ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये पञ्चमः खण्डः। ४०७
रूपा आसन्। तासां मध्ये एका समशीर्यत संशीर्णा प्रध्वस्ताऽ-
भूत्। ततः सा कृषिः व्रीहियवादिहेतुः कर्षणक्रियाऽभूत् । अत इदानीं
गायत्र्यादीनि चतुरक्षराधिकानि सप्तैव छन्दांस्युपलभ्यन्ते । एवं कृषे-
रुत्पत्तिं यो वेद जानाति तस्मै जानते कृषौ कर्षणक्रियायां ऋध्यते
ऋद्धिः समृद्धिर्भवति ॥ ८ ॥
अथ प्रतिपित्सितं भ्रातृव्यापनोदनमेव दर्शयति—
तासु देवासुरा अस्पर्धन्त ते देवा असुरान् काम-
दुघाभ्य आक्षारेणाऽनुदन्त नुदते भ्रातृव्यं कामदुघाभ्य
आक्षरेण तुष्टुवानः ॥ ९ ॥
तासु पूर्वोक्तासु कामदुघासु देवासुराः देवाश्चाऽसुराश्चाऽस्पर्दन्त
परस्परं स्पर्द्धां कृतवन्तः । ते स्पर्द्धमाना देवाः अनेनाऽक्षारेण साम्ना
तानसुरान् कामदुघाभ्योऽनुदन्त प्रेरयन् ताभिरसुरान्वियोजित-
वन्त इत्यर्थः । यत एवं अतो हेतोरिदानीमपि आक्षारेण तुष्टुवानः
स्तुतवान् यजमानो भ्रातृव्यं शत्रुं कामदुघाभ्यः सकाशात् नुदते प्रेरं-
यति (१)निर्गमयति ॥ ९ ॥
अथ प्रसङ्गादिदं साम कस्यचिद्यजमानविशेषस्य ब्रह्मसामत्वेन-
विधित्सुः (२) अन्वर्थां आक्षारसंज्ञां निर्वक्ति—
एभ्यो वै लोकेभ्यो रसोऽपाक्रामत्तं प्रजापतिराक्षारेणा-
ऽऽक्षारयद्यदाक्षारयत्तदाक्षारस्याऽऽक्षारत्वम् ॥ १०॥
एभ्यस्त्रिभ्यो लोकेभ्यः सकाशात् पुरा रसः क्षीराद्यात्मकः अपा-
क्रामत् अपागच्छत् । तमपक्रान्तं रसं प्रजापतिः प्रजानां पालयिता
देवः आक्षारेणा नेनाऽऽक्षारयत् आसमन्तादासिक्तवान् । यद्यस्मादने-
नाऽऽक्षारयत् तत्तस्मादस्य साम्न आक्षारमिति नाम सम्पन्नम् ॥१०॥
अस्त्वेवम्, किं ततः ? इत्याह—
तस्माद्यः पुरा पुण्यो भूत्वा पश्चात्पापीयान् स्यादा-
क्षारं ब्रह्म साम कुर्वीताऽऽत्मन्येवेन्द्रियं वीर्यँ रसमा-
क्षारयति ॥ ११ ॥
यस्मात् आक्षारणसाधनमेतत्साम तस्माद्यो यजमानः पुरा पूर्वस्मिन्
काले पुण्यः धनादिभिः श्रेष्ठो भूत्वा पश्चात्परस्मिन् काले पापीयान पापिष्ठो
१. विगमयति इति क. पु । २. तदर्थ. इति. ख. पु.