ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एतद्गौरीवितमुक्तप्रकारेणाऽतिरिक्तं वै अधिकमेव खलु अतोऽति-
रिक्तेनाऽधिकेन अत्र स्थित्वैव अहरन्तरं व्याप्तुं शक्तेन साम्ना स्तुवन्ति
अहीनानहःसमूहान् “अहः समूहे खो वक्तव्यः” । यद्गौरीवितेन साम्ना-
ऽहीनान् सन्तनोति तेन प्रजायाः पुत्रपौत्रादिरूपायाः उपक्लृप्तं उपक-
ल्पितं सम्पादितं धनादिकं श्वस्तनवत् श्वः परेद्युरपि वर्त्तमानं भवति
सर्वदाऽवस्थितं भवति । न कदाचित् क्षीयत इत्यर्थः ॥ १५ ॥
अथैतत्प्रजाहेतुत्वेन स्तौति—
वृषा वा एतद्वाजिसाम वृषभो रेतोधा अद्य स्तुवन्ति
श्वः प्रजायते ॥ १६ ॥
वाजि वाजवत् बलवद्वा एतत्साम वृषा वै वर्षणसमर्थः पुङ्गवः । स
च वृषभो रेतोधा रेतसः पुत्रपौत्राद्युत्पत्तिहेतुभूतस्य वीर्यस्याऽऽधाता
भवति । अतो वृषसंस्तुतेनाऽनेन साम्ना अहीनेषु अद्याऽस्मिन्नहनि स्तुव-
न्ति । तेन च रेत एव निषिक्तं भवति । श्वः परेद्युः प्रजायते तदेव निषिक्तं
रेतः प्रजारूपेणोत्पद्यते ॥ १६ ॥
अथाऽस्याऽऽधारभूताया ऋचश्छन्दोद्वाराऽपि प्रजाहेतुत्वमाह—
अनुष्टुभि छन्दसां क्रियतेऽनुष्टुब्धि छन्दसां योनिः
स्वायामेव तद्योनौ रेतो धत्ते प्रजायै ॥ १७ ॥
छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये अनुष्टुभि अनुष्टुप्छन्दस्कायामृचि
“प्र सुन्वानाये”त्यस्यां क्रियते । तत्कस्य हेतोः ? हि यस्मात् छन्दसां
गायत्र्यादीनामनुष्टुप् योनिर्भवति । “अनुष्टुप् च वै सप्तदशश्च समभव-
ता”मित्यादिना छन्दसामनुष्टुब्योनित्वं पूर्वमेव प्रदर्शितम् । तत्तस्मा-
त्सर्वच्छन्दसां योनाव्नुष्टुभि गौरीवितस्य करणात् स्वायां स्वकीयायां-
आत्मीयायामेव योनौ रेतो धत्ते आधत्ते प्रजायै पुत्रादिरूपेणोत्पत्त्यै ॥ १७ ॥
एतद्वेदनं प्रशंसति—
प्रजायते बहुर्भवति य एवं वेद ॥ १८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १८ ॥
अधुनाऽस्य साम्नोऽहःसमूहे प्रयुज्यमानस्य पूर्वोत्तरयोरह्वोः सन्धा-
यकत्वं दर्शयति—
द्युदासं भवत्येतौ वा उदासौ स्वर्गस्य लोकस्याऽव-
सानदर्शौ पूर्वेण पूर्वमहः सँस्थापयन्त्युत्तरेणोत्तरमह-
रभ्यातिवदन्ति ॥ १९ ॥