवद्रयिमद्विश्वत्रवदुपस्थितामिति रूपस्य
द्वितीयेऽहनि परिगणितत्वात्तदेव वृषणवद्रूपम् । तत् पवस्वेन्दो वृषा
सुत इति मन्त्रवाक्यं अभिवदति अभिलक्ष्य ब्रवीति ॥ ३ ॥
अथाऽस्य तृचस्याऽनुरूप इति संज्ञां निर्वक्ति—
पूर्वमु चैव तद्रूपमपरेण रूपेणाऽनुवदति यत्पूर्वꣳ रूपम-
परेण रूपेणाऽनुवदति तदनुरूपस्याऽनुरूपत्वम् ॥ ४ ॥
“पवस्व वाचो अग्रिय” इति प्रथमतृचेन प्रतिपाद्यं यदर्थरूपं पूर्वमु
च पूर्वभावि, तदेव च रूपं अपरेण द्वितीयतृचप्रतिपाद्येन पश्चाद्भा

न्ते।" -> युज्यन्ते।
L27: "भवति । अस्मिन् द्वितीयेऽहनि होतुः पृष्ठस्तोत्रे यद्वृहत्साम क्रियते" -> exactly matches.
L28: "तस्यैव साम्नो रूपमाज्येषु भवति नाऽन्यस्येत्यर्थः ॥ १ ॥" -> exactly matches.
L31: "निराहोपस्थितान्याज्यानि भवन्ति ॥ २ ॥" -> exactly matches.

Everything looks completely accurate.४१४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तदेतत् प्रतिपत्सारूप्येण स्तौति—
येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति ॥ ९ ॥
येनैव प्राणेन प्रयन्ति प्रारभन्ते तमभिलक्ष्य उद्यन्ति समापयन्ति
प्रथमोत्तमयोस्तृचयोः पवमानसोमदेवताकत्वात्तृचात्मनैवाऽवस्थानाच्चो-
भयोः सारूप्यमित्यैक्यव्यपदेशः ॥ ९ ॥
अथाऽस्य स्तोत्रस्य स्तोमक्लृप्तिं विदधाति—
पञ्चदश एव स्तोमो भवति ॥ १० ॥
पञ्च तृचा अनुक्रान्तास्ते पञ्चदशस्तोत्रीयास्तृचा भवन्तीति पञ्च-
[

एकादशाध्याये ऽष्टमः खण्डः । ४१५
निराहो निराहावो निष्कृष्य सम्बोद्ध्याऽऽह्वानं तदुपस्थितं समीपे
स्थितं सार्थकम्, न तु शब्दतः, एतत् येषु तानि निराहोपस्थितानि तादृ-
शान्याज्यस्तोत्राणि भवन्ति । उपस्थितत्वलिङ्गञ्च बृहत एवाऽसाधारणं
रूपं न रथन्तरस्येति 'उपस्थितं द्वितीयस्याऽहो रूप'मित्यादिना प्र-
त्यपादि ॥ २ ॥
कानि पुनस्तथाविधान्याज्यानि ? तानि दर्शयति—
अग्निं दूतं वृणीमहे मित्रं वयꣳ हवामह इन्द्रमि-
द्गाथिनो बृहदिन्द्रो अग्ना नमो बृहदिति बार्हतमेव तद्रू-
पं निर्द्योतयति स्तोमः ॥ ३ ॥
एषु चतुर्ष्वपि उपस्थितात्मकं बार्हतं रूपं दृश्यते । इन्द्रमिद्गाथिनो
बृहत् 'इन्द्रो अग्ना नमो बृह'दिति बृहच्छब्दो दृश्यते । स च शब्दसामा-
न्यात् बृहत्सामाऽवगमयति । तत्तेन बार्हतमेव रूपं निर्द्योतयति प्रका-
शयति स्तोमश्चामीषामुक्तः पञ्चदश एव भवति । एवं प्रातःसवनि-
केषु पञ्चसु स्तोत्रेषु उक्तासु स्तोत्रीयासु प्राकृतमेव गायत्रं साम गातव्यम्
सामान्तरस्य विध्यभावात् ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
एकादशाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
अथाऽष्टमः खण्डः ॥
अथ माध्यन्दिनपवमानस्य त्रयः स्तोत्रीयास्तृचा विधित्सिताः तत्र
प्रथमं विदधाति—
वृषा पवस्व धारयेति गायत्री भवत्यह्नो धृत्यै ॥ १ ॥
'वृषा पवस्व धारये'ति गायत्री गायत्रच्छन्दस्का प्रतिपद्भवति प्रथम-
स्तृचो भवतीत्यर्थः । धारयेति शब्देन धृञ् धारण इत्यस्य धातोः प्रत्य-
भिज्ञानात् एषा प्रतिपत् अस्य द्वितीयस्याऽह्नो धृत्यै धारणाय स्थैर्याय
भवति ॥ १ ॥
ननु गायत्रं वै प्रथममहस्त्रैष्टुभं द्वितीयं जागतं तृतीयमित्यादिना
द्वितीयस्याऽह्नस्त्रैष्टुभत्वं प्रतीयते । कुतस्तत्र गायत्र्यो विनियोज्यन्त इति,
तत्राऽऽह—
वृषण्वत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण त्रैष्टुभꣳ ह्येतदहः ॥ २ ॥

