तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० २६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ९९
प्रा॒जाप॑त्याः प्र॒जाः । प्र॒जावा॑न्भवति । य ए॒वं वेद॑, इति ।
अग्नेः प्रजानां च प्रजापतिसृज्यत्वात्प्राजापत्यत्वं तेन साम्येन प्रजाफलकत्वमग्नेः ।
अथ द्वितीयं काम्यं दर्शयति—
प॒शुका॑मश्चिन्वीत सं॒ज्ञानं॒ वा ए॒तत्प॑शू॒नाम् ।
यदाप॑ः । प॒शूना॑मे॒व सं॒ज्ञाने॒ऽग्निं चि॑नुते ।
प॒शुमा॑न्भवति । य ए॒वं वेद॑ ( ४ ), इति ।
ये तृषार्ताः पशवो यत्र क्वाप्यपोऽन्विष्य जानन्ति तस्मादापः पशूनां सम्यग्ज्ञान-
साधनमतोऽप्सु चयने सति पशूनां ज्ञानसाधन एवाग्निश्चितो भवति ।
अथ तृतीयं दर्शयति —
वृष्टि॑कामश्चिन्वीत । आपो॒ वै वृष्टि॑ः । प॒र्

१०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १अनु० २६]
अथाऽऽरुणकेतुकाग्निचितो नियमविशेषं विधत्ते—
तस्यै॒तद्व्र॒तम् । वर्ष॑ति॒ न धा॑वेत् (६)। अ॒मृतं॑
वा आप॑: । अ॒मृत॒स्याऽन॑न्तरित्यै, इति ।
पर्जन्ये वर्षति सति यदा मार्गे गच्छति तदा क्लेदनभीत्या धावनं न कुर्यात् । तत्र
करणे चामृतरूपाणामपां परित्यागेन स्वर्गसुखरूपममृतमन्तरितं भवेत्, तन्मा भूदिति
न धावेत् ।
नियमान्तराणि विधत्ते --
नाप्सु मूत्रं॑ पु॒रीषं॑ कुर्यात् । न निष्ठी॑वेत् । न वि॒वस॑नः स्नायात् ।
गुह्यो॒ वा ए॒षोऽग्निः॑ । ए॒तस्या॒ग्नेरन॑तिदाहाय, इति ।
एष आरुणकेतुकोऽग्निरिष्टकाभिर्निष्पाद्यत्वादप्सु गूढो वर्तते । तादृशो मूत्रादि-
कारणमतिशयेन दहति । स दाहो मा भूदिति मूत्रादिकं न कुर्यात् । पुरुषार्थत्वेन
शास्त्रेषु निषिद्धस्याप्यत्र पुनर्निषेधः श्रौतप्रायश्चित्तार्थः ।
नियमान्तरं विधत्ते—
न पु॑ष्करप॒र्णानि॒ हिर॑ण्यं वाऽधिति॒-
ष्ठेत् । ए॒तस्या॒ग्नेरन॑भ्यारोहाय, इति ।
पुष्करपर्णस्य हिरण्यस्य वा पादेनाऽऽक्रमणे सति तमग्निमारूढवान्भवेत् । अतस्त-
दुभयं नाधितिष्ठेत् ।
नियमान्तरं विधत्ते—
न कूर्म्म॒स्याश्नी॑यात् । नोद॒कस्या॒घातु॑कान्ये॒न-
मोद॒कानि॑ भवन्ति । अघा॒तुका॒ आप॑: । य ए॒त-
म॒ग्निं चि॑नु॒ते । य उ॑ चैनमे॒वं वेद॑ (७), इति ।
चि॒नु॒ते चि॑नु॒ते प्र॒जाका॑मश्चिन्वीत॒ य ए॒वं वेदाऽऽपो॑
धावे॑द॒श्नीयाच्च॒त्वारि॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥
१ ख. ॰चितो नि॰ । २ ग. ॰त्तार्थम् । नि॰ ।

[प्रपा०१अनु०२७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १०१
कूर्मस्याङ्गं किंचिदपि न भुञ्जीत । उदकशब्देन तत्रत्यो मीनादिरुपलक्ष्यते, तदी-
यमप्यङ्गं नाश्नीयात् । य एतमारुणकेतुकमग्निं चिनुते यश्चैवं वेद तमेनं प्रत्योद-
न्युदकवर्त्तीनि मीनादीनि, अघातुकान्यहिंसकानि भवन्ति । आपोऽप्यघातुकाः ।
ऽदकमरणं न भवेदित्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥
अथ प्रथमे सप्तविंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ इमा नुकमिति + चतस्रः ” इति । तत्र प्रथमामाह—
इ॒मा नुं कं॒ भुव॑ना सीषधेम । इन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑ च दे॒वाः, इति ।
इन्द्रश्च विश्वे देवाश्च वयं चेमा भुवनानि नुकं सीषधेम । सुखनामसु नुकमिति
ष्ठितं सुखं यथा भवति तथा साधयाम ।
अथ द्वितीयामाह—
य॒ज्ञं च॑ नस्त॒न्वं च॑ प्र॒जां च॑ ।
आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॑ः सह सी॑षधातु, इति ।
अयमिन्द्र आदित्यैः सह नोऽस्माकं यज्ञं शरीरं प्रजां च साधयतु ।
अथ तृतीयामाह—
आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॑ः सग॒णो म॒रुद्भि॑ः ।
अ॒स्माकं॑ भूत्ववि॒ता त॒नूना॑म्, इति ।
आदित्यैर्मरुद्भिश्च युक्तत्वात्सगणोऽयमिन्द्रोऽस्माकं तनूनामविता भूतु रक्षिता
वतु ।
कल्पः—“ आप्लवस्वेति सप्तदश क्षपण्यः ” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒प्ल॒व॒स्व॒ प्रप्ल॑वस्व । आ॒ण्डी भ॑व॒ ज॒ मा मु॒हुः । सु॒खादी॑
दुः॒खनि॑धनाम् । प्रति॑मुञ्चस्व॒ स्वां पुर॑म् ( १ ), इति ।
जशब्देन जन्मवान्यजमान उच्यते । आप्लवनमागमनं जन्म, प्रप्लवनं प्रायणम्, हे

• अत्र तिस्र इत्यपेक्षितमुत्तरत्र निगमगमकत्वात् । आदर्शपुस्तकेषु तु चतस्र इत्येव
  उ उपलभ्यते ।

there is—(horizontal line). Underकोशःthere is—` (horizontal line).

