ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये चतुर्थः खण्डः। ४०३
ब्रह्म ब्राह्मणजातिरेव रथन्तरं प्रजापतिमुखात्सहोत्पत्तेः । प्रय-
न्त्यनेनेति प्रायणीयं प्रथममहः । तच्च ब्रह्म तस्मिन्नहनि रथन्तरस्य कर-
णाद् ब्रह्मण एव सकाशात् ब्रह्माऽऽक्रम्याऽधिष्ठाय प्रयन्ति प्रायणमुपक्रमं
कुर्वन्ति ॥ ६ ॥
प्रकारान्तरेण प्रशंसति-
इयं वै रथन्तरमस्यामेव प्रतिष्ठाय सत्रमासते ॥७॥
इयं दृश्यमाना भूमिरॆव रथन्तरं, तथा सति अस्यामेव पृथिव्यां
प्रतिष्ठाय सत्रमासतेऽनुतिष्ठन्ति ॥ ७ ॥
अथ मैत्रावरुणपृष्ठस्तोत्रनिर्वर्तकं साम विधाय स्तौति-
वामदेव्यं भवति पशवो वै वामदेव्यं पशूनामव-
रुद्ध्यै प्राजापत्यं वै वामदेव्यं प्रजापतावेव प्रतिष्ठाय स-
त्रमासते ॥ ८ ॥
शान्तिहेतुतया पशुसाधनत्वात् वामदेव्यस्य पशुत्वम् । 'कया
नश्चित्र' इति वामदेव्याधारस्य तृचस्य प्राजापत्यत्वात् तदाश्रितं सा-
माऽपि प्राजापत्यमित्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ८ ॥
अथ तृतीयस्य पृष्ठस्तोत्रस्य साम विधाय स्तौति-
नौधसं भवति ब्रह्म वै नौधसं ब्रह्म प्रायणीयमहर्ब्र-
ह्मण एव तद्ब्रह्माऽऽक्रमन्ते ॥ ९ ॥
नोधा नाम ऋषिस्तेन दृष्टं साम नौधसं तद्ब्रह्म परिवृढम् । यद्वा
बृहत्प्रतिरूपकत्वेन राथन्तरेऽहनि प्रयोज्यत्वात् ब्रह्मेति व्यपदेशः ।
प्रायणीयमहश्च परिवृढं मुख्यत्वात् । एवं सति नौधसं भवतीति यत्तेन
ब्रह्मणः सकाशादेव ब्रह्माऽऽक्रमन्ते अवलम्बन्ते ॥ ९ ॥
अथ चतुर्थस्य पृष्ठस्य साम प्रदर्श्य तच्च रथन्तरञ्चोभयं संयु-
ज्य स्तौति-
कालेयं भवति समानलोके वै कालेयञ्च रथन्तरञ्चेयं
वै रथन्तरं पशवः कालेयमस्याञ्चैव पशुषु च प्रतिष्ठाय
सत्रमासते ॥ १० ॥
कालेयं सामाऽच्छावाकपृष्ठस्तोत्रं भवति । कालेयञ्च रथन्तरञ्चैते
सामनी समानलोके समानायतने रथन्तरं यत्र प्रयुज्यते तत्र कालेय-
मपि प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । इयं खलु पृथिवी रथन्तरं साम पशवश्च काले-
यं तत्साधनत्वात् ईदृशयोरुभयोः प्रयोगात् अस्याञ्चैव पृथिव्यां पशुषु