ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये पञ्चमः खण्डः । ४०५
व रसं तृतीयसवने दधाति, (१)“अया पवस्वे”ति अपरा स्तोत्रीया ।
तत्र चाऽऽकारो विद्यते । आ इति च रथन्तरस्य रूपं एति प्रेत्याशुमदिति
गणनात् एतत्प्रायणीयमहश्च राथन्तरम् । अतो रथन्तररूपयुक्तमन्त्र
परिप्रयोगार्हमित्यर्थः ॥ १ ॥
(२)पवते हर्य्यत इत्यन्या स्तोत्रीया । तत्र च पवत इति वर्त्तमानकाला-
भिधायिना पवनस्य स्थितिः प्रतीयते । तच्च बृहतो रूपं उपस्थितं द्वि-
तीयस्याऽह्नो रूपमित्यादिना बृहतस्तद्रूपत्वस्योक्तत्वात् । तत्तेन स्तोत्रीया-
करणेन बृहत्सामैव एतस्मिन् प्रथमेऽहनि युनक्ति पूर्वस्मिन्नहनि युक्तं
सम्बद्धं तत्साम श्वः परेद्युरारभन्ते प्रयोक्तुं, परिगृह्णन्ति, प्रशब्दवत्त्वेन
स्तौति । (३)“प्रसुन्वानाये”त्येषाऽपरा स्तोत्रीया । यद्यप्येकर्चमेव तत्र सा-
मद्वयं गौरीवीतं गौतमञ्चाऽत्र गीयते, तथाऽपि उत्तराभ्यां सह मिलित्वैत-
त्प्रशस्यते प्रवत्यः प्रशब्दयुक्ता भवन्ति तत्प्रायणीयमहः प्रणिनीषेण्य-
मिव हि प्रणतव्यत्वेनेष्टं खलु 'अभिप्रियाणी'त्यपरः स्तोत्रीयः स्तृचः ।
अभीति रथन्तरस्य रूपं, तद्योन्या'मभित्वा शूरै'ति दृष्टत्वात् । गत-
मन्यत् ॥ १ ॥
अथाऽग्निष्टोमसाम्नः स्तोत्रीयां दर्शयति—
“यज्ञा यज्ञा वो अग्नय” इत्याग्निर्वै यज्ञो यज्ञ एव
तद्यज्ञं प्रतिष्ठापयति ॥ २ ॥
यज्ञा यज्ञाव इत्यस्मिन् प्रगाथे यज्ञायज्ञेति द्वौ यज्ञशब्दौ दृश्येते ।
तयोरेकः यज्ञशब्दोऽग्निवाचकः, अपरस्तु क्रियाया इत्यभिप्रायेण व्या-
चष्टे-अग्निर्वै यज्ञ इति । योऽयं यज्ञः यज्ञशब्दाभिधेयः क्रतुः सोऽग्निर्वै
अग्निरवे तन्निष्पाद्यत्वात् यज्ञशब्दस्योपरि पुनर्यज्ञशब्दोच्चारणात्
यज्ञे संस्तुते अग्नावेव तत्तेन यज्ञं प्रतिष्ठापयति ॥ २ ॥
अथ प्रसोमास इत्याद्यायां स्तोत्रीयायां गायत्रं साम विधाय इमे
वै लोका गायत्रं व्यावृतद्गेयमित्यादिकं तद्ब्राह्मणञ्चाऽतिदिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
१. अया पवस्व देवयु रेभन्पवित्रं पर्य्येषि विश्वतः । मधोर्धारा असृक्षत ॥ १ ॥
२. पवते हर्य्यतो हरिरिति ह्राꣳसि रꣳह्या । अभ्यर्षस्तोतृभ्यो वीरवद्यशः ॥ २ ॥
३. प्रसुन्वानायाऽन्धसो मर्त्तो न वष्ट तद्वचः ।
अपश्वानमराधसꣳ हता मखं न भृगवः ॥ ३ ॥
( सा. सं. पू. ६. २. १. ९. सा. सं. उ. १. २. २२ )