Let's check every single line carefully:

Page header:
१०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २७]

Body text:
Line 1:
यजमान जन्मोपेत मा मुहुराप्लवस्व पुनः पुनर्जन्मलक्षणमागमनं मा कुरु मुहुर्मा ऽप्लु-
Wait, is it "यजमान जन्मोपेत" or "यजमान जन्म..."?
Wait, in line 1:
"यजमान जन्मोपेत मा मुहुराप्लवस्व पुनः पुनर्जन्मलक्षणमागमनं मा कुरु मुहुर्मा ऽप्लु-"
Wait, is there an avagraha in "ऽप्लु-"? Yes: "ऽप्लु-".

Line 2:
"वस्व पुनः पुनर्मरणलक्षणं प्रप्लवनं मा कुरु । मा मुहुराण्डी भव आण्डो ब्रह्माण्डम-"

Line 3:
"ध्य. ( भव ) इत्यर्थः । आण्डीत्यभूततद्भाव उच्यते । पूर्वमनाण्ड इदानीमाण्डीभव त-"
Wait, look at footnote 5:
५ ख. ग. भवति ।
Where does footnote 5 attach?
Look at line 3: ध्य. ( भव ) इत्यर्थः ।

"ह्लाय्योजो"?
ह with ल under it: ह्ल, with आ matra: ह्ला, then य्य: य with य: य्यो, then जो.
"॰ऽज्माह्लाय्योजो॰ ।"

Footnote 2:
"२ क. ख. ॰तां पु॰ ।"

Footnote 3:
"३ क. ख. ॰नां ह॰ ।"

Footnote 4:
"४ क. ॰हिता । अ॰ ।"

Let's look at the symbol in L17 again:
"विभ्राज॑मानाऽ हरि॒णीम्" or "विभ्राज॑मानाꣳ हरि॒णीम्"?
Wait, look at it: it has a top horizontal tick, like an S: 'ऽ' with a tick above it. In many Sanskrit fonts, that is 'ऽ' or 'ꣳ' (Vedic anusvara). In Unicode, it's often transcribed as ऽ or ꣳ. But wait, in the mantra: "विभ्राज॑मानाꣳ हरि॒णीम्"!
Wait, look at L17 again:
विभ्राज॑माना followed by a glyph.
Let's see: is it 'ऽ' (avagraha) or 'ꣵ'?
In old Devanagari typography, a sign like a small curved hook or 'ऽ' with a bar is the avagraha or the Vedic candrabindu/gum.

= तत्सर्वमयामारुणकेतुको ? NO, म + आ = मा!
So:
त (ta)
त्स (tsa)
र्व (rva)
म (ma)
य (ya)
मा (mā)
रु (ru)
ण (ṇa)
के (ke)
तु (tu)
को (ko)
It is: तत्सर्वमयामारुणकेतुको? NO, look at the letters:
त (1)
त्स (2)
र्व (3)
म (4)
य (5)
मा (6)
रु (7)
ण (8)
के (9)
तु (10)
को (11)
There is NO 'या'! It's म then य then मा!
Yes! तत्सर्वम + य + मारुणकेतुको = तत्सर्वमयामारुण? No, why do I keep saying या?
It is: तत्सर्वम (tatsarvama) + य (ya) + मारुणकेतुको (māruṇaketuko) = तत्सर्वमयामारुण? NO:
tatsarvam + ayam + āruṇaketuko = tatsarvamayamāruṇaketuko!

[प्रपा०१अनु०२७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १०५
अथ द्वादशीमाह—
अपे॑त॒ वी॑त॒ वि च॑ सर्पतातः॑ । येऽत्र॑ स्थ पुरा॒णा
ये च॒ नूत॑नाः । अहो॑भि॒रद्भि॑र॒क्तुभि॒र्व्य॑क्तम् ।
( ५ ) । य॒मो द॑दात्वव॒सान॑मस्मै॒, इति ।
यमेन नियुक्ताः पुरुषाः पुरातना नूतनाश्च सर्वस्यां भूमौ व्याप्य वर्तन्ते तान्संबो-
ध्येदमुच्यते—हे यमदूता ये यूयं पुराणा अत्राग्निक्षेत्रे ये पूर्वं स्थिताः, ये च नूतना
२ये चात्र स्थ ते सर्वे यूयमपेतास्मात्स्थानादपगच्छत, वीत परस्परं वियुज्य गच्छत ।
किंचातो विसर्पतातस्मात्स्थानाद्बिदूरं गच्छत । अहोभिर्दिवसै॒रक्तुभी रात्रिभिश्च,
अद्बिरबीष्टकाभिर्व्यक्तं विशेषेण संबद्धमवसानमिदं स्थानमस्मै यजमानाय यमो