इमा विहिता गायत्र्यो वृषण्वत्यो वृषण्छब्दयुक्ता भवन्ति । वृष-
ण्वत्वञ्च त्रिष्टुभो रूपम् , तस्मात्त्रिष्टुभो रूपेण युक्तत्वात् द्वितीयेऽहनि
विनियोगार्हाः । एतदहश्च त्रैष्टुभं हि त्रिष्टुप्सम्बद्धम् । हिशब्दः प्रसि-
द्धौ। सा च पूर्वमेव दर्शिता ॥ २ ॥
अथाऽपरं स्तोत्रीयं तृचं विदधाति-
पुनानस्सोमधारयेति धृत्यै ॥ ३ ॥
पूर्ववद्योज्यम् ॥ ३ ॥
अथाऽन्यं स्तोत्रीयं तृचं विधत्ते--
वृषाशोणो अभिकनिक्रदद्गा इति ॥ ४ ॥
स्पष्टम् ॥ ४ ॥
अस्य त्रैष्टुभे द्वितीयेऽहनि सङ्गतिमाह--
वृषण्वत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण समृद्धा वृषण्वद्वा एतदैन्द्रं त्रै-
ष्टुभमहर्यत् द्वितीयं तदेव तदभिवदति ॥ ५ ॥
यत् वृषा शोण इत्याद्या वृषण्वत्यो वृषशब्दयुक्ताः अतस्त्रिष्टुभो रू-
पेण समृद्धाः सम्पूर्णाः एतदहश्चैन्द्रं इन्द्रदेवतयं त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्छन्द-
स्कं वृषण्वद्वै वृषच्छब्दयुक्तमेव वृषवद्वृत्रहवदित्यादिना वृषशब्दस्य
तद्रूपत्वेनोक्तत्वात् । दशरात्रस्य यत् द्वितीयमहः एतदिति सम्बन्धः
तद्वृषा शोण इत्यादिकं मन्त्रवाक्यं तदेव वृषण्वदेव द्वितीयमहरभिव-
दति अभिलक्ष्य ब्रवीति ॥ ५ ॥
अथ वृषा पवस्वेति प्रथमे तृचे गातव्यं साम विधाय पूर्वमाम्ना-
तं तद्ब्राह्मणञ्चातिदिशति।
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ६ ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे पुनरावृत्ते गातव्यं सामान्तरं दर्शयति--
यौक्ताश्वं भवति ॥ ७ ॥
युक्ताश्वेन दृष्टं साम यौक्ताश्वम् ॥ ७ ॥
अथाऽस्य कामप्राप्तिहेतुतां विवक्षुराख्यायिकामाह-
युक्ताश्वो वा आङ्गिरसः शिशू जातौ विपर्य्यहर-
त्perspectiveत्तस्मान्मन्त्रोऽपाक्रामत्स तपोऽतप्यत स एतद्यौक्ताश्व-
मपश्यत्तं मन्त्र उपावर्त्तत तद्भाव स तर्ह्यकामयत काम-
सनि साम यौक्ताश्वं काममेवैतेनाऽवरुन्धे ॥ ८ ॥

एकादशाध्याये ऽष्टमः खण्डः । ४१७
पुरा युक्ताश्वो नामाऽङ्गिरसोऽङ्गिरोगोत्रजात ऋषिः जातौ जातमात्रौ
शिशू बालौ स्तनन्धयौ विपर्य्यहरत् विपारिहृतवान् बाधितवान् । अका-
र्य्यस्य करणात् तस्माद्धेर्मन्त्रो वेदोऽपाक्रमदपागमत् । स मन्त्रराहित्ये-
न हीनः सन् पुनस्तत्प्राप्तये तपोऽतप्यत प्रायश्चित्तात्मकं तपस्तेपे । तेन
च तपसा विशुद्धः स ऋषिः एतद्यौक्ताश्वं सामाऽपश्यत् । यस्मात् ए-
तस्य साम्नो द्रष्टारं तमपक्रान्तो मन्त्रः पुनरुपावर्त्तत, तत् ततोऽनन्तरं
तर्हि तस्मिन् काले स खल्वकामयत । किमिति ? यदेतद्यौक्ताश्वं एत-
त्साम कामसनि कामप्रदम् । षणु दाने । ‘छन्दसि वनसनरक्षिमथा’मि-
तीन्प्रत्ययः । तस्मादनेन साम्ना यः स्तौति स कामं काम्यमानमभिलषि-

