ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

स्वसरेषु धेनव" इत्यभीति रथन्तरस्य रूपꣳ राथन्तरꣳ
ह्येतदहः ॥ ३ ॥
"तं वोदस्म"मित्यस्मिन्तृचे अभिवत्समिति अभिशब्दो विद्यते।
अभीत्येतद्रथन्तरस्य रूपमित्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम् । ऋचस्तु उत्तरा-
स्वेव व्याख्याता इति न पुनर्व्याख्यायन्ते ॥ ३ ॥
अस्मिन्नेव तृचे कञ्चित्पादमादाय तदभिप्रायमाह—
'इन्द्रं गीर्भिर्हवामह' इति हवन्त एवैनम् ॥ ४ ॥
'इन्द्रं गीर्भिर्हवामह' इत्यनेन पादेन एनमिन्द्रं हवन्त एव आह्वयन्त
एव ॥ ४ ॥
अथ चतुर्थस्य पृष्ठस्य स्तोत्रीयं प्रगाथमनूद्य स्तौति—
(१)"तरोभिर्वो विदद्वसु" मिति स्तोमो वै तरो यज्ञो
विदद्वसुः स्तोमेन वै यज्ञो युज्यते यत्तरोभिर्वो विदद्वसु-
मित्याह यज्ञमेव तद्युनक्ति ॥ ५ ॥
"स्तोमो वै देवेषु तरो नामाऽसी"दित्यादिना तरःशब्दस्य स्तोम-
वाचकत्वं विदद्वसुशब्दस्य यज्ञवाचकत्वं च पूर्वमुक्तम् । तरत्यनेन यज्ञ-
मिति तरः स्तोमः वस्तूनां लम्भकत्वात् यज्ञो विदद्वसुः । अत्र मन्त्रे य-
द्यपि शब्दद्वयमर्थान्तरपरं तथाऽपि शब्दसाम्येन स्तुतिः । स्तोमेन
च त्रिवृदादिना यज्ञो युज्यते सम्बध्यत इति च प्रसिद्धम् । तथा सति
यथा तरोभिर्वो विदद्वसुमिति तरोभिः करणैः सम्बन्धं विदद्वसुमाह
तच्चेन यज्ञमेव विदद्वसुवाच्यं तरःशब्दवाच्येन स्तोमेन युनक्ति सम्बद्धं
करोति ॥ ५ ॥
अथ प्रथमे स्तोत्रीये प्रकृतमेव सामविधिमनूद्य स्तौति—
रथन्तरं भवति ब्रह्म वै रथन्तरं ब्रह्म प्रायणीयमह-
र्ब्रह्मण एव तद्ब्रह्माऽऽरभ्य प्रयन्ति ॥ ६ ॥
ऋगन्तरवत् 'तं वोदस्म मित्यस्या अप्यृचः प्रतीकमात्रग्रहणे कर्तव्ये अस्या अभि-
शब्दवत्त्वेन स्तुतेः कर्तव्यतया तस्य चोत्तरार्धे एव सत्त्वात् तदर्थं समग्राया अनुवादः ॥
१. तरोभिर्वो विदद्वसुमिन्द्रꣳ सवाध ऊतये ।
बृहद्वायन्तः सुतसोमे अध्वरे हुवे भरं न कारिणम् ॥ १ ॥
न यं दुध्रा वरन्ते न स्थिरा मुरोमदेषु शिप्रमन्धसः ।
य आहृत्या शशमानाय सुन्वते दाता जरित्र उक्थ्यम् ॥ २ ॥
( सा. सं. १. १. १४ )