१०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १ अनु० २७]
रेतःपीताः पीतरेतस्काः पुरुषाः, आण्डपीता अण्डस्पृष्टोदकपायिनः, एवमाद्यभ-
क्ष्यभक्षणाः सर्वेऽपीतोऽपगच्छन्तु । तथाऽङ्गारेषु ये पश्चादयोऽशाखीयमार्गेण हुताः
पिपीलिकादयो वा पिशाचादिभावेन जगति वर्तन्ते [ते] सर्वेऽप्यस्मात्स्थानादपगच्छन्तु ।
तथा पुत्रपौत्रकाञ्श्रुतवृत्तहीनान्कुत्सितान्पुत्रान्पौत्रांश्चोभयानहं युवेऽस्मात्स्थानात्पृथ-
करोमि । तथा यमराजगान्यमेन पातयितुं योग्यान्सर्वानप्यपनयामि ।
अथ पञ्चदश्याः प्रतीकं दर्शयति—
श॒तमिन्नु श॒रद॑:, इति ।
इयं च शाखान्तरीया वैश्वदेवकाण्डे योगे योग इत्यनुवाके समाम्नाता । तत्पाठस्तु
“शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो
भवन्ति मा नो मध्या रीरिषताऽऽयुर्गन्तोः” इति । हे देवाः शतमिन्नु शतमपि शरदः
संवत्सरा अन्ति अस्माकमन्तिकस्था एव । स्वल्पा एव शतायुः पुरुष इति श्रुत्या शतं
शरद आधिक्येन तत्र तत्र प्रशस्यन्ते, अस्माकं तु न पर्याप्ताः । तत्र हेतुरुच्यते—
यत्रैषु शतसंवत्सरेषु नोऽस्मदीयानां तनूनां जरसं शरीराणां वयोहानिलक्षणं शैथिल्यं
चक्रा हे देवा यूयं कृतवन्तः । किंच यत्र यस्यां जरायां पुत्रासः पुत्राः स्वकीयो-
दरजाताः स्वेन रक्षिता एव पितरो भवन्ति प्रत्युत पालका भवन्ति । तादृशमायुः
कथं पर्याप्तं भवेत् । आस्तां तावदायुषः पर्याप्तिः । हे देवा यूयमायुर्गन्तोस्तादृशम-
प्यायुः सर्वं प्राप्तुमिच्छा विद्यते तस्मान्मध्या तस्याऽऽयुषो मध्ये नोऽस्मान्मा रीरि-
षत हिंसितान्मा कुरुत । इति शाखान्तरीयमन्त्रस्यार्थः ।
अथ षोडशीमाह—
अ॒दो यद्ब्रह्म॑ वि॒लब॑म् । पि॒तॄणां च॑ य॒मस्य॑ च ।
वरु॑णस्या॒श्विनो॑र॒ग्नेः । म॒रुतां॑ च वि॒हाय॑साम्, इति ।
पूर्वोक्तं जगत्कारणमस्ति, अदो ब्रह्म पित्रादीनां सर्वेषां विलबं विशेषेणाऽऽलम्ब-
नम् । विहायसामित्यनेनाऽऽकाशवर्तिनो यक्षगन्धर्वाद्य उच्यन्ते ।
अथ सप्तदशीमाह—
का॒म॒प्रयव॑णं मे अस्तु । स ह्ये॑वास्मि॑ सना॒तन॑: ।
इति नाको भ्राजि॒श्वथो॑ रा॒यो धन॑म् । पु॒त्रानापो दे॒वीरि॒हाऽऽहि॑ता(६), इति ॥
१ क. ॰हीनान्कुत्सि॰ । २ ख. ग. प्रश॑स्यन्ते । ३ ग. ॰ते यस्य तं ।

त्त संपादयत ॥->ताऽऽधत्त संपादयत ॥`

Line 11:
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-

Line 12:
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥

Line 13 (section header):
अथ प्रथमेऽष्टाविंशोऽनुवाकः ।

Line 14:
कल्पः—‘ विशीर्णीमिति द्वे ’ इति । तत्र प्रथमामाह—

Line 15 (mantra):
वि॒शी॒र्णी गृ॑ध्रशी॒र्णी च॑ । अपे॑तो निर्ऋ॑तिँ॒ हथः॑ ।
Wait, there's footnote marker २ after हथः॑: हथः॑² ।
Let's check: yes, there is a small २ right after हथः॑!