अथैनयोः स्तवनं वृष्टिहेतुरपीति दर्शयति—
एभ्यो वै लोकेभ्यो वृष्टिरपाक्रामत्तामयास्य आया-
स्याभ्यामच्यावयत् च्यावयति वृष्टिमायास्याभ्यां तुष्टु-
वानः ॥ ११ ॥
पुरा एभ्यः पृथिव्यादिभ्यस्त्रिभ्योऽपि लोकेभ्यो वृष्टिः अपाक्रामद्-
पागच्छत्, त्रिष्वपि लोकेष्वनावृष्टिर्जातेत्यर्थः । तामपक्रान्तां वृष्टिं अ-
यास्य ऋषिः आयास्याभ्यामेताभ्यां सामभ्यां साधनभूताभ्यामच्या-
वयदवर्षयत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ११ ॥
अथाऽन्नाद्यहेतुत्वेनैते स्तौति—
अन्नाद्यं वाव तदेभ्यो लोकेभ्योऽपाक्रामत्तदयास्य
आयास्याभ्यामच्यावयत् च्यावयत्यन्नाद्यमायास्याभ्यां
तुष्टुवानः ॥ १२ ॥
तत्तत्र वृष्ट्युपक्रमणसमयेऽन्नाद्यं वाव अदनीयमन्नमेवैभ्यो लोके-
भ्योऽपाक्रामत्, वृष्टिमन्तरेण तस्याऽनुत्पत्तेः । निगदसिद्धमन्यत् ॥ १२ ॥
अथ वृषाशोण इति तृतीये तृचे गातव्यं साम विदधाति—
वासिष्ठं भवति ॥ १३ ॥
वसिष्ठस्येदं वासिष्ठम् ॥ १३ ॥
इममेव सम्बन्धं प्रदर्शयन् इदं विशिष्टफलहेतुरित्याह—
वसिष्ठो वा एतेन वैडवः स्तुत्वाऽञ्जसा स्वर्गं लोक-
मपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्याऽनुख्यात्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्य-
वते तुष्टुवानः स्तोमः ॥ १४ ॥
वैडवो वीडुपुत्रो वसिष्ठः खलु पुरा एतेन साम्ना स्तुत्वा अञ्जसा
आर्जवेन ऋजुगामिनैव मार्गेण स्वर्गं लोकमपश्यत् सम्यगद्राक्षीत् ।
अत एतत्सामेदानीं प्रयुज्यमानं स्वर्गस्य लोकस्याऽनुख्यात्या अनुख्या-
नार्थं सम्यग्दर्शनाय भवति । अपि च तुष्टुवानः स्तुतवान् । स्वर्गाल्लोकात्
सम्यक् दृष्टान्न च्यवते न प्रच्युतो भवति, सर्वदा तत्रैवावतिष्ठत
इत्यर्थः । एवं त्रयस्तृचा आवृत्त्या सह पञ्चदश स्तोत्रीयास्तृचाः स-
म्पन्नाः । अतः पञ्चदशस्तोमो निष्पन्न इत्यर्थः ॥ १४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाश
एकादशाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥

अथ नवमः खण्डः ॥
अथ होतुः पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं प्रदर्श्य तस्मिन्नहनि तदानुगुण्यं
दर्शयति--
'त्वामिद्धि हवामह' इति त्वमिति बृहतो रूपं
बार्हतँ ह्येतदहः ॥ १ ॥
त्वामिद्धीत्ययं प्रगाथस्तोत्रीयो भवति । प्रथमस्य पृष्ठस्तोत्रस्य त्वा-
मिति युष्मच्छब्दरूपस्योपलक्षणं त्वामिद्धीति बृहतो योन्यां त्वामिति
युष्मच्छब्दः श्रूयते । अतस्तद्बृहतो बृहत्साम्नो रूपं उत्पत्तिशिष्टत्वात् ।
एतत् द्वितीयमहश्च बार्हतं बृहत्पृष्ठत्वात् । अतोऽस्मिन्नहनि त्वामिद्धीति
प्रगाथस्य करणं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥
अथ ब्रह्मणः पृष्ठस्तोत्रस्याऽधारभूतं तृचं विधाय स्तौति—
अभिप्रवः सुराधसमिति युञ्जते वै पूर्वेणाऽह्ना ह्येतेन
प्रयन्ति ॥ २ ॥
पूर्वेण प्रथमेनाऽह्ना यज्ञं युञ्जते प्रारभन्ते । यथा देशान्तरं गच्छन् रथे
अश्वान् युङ्क्ते, एवं यज्ञसमाप्तिं गन्तुं तस्योपक्रम एव क्रियते । तेनाऽह्ना
युक्तं यज्ञं एतेन द्वितीयेनाऽह्ना अभिप्रयन्ति उद्दिश्य प्रकर्षेण गच्छ-
न्ति । अतोऽस्याह्नः अभिप्रायणसाधनत्वादभिशब्दयुक्तोऽयं तृचः
सङ्गत इत्यर्थः ॥ २ ॥
अथाऽच्छावाकपृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं विधाय तस्य पूर्वोत्तरयोरह्नोः
सन्धानहेतुतामाह—
त्वामिदाह्यो नर इत्यद्य चैव ह्यश्व समारभते
द्विरात्रस्याऽविस्रँसाय ॥ ३ ॥
त्वामिदाह्य इत्यस्मिन् तृचे इदाह्यश्चेति शब्दद्वयं श्रूयते । तयोरय-
मर्थः-इदानीं ह्यः पूर्वेद्युरिति एवं कालद्वयवाचिना तेन अद्य च अद्यत-
नञ्चैव द्वितीयमहः ह्यः पूर्वमहश्च समारभते । समित्येकीभावे एकीकृ-
त्योभयं गृह्णातीति । किमर्थम् ? द्विरात्रस्याऽहर्द्वयस्य अविस्रंसनाय
विस्रंसनाभावार्थं सन्धानार्थमित्यर्थः ॥ ३ ॥
अथाऽद्ये तृचे साम विधाय तस्य द्वितीयेनाऽह्ना सङ्गतिमाह—
बृहद्भवति वर्ष्म वै बृहद्वर्ष्म द्वितीयमहर्वर्ष्मण-
एव तद्वर्ष्मोऽऽक्रमन्ते ॥ ४ ॥

४२० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तदेतद् बृहत्साम तद्वर्ष्म वै ब्रह्मणः शरीरभूतं द्वितीयमहश्च यज्ञ-
स्य वर्ष्म शरीरं तत्तथा सति बृहतो द्वितीये ऽहनि सम्बन्धात्
वर्ष्मण एव सकाशात् वर्ष्माऽऽक्रमन्ते ॥ ४ ॥
अथ द्वितीयेऽस्मिंस्तृचे साम विधाय तस्य सन्तानहेतुतामाह —
श्यैतं भवति साम्नोर्विवाहो यज्ञस्य सन्तत्यै ॥ ५ ॥
अभिप्रवः सुराधसमित्यस्मिन् तृचे श्यैतं ब्रह्मसाम भवति । श्यैतं
हि रथन्तरप्रभवं नौधसं बृहतप्रभवम्, अतो राथन्तरेऽहनि श्यैतस्य बा-
र्हतेऽहनि नौधसस्य प्रयोगे प्राप्ते इमौ वै लोकौ सहास्तामित्यादिनाऽ-
नयोः साम्नोर्विवाहो विविधं प्रायणं विपर्यस्य प्रयोग उक्तः । स च यज्ञ-
स्य पूर्वोत्तरयोरह्वोर्व्यासज्य वर्त्तमानस्य सन्तत्यै सन्तानाय भवति ।
राथन्तरं हि पूर्ब्बमहः बार्हतमुत्तरं रथन्तरपक्षियस्य श्यैतस्याऽत्र
प्रयोगात् सन्ततिरिति द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥
अथ तृतीये प्रगाथे साम विधाय ऋषिसम्बन्धप्रतीतेस्तत्साम
चिरकालं स्वर्गावस्थितिहेतुरिति स्तौति ।
माथुच्छन्दसं भवति सामार्षेयवत्स्वर्गाय युज्यते
स्वर्गल्लोकान्न च्यवते तुष्टुवानः ॥ ६ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ६ ॥
अस्मिन् साम्नि विद्यमानां ऊर्ध्वस्वरविशिष्टामिडामनूद्याऽस्मिन्न-
हनि तत्सङ्गतिमाह —
ऊर्ध्वेडं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपᳪस्तोमः ॥ ७ ॥
औ२३४५इडा । इत्येवं रूपा इडा यस्य तदूर्ध्वेडं साम। तथा हि तथैव
खल्वेतस्य द्वितीयस्याह्नो रूपमुपन्यस्तं द्रवदिडं प्रथमस्याह्नो रूपमित्या-
दिना अत्र त्रीणि पृष्ठस्तोत्राण्यनुक्रान्तानि । मैत्रावरुणपृष्ठस्तोत्रं तु चो-
दकत एव प्राप्तम् । तेनैतेषु चतुर्षु स्तोत्रेषु पञ्चदश एव स्तोमो
भवति ॥ ८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाश
एकादशाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