Line 16 (mantra):
`प॒रि॒बा॒धः श्वे॑तकु॒क्षम् । नि॒ज॒ङ्गꣳ श॑वलो॒दर॑

१०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २९]
वाच्यानि जनैर्निन्द्यानि पूर्वोक्तपरिबाधादिरूपाण्यपत्यानि तान्यात्मन इच्छतीति
वाच्याया परिबाधादीनां माता काचिदलक्ष्मीः । अस्मदुपद्रवोपायं सम्यक्पश्यन्तीति
संदृशः परिबाधादयः । हेऽग्ने स त्वं तान्परिबाधादीन्वाच्यायया मात्रा सह विना-
शय । किंच ये विद्वेषिणोऽस्माकमीर्ष्यादीन्दीन्धिरे दीपयन्ति । अस्मद्गुणानामसहन-
मीर्ष्या, तेषु दोषारोपोऽसूया, अन्नाभावेन बाधा बुभुक्षा, मन्युरस्मद्विषयः क्रोधः,
कृत्याऽस्मद्विषयोऽभिचारः, एतेषामीर्ष्यादीनां दीपनमभिवृद्धिं कुर्वन्तो ये विद्वेषिणोऽ-
स्मान्मारयितुं सम्यक्पश्यन्ति तान्सर्वान्रथेन तदीयेन सह नाशय । कीदृशेन रथेन,
किंशुकावता कुत्सिताः शुकाः किंशुकाः प्राण्यपद्रवकारिणः पक्ष्याकारा राक्षराविशेषा-
स्तैर्युक्तेन ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठकेऽष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥
अथ प्रथम एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—‘पर्जन्यायैति तिस्रः’ इति । तत्र प्रथमामाह—
प॒र्जन्या॑य॒ प्रगा॑यत । दि॒वस्पु॒त्राय॑ मी॒ळ्हुषे॑ । स नो॑ य॒वसं॑मिच्छतु, इति ।
हे ऋत्विग्यजमानाः पर्जन्याय वृष्ट्यभिमानिदेवार्थं प्रगायत प्रकर्षेण स्तुतिं कुरुत ।
कीदृशाय दिवस्पुत्राय द्युत्युत्पन्नत्वात्पुत्रत्वम् । मीळ्हुषे वृष्टिरूपेण जलस्य सेचकाय ।
स पर्जन्यदेवो नोऽस्माकं यवसमन्नादिरूपं भक्ष्यं संपादयितुमिच्छतु ।
अथ द्वितीयामाह—
इ॒दं वर्चः॑ प॒र्जन्या॑य स्व॒राजे॑ । हृ॒दो अ॒स्त्वन्त॑रं॒ तद्यु॑योत । म॒यो॒-
भूर्वातो॑ वि॒श्वकृ॑ष्टयः सन्त्व॒स्मै । सु॒पि॒प्प॒ला ओष॑धीर्देवगो॑पाः, इति ।
स्वराजे स्वत एव राजमानाय पर्जन्याय पर्जन्यदेवार्थमस्माभिरुक्तमिदं स्तुतिरूपं
वचो हृदोऽन्तरमस्तु तदीयचित्ते प्रविष्टमस्तु । तदस्मदीयं वचो युयोत तच्चित्ते हे
ऋत्विजो मिश्रयत । वातो वायुरस्मै अस्मासु मयोभूः सुखस्य भावयिता भवतु ।
विश्वकृष्टयः सर्वेऽपि मनुष्या अस्मासु मयोभुवः सन्तु । ओषधीर्व्रीहियवाद्याः सुपि-
प्पलाः शोभनफलोपेताः, देवगोपा हविर्द्वारा देवानां पालयित्र्यः सन्तु ।
१ ख. ग. ॰दीन्नाशय मा॰ । २ ख. ग. ये दे’ । ३ क. ॰देवतार्थं ।

[प्रपा०१अनु०२९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १०९
अथ तृतीयामाह—
यो गर्भ॒मोष॑धीनाम् । गवां॑ कृ॒णोत्यर्व॑ताम् ।
प॒र्जन्यः॒ पुरु॑षीणाम् (१) , इति ॥
*विशी॑र्णी पर्जन्या॑य दश॑ दश ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक
एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥
यः पर्जन्यो देवो व्रीहियवाद्योषधीनां गवामश्वानां मनुष्यस्त्रीणां च गर्भं
कृणोति करोति । नोऽस्माकं मयोभूरिति शेषः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठक एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥
अथ प्रथमे त्रिंशोऽनुवाकः ।
कल्पः—"पुनर्मा मैत्विति च" इति । तत्र प्रथमामाह—
पुन॒र्मामैत्विन्द्रि॒यम् । पुन॒रायुः॒ पुन॒र्भगः॑ । पुन॒-
र्ब्राह्म॑णमैतु मा । पुन॒र्द्रवि॑णमैतु मा, इति ।
यदिन्द्रियं भोगेन नष्टं तत्पुनरपि मां प्रत्यैत्वागच्छतु । आयुरपि पुनरेतु ।
ब्रह्मण इदं ब्राह्मणं ब्रह्मवर्चसं तदपि पुनर्मामैतु । द्रविणं धनमपि पुनर्मामैतु । एत-
त्सर्वं मम पुनर्वर्धतामित्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह---
यन्मे॒ऽद्य रेतः॑ पृथि॒वीमस्का॑न् । यदोष॑धी॒रप्यस॑र॒द्य-
दापः॑ । इदं तत्पुन॒राद॑दे । दी॒र्घा॒यु॒त्वाय॒ वर्च॑से, इति ।
अथा (द्या?)स्मिन्दिने मे मदीयं यद्रेतः पृथिवीं प्रत्यस्कान्प्रमादेन स्कन्नमासीत् ।
ओषधीरपि मदीयं यद्रेतोऽसरत्प्राप्नोत्, ओषधीषु स्कन्नमित्यर्थः । यच्च
रेत आपोऽसरदप्सु स्कन्नं, तदिदं रेतः पुनरप्यहमाददे । किमर्थम्, दीर्घायुत्वाय
वर्चसे, आयुर्वृद्धये ब्रह्मवर्चसाय च ।

• ग. पुस्तके पर्जन्याय दशेत्येतावन्मात्रमेव वर्तते ।
  १ ग. °युस्त्वयः । २ ख. यन्न । ग. अत्र । ३ ग. °युत्वाय ।

११० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा०१अनु०३१]
अथ तृतीयामाह—
यन्मे॒ रेत॑: प्रसि॑च्यते । यन्म॒ आजा॑यते॒ पुन॑: ।
तेन॑ माम॒मृतं॑ कुरु । तेन॑ सुप्र॒जसं॑ कुरु (१), इति ।
पुन॑र्द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
मे मदीयं यद्रेतो गर्भाशये प्रकर्षण सिच्यते मे मदीयं यद्रेतः पुनरप्याज्ञायतेऽ-
पत्यरूपेणोत्पद्यते, तेनापत्येन मां यजमानममृतं सुखयुक्तं कुरु । तेनापत्यरूपेण
रेतसा मां सुप्रजसं शोभनपुत्रपौत्रादिप्रजायुक्तं कुरु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
अथ प्रथम एकत्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ वैश्रवणयज्ञमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र चतसृभिर्वैश्रवणमावाहयेत् । तासु प्रथमामाह—
अ॒द्भिद्यस्तिरोधाऽजा॑यत । तत्र॑ वैश्रव॒णः सदा॑ ।
तिरो॑ धेहि सप॒त्नान्न॑: । ये अपोऽश्न॑न्ति॒ केच॑न, इति ।
अत्रानादिसिद्धः कुबेरः संबोध्योच्यते—हे कुबेर त्वया गृहीतो यो वैश्रवणो
विश्रवसोऽपत्यं स खलु सदा तवाद्भ्यस्तिरोधाऽजायत, अनु(बु)पलक्षितानां त्वदीय-
कर्मणां तिरोधायक आसीत् । अतो वैश्रवणस्य कर्मतिरोधायकत्वं निवार्य तन्मुखेन
नोऽस्मदीयान्शत्रूंस्तिरो धेहि विनाशय । ये केचनान्येऽपि अपोऽस्मदीयानि कर्माण्य-
श्नन्ति तिरो दधति नाशयन्ति तानपि सर्वांस्त्वं तिरो धेहि ।
अथ द्वितीयामाह--
त्वा॒ष्ट्रीं मा॒यां वै॑श्रव॒णः । रथं॑ स॒हस्र॑वन्धु॒रम् ।
पु॒रुश्च॒क्रं स॑हस्रा॒श्वम् । आस्था॒याऽऽया॑हि नो ब॒लिम्, इति।
हे कुबेर वैश्रवणसहितस्त्वं रथमास्थाय नो बलिमस्मदीयां पूजां प्रत्यायाह्यागच्छ।
कीदृशं रथम्, सहस्रंवन्धुरमराणां सहस्रं यस्मिंश्चक्रे तच्चक्रं सहस्रवत्तद्युक्ता धूर्यस्य
१ ग. ॰स्रव-धु॰ । २ ख. ग 'स्रव-धु' ।

-हा-र-गमन्ता? Wait, if the mantra is सत-द्वा-हा-गमन्ताorसत-द्वा-हार-गमन्ता? Look at line 15: स॒तद्वा॑हार॑गमन्ताIfसत= शतंद्वा= द्वाराणिहा= ?र= ? Wait, ifहाः (राः): one reading has हा, another reading has रा? Or हाराः? Wait, look at line 18 again: सतं शतं द्वा द्वाराण्यहाः ( राः ) कक्ष्याविशेषाWait, no! Look at the letter before( राः ): It is हthenाthenरwith visarga? No, it'sह ा ः! Wait, is there a र? Look at ( राः ): राःis in parentheses! Ifहाःwas in the text, and the editor corrected it to(राः)or vice-versa? Wait, look at line 18:गमन्ता गमनयोग्या रथ्या-Wait, look beforeगमन्ता: कक्ष्याविशेषा गमन्ता गमनयोग्या रथ्या-Wait, what is beforeकक्ष्याविशेषा? कक्ष

यदिशब्दप्रयोगाद्बलिहरणं वैकल्पिकमिति गम्यते । तस्मिन्बलिहरणपक्षे हिरण्ये-
त्त्वादिमन्त्रेण बलिं हृत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेणोपस्थानं कुर्यात् । कुबेरस्य संबन्धी वैश्रवणः
कौबेरः । हिरण्यं नाभौ यस्यासौ हिरण्यनाभिः, सर्वाभरणभूषित इत्यर्थः । हिरण्यं
दुर्लभं कुर्वन्सर्वप्राणिनो विशेषेण तुदति व्यथयतीति वितुदिः । यथोक्तगुणयुक्ताय
वैश्रवणाय बलिर्मया दत्तः, सर्वप्राणिनामधिपतये तस्मै वैश्रवणाय नमोऽस्तु ।
इत्युक्तो बलिहरणमन्त्रः ।
क्ष॒त्रं क्ष॒त्रं वै॑श्रव॒णः । ब्राह्म॒णा वय॑ꣳ स्मः । नम॑स्ते अस्तु॒
मा मा॑ हिꣳसीः । अ॒स्मात्प्रवि॑श्यान्नम॒द्धीति॑, इति ।
अत्रैकः क्षत्रशब्दः क्षतात्रायत इति व्युत्पत्त्या पालकत्वं ब्रूते । द्वितीयः क्षत्रशब्दो
जातिवाची । अयं वैश्रवणः क्षत्रं क्षत्रं पालकः क्षत्रियत्वजातियुक्तश्च । वयं तु
यजमाना ब्राह्मणजातियुक्तास्तेन पालनीयाः स्मः, अतस्ते वैश्रवणाय नमोऽस्तु मा
मा हिꣳसीः हिंसितं मा कुरु । यस्माद्वयं ब्राह्मणत्वेन नमस्कर्तृत्वेन च त्वया पालनीया
अस्मात्कारणादत्र बलिस्थाने प्रविश्यान्नमस्माभिर्दत्तं बलिरूपमद्धि । भक्षय इति,
असावुपस्थानमन्त्रः ।
अग्निस्थापनं विधत्ते—
अथ तमग्निमा॑दधीत । यस्मि॑न्नेतत्कर्म॒ प्रयु॑ञ्जीत, इति,
यस्मिन्नग्नौ वैश्रवणबल्याख्यमेतत्कर्म प्रयुज्यते तमग्निं पूर्वोक्तोपस्थानानन्तरं भूमौ
स्थापयेत् ।
स्थापनीयं मन्त्रं दर्शयति—
तिरो॑धा॒ भूः । तिरो॑धा॒ भुवः॑ (३) ।
तिरो॑धा॒ स्वः॑ । तिरो॑धा॒ भूर्भुवः॒ स्वः॑ ।
सर्वे॑षां लोकाना॒माधि॑पत्ये॒ सीदेति॑, इति ।
हेऽग्ने भूस्तिरोधा भूर्लोकं स्वतेजसाऽऽच्छाद्य, एवं भुवर्लोकस्वर्लोकावेकैकशः
समुदायरूपेणापि सर्वान्व्याप्नुहि । व्याप्य च सर्वेषामेतेषां लोकानामाधिपत्येऽधि-
कपालननिमित्तं सीदात्रोपविश । इति अयमग्निस्थापनमन्त्रः ।
समिन्धनं विधत्ते—
अथ तमग्निमिन्धीत । यस्मि॑न्नेतत्कर्म॒ प्रयु॑ञ्जीत, इति ।
१ ख. ग. °यं ब्रा° । २ क. °रु । यतोऽस्म° । ख. ग. °रुतो य° । ३ क. °वं भूलो॑-
कावे° । ग. °वं भूर्लोकः स्वर्लोको वैकै । ४ क °षैषां लो° ।

प्रपा०१अनु०३१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ११३
पूर्ववद्ब्रह्मचारुयेयम् ।
समिन्धनमन्त्रान्दर्शयति—
ति॒रोधा॒ भूः स्वाहा॑ । ति॒रोधा॒ भुवः॒ स्वाहा॑ । ति॒रोधा॒
स्वः॒ स्वाहा॑ । ति॒रोधा॒ भूर्भुवः॒ स्वः॒ स्वाहा॑, इति ।
स्वाहा समिदिदं स्वाहुतमस्तु । अन्यत्पूर्ववत् ।
अस्य वैश्रवणयज्ञस्य कालविशेषं दर्शयति—
यस्मि॑न्नस्य काले॒ सर्वा॒ आहुती॒र्हुता॑ भवे॒युः (४)।
अपि॑ ब्राह्म॒णमु॑खीनाः । तस्मि॑न्नह्नः काले॑
प्र॑युञ्जी॒त । पर॑ः सु॒प्तज॑नाद्वेपि, इति ।
अस्याऽऽरुणकेतुकस्य संबन्धिनो(न्यो) ब्राह्मणमुखीनाः “रुद्रो वा एष यदग्निः
स एतर्हि जातः” इत्यादिब्राह्मणप्रतिपादिताः शतरुद्रीयादयः सर्वा अप्याहुतयो
यस्मिन्काले हुता भवेयुः, तदहःसंबन्धिनि तस्मिन्काले वैश्रवणयज्ञं प्रयुञ्जीत ।
वेपि, अपि वा सुप्तजनात्परः सर्वेषु जनेषु सुप्तेषूत्तरस्मिन्काले ।
एतदीयग्रन्थाध्ययने नियमं दर्शयति—
मा स्म॑ प्रमाद्यन्त॑माध्या॒पये॑त् । सर्वा॒र्थाः
सिध्य॑न्ते । य ए॒वं वेद॑ । क्षुध्य॒न्न्निद॑म-
जान॒ताम् । सर्वा॒र्था न॑ सिध्य॒न्ते, इति ।
प्रमाद्यन्तं प्रमादयुक्तं दुर्वृत्तं पुरुषम् । इदं वैश्रवणबलिकर्म गुरुमुखादजानतां
पुरुषाणां क्षुध्यन्क्षुध्यतामन्नाभावेन दरिद्राणां न केऽपि कामाः सिध्यन्ति, अन्नमपि
तैर्न लभ्यते कुतोऽन्यत्का(का) मप्राप्तिरित्यर्थः ।
अथ बलिहरणमन्त्रं दर्शयति—
यस्ते॑ वि॒धातु॑को॒ भ्राता॑ । ममान्तर्हृद॑ये
श्रितः (५)। तस्मै॑ इ॒ममग्र॑पिण्डं जुहोमि ।
स मेऽर्था॒न्मा विप्र॑धीत् । मयि॒ स्वाहा॑, इति ।
हे कुबेर विघातुकः सर्वेषां हिरण्यलाभविघ्नकरणशीलस्ते तव यो भ्राता वैश्रवणः
सोऽयं ममान्तर्हृदये ध्येयत्वेनाऽऽश्रितः । तस्मै वैश्रवणायेममग्रपिण्डं श्रेष्ठपिण्डं
१ ख. ग ˚बन्धे ब्रा° । २ क. ˚तां क्षु° । ३ क. ˚ण्डं जु° ।
१५

११४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०३१]
जुहोमि। स वैश्रवणो मेऽर्थान्‌मदीयान्हिरण्यलाभादीन्पुरुषार्थान्मा विवर्धान्मा विनाश-
यतु, किंतु मयि संपादयतु तदर्थमिदं स्वाहुतमस्तु।
अथोपस्थानमन्त्रमाह—
रा॒जा॒धि॒रा॒जाय॑ प्रसह्यसा॒हिने॑। नमो॑ व॒यं वै᳖श्रव॒णाय॑ कुर्महे। स
मे॒ कामा॒न्काम॒कामा॑य॒ मह्य॑म्। कामे॑श्व॒रो वै᳖श्रव॒णो द॑दातु।
कु॒बेरा॑य वैश्रव॒णाय॑। म॒हा॒रा॒जाय॒ नमः॑। केत॑वो अरु॒णास॑श्च।
ऋष॑यो वात॑रश॒नाः। प्रति॑ष्ठाꣳ श॒तर्धा हि। समा॑हितासो सह॒स्र-
धार्य॑सम्। शिवा नः॒ शंत॑मा भवन्तु। दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः।
सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति। मा ते॑ व्योम॑ सं॒दृशि॑ (६), इति॥
अश्वांन्वलिर्भुवो भवेयुः श्रितश्चं सप्त चं॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
एकत्रिशोऽनुवाकः॥ ३१॥
राज्ञां सर्वेषामधिकत्वेन यो राज्य(ज्ञा) स्वामी सोऽयं राजाधिराजस्तस्मै, बला-
त्कारेण सर्वेषां लाभामां योऽभिभाविता प्रतिबन्धकः स प्रसह्यसाही तस्मै, वैश्रवणाय
वयं यजमाना नमस्कुर्महे। कामेश्वरः सर्वेषां कामानां स्वामी स वैश्रवणः काम-
कामाय बलभोगार्थिने मह्यं मे कामान्मदपेक्षितान्सर्वान्भोगान्ददातु। कुबेररूपाय
महाराजाय वैश्रवणाय नमोऽस्तु केतव इत्यादिकं पूर्वमेव (तै० आ० अ० २१)
व्याख्यातम्। अस्य च वैश्रवणयज्ञस्याऽऽरुणकेतुक्रान्तः प्रयोगो बहिश्च स्वातन्त्र्येण
प्रयोग इत्युभयप्रकारो विद्यते। तच्च सर्वाहुतिहोमान्ते बौधायनेन दर्शितम्— “वैश्रव-
णयज्ञो ब्राह्मणेन व्याख्यातोऽन्नकामस्य सर्वकामस्य वा पर्वणि पर्वणि वैश्रवणयज्ञः।।
सोत्तरवेदिषु ऋतुषु चिन्वीतेति यथाब्राह्मणम्” इत्यादि॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाटक एकत्रिशोऽनुवाकः॥ ३१॥
अथ प्रथमे द्वात्रिंशोऽनुवाकः।
अथाऽऽरुणकेतुकचयनोङ्गव्रतं विधत्ते—
संवथ्सरमेतद्व्रतं॑ चरेत्। द्वौ वा मा॑सौ, इति।

[प्रपा० १अनु० ३२] ˙ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकम् । ११५

यो ह्यरुणकेतुकमग्निं चेतुमिच्छति सोऽधिकारसिद्ध्यर्थमादौ संवत्सरं वा मासद्वयं
वा वक्ष्यमाणं व्रतमनुतिष्ठेत् ।
व्रतशब्दार्थमाह—
नियमः समा॒सेन, इति ।
योऽयं नियमस्वीकारः, तदेव व्रतम् । एतच्च समासेन संक्षेपेण दर्शितम् ।
अथ विस्तारं प्रतिज्ञापूर्वकं दर्शयति—
तस्मिन्नियमविशेषाः । त्रिषवणमुदक॒ोपस्प॒र्शी । चतुर्थकालपान॑-
भक्तः स्यात् । अहरहर्वा भैक्षमश्नीयात् । औदुम्बरीभिः समि-
द्भिरग्निं परि॑चरेत् । पुनर्मा मैत्विन्द्रियमित्येतेनानु॑वाकेन॒ । उद्धृ-
तपरिपूताभिरद्भिः कार्यं॑ कुर्वीत ( १ ) । असं॒चय॑वान् । अग्नये
वायवे॒ सूर्या॑य । ब्रह्मणे प्रजाप॑तये । चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यः ।
ऋतुभ्यः संव॑त्सराय॑ । वरुणायारुणायेति व्रतहोमाः ।
प्र॒व॒र्ग्यव॑दादेशः । अरुणाः काण्ड ऋषयः, इति ।
नियमो व्रतमित्येवं सामान्यलक्षणमुक्तं तस्मिन्व्रतेऽनुष्ठेया नियमविशेषाः क्रमेणो-
च्यन्ते—सूयते सोमोऽत्रेति सवनं तत्रिविधं प्रातर्मध्यंदिनसायंकालभेदात् । तस्मि-
न्सवनत्रय उदकमुपस्पृशेत्, स्नायादित्यर्थः । पानं क्षीरादिविषयं भक्तमन्नं तदुभय-
मपि प्रतिदिनं कालद्वये स्वी क्रियते । तस्माद्द्विरह्नो मनुष्येभ्य उपह्रियते । प्रातश्च
सायं चेत्याम्नातत्वात् । तथा प्रातर्भुक्तवतः सायं द्वितीयः कालः, परेद्युः प्रातःकाल-
स्तृतीयः, तत्रैव सायं चतुर्थः कालः, मध्यवर्तिनौ द्वितीयतृतीयकालौ परित्यज्य तस्मिं-
श्चतुर्थकाले पानं भक्तं च यस्यासौ चतुर्थकालपानभक्तः, तथाविधो भवेत् । अथवा
प्रतिदिनं भिक्षित्वा तदन्नं भुञ्जीत, सोऽयं पक्षोऽशक्तविषयः । उदुम्बरवृक्षजन्याभिः
समिद्भिरग्निपरिचर्यां कुर्यात् । तस्मिन्समिदाधाने मन्त्राः ‘ पुनर्मा मैत्विन्द्रियम् ’
इत्येतेनानुवाकेनोक्ताः । स चानुवाकः पूर्वमेव व्याख्यातः । आपो नदीतडागादिभ्यः
पात्रेणोद्धृता वस्त्रेण शोधिताश्च ताभिः पादप्रक्षालनाचमनादिकं कुर्यान्न तु नद्यादौ ।
३यत्किंचित्संचयो भिक्षापात्रादन्यत्र भक्ष्यादिवस्तुसंग्रहः, तद्युक्तो न भवेत् । ४प्रतिदिन-
मग्न्यादिभ्यो देवताभ्यो होमं कुर्यात् । व्रतहोमनियुक्तत्वात्स्वाहाकारोऽर्थलभ्यः ।
१ ग. यमः स्वी° । २ ख. ग. त्येव सां° । ३ ख. यत्कार्यं सं° । ग. यत्कार्यं सं॑ ।
४ ख. ग. °दित्योऽ(भ्योऽ)रु(णा)न्ताभ्यो ।

ततोऽग्नये स्वाहा वायवे स्वाहेत्यादयो मन्त्राः संपद्यन्ते । आदिश्यते विधीयत इत्या-
देशोऽनुष्ठेयोऽर्थः, स च प्रवर्ग्यवदत्रावगन्तव्यः, प्रवर्ग्याध्ययनादौ ये धर्मास्तेऽत्राप्यनु-
ष्ठेयाः । ते च प्रवर्ग्यधर्मा आपस्तम्बेन सूत्रिताः—“ संवत्सरमेतद्व्रतं चरेदेतस्मिन्संव-
त्सरेऽधीयीत यद्येतस्मिन्संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद्व्रतं चरेत्संवत्सरेऽखिले
छदिर्दर्शोऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य पूर्ववद्विसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्य ” इत्यादयः । ताने-
तान्धर्मान्याचरेत् । अरुणारुया [ ये ] अत्र काण्ड ऋषयस्तेऽपि होतव्या इत्यर्थः ।
अथाऽऽरुणकेतुकचयनप्रतिपादकस्य ग्रन्थस्याध्ययने नियमान्विधत्ते—
अ॒रण्ये॑ऽधीयीरन्॑ । भ॒द्रं कर्णे॑भिरिति द्वे॑ ज॑पित्वा ( २ ) । महा-
नाम्नीभिरुदकँꣳ सं॑स्पृश्य॑ । तमाचार्यो द॑द्यात् । शि॒वा नः॑
शंत॑मेत्योषधींरालभते । सुमृडीकेति॒ भूमि॑म् । ए॒वम॑पवर्गे । धेनु॒र्द-
क्षिणा । कꣳसं वास॑श्च क्षौम॑म् । अन्य॑द्वा शु॒क्लम् । य॑थाश॒क्ति
वा । एवꣳ स्वाध्याय॑धर्मेण । अरण्ये॑ऽधी॒यीत । तप॑स्वी
पु॒ण्यो भ॑वति तप॑स्वी पु॑ण्यो भ॑वति ( ३ ), इति ॥
कु॒र्वीत॒ ज॑पित्वा॒ स्वाध्या॒यध॑र्मेण॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३२ ॥
सोऽयं ग्रन्थोऽरण्य एवाध्येतव्यः, न तु ग्रामे । अध्ययनोपक्रमे शान्त्यर्थं भद्रं
कर्णेभिरिति द्वे ऋचौ जपेत् । आपमापामित्येताभिर्महामान्नीभिर्ऋग्भिरध्येतारं माण-
वकमुदकं स्पर्शयेत् । ततस्तं माणवकमाचार्यो दद्यात्, व्रताय नियुञ्जीत । शिवा न
इति मन्त्रेणौषधीः स्पृशेत् । सुमृडीका सरस्वतीति मन्त्रेण भूमिं स्पृशेत् । यथाऽध्य-
यनस्योपक्रमे सर्वमेतदनुष्ठितमेवमध्ययनावसानेऽपि सर्वमेतदनुतिष्ठेत् । कृत्स्नाध्ययनस्य
समाप्तावाचार्याय धेनुर्दक्षिणा देया, भोजनार्थं कांस्यपात्रं देयम्, प्रावरणार्थं क्षौमं
वस्त्रं देयम्, तदशक्तावन्यत्कार्पासमयं शुक्लं वस्त्रं देयम्, अत्यन्तमशक्तेन यथाशक्ति
किमपि देयम्, एवमेवमुक्तेनाध्ययनधर्मेण युक्तः सन्नरण्ये गुरुमुखाद्ग्रन्थमधीयीत ।
एवमधीयानो व्रतनियमानुष्ठानात्तपोयुक्तो भवति । अभ्यासोऽयं मङ्गलार्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३२ ॥
१ ख. ग. ॰रे पर्यवेते छादिर्दर्शोऽग्निं । २ ख ग ॰र्मान्वा च॰ । ३ ख. ग. ॰पाण्डित्यस्य ।

[प्रपा०१अनु०३२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ११७
[ + भ॒द्रꣳ स्मृतिः साक॑जाना॒मक्ष्य॑तिताम्रा॒ण्य॑र्ध्वक्षं आरो॑गः
केदमग्निश्च॒ संह॒स्रवृ॑त्प॒वित्र॑वन्त॒ आर्त॑नु॒ष्वाष्ट॒योनीं॒ योऽसा॒वथाऽऽ-
दित्य॒स्याऽऽरो॒गस्याथ॑ वा॒योर॒थाग्ने॑र्दक्षिणपू॒र्वस्या॑मिन्द्रघो॒षा व॑
आर्षमा॒पां योऽपामा॒पो वै च॑तु॒ष्टय्यो॑ जानुद॒घ्नीम॒ग्निं प्र॑णीये॒मा नु॒कं-
विशी॑र्णीं पर्जन्या॑य॒ पुन॑रृद्धयः संवत्स॒रं द्वात्रिं॑शत् ॥ ३२ ॥
भद्रं॒ ज्योति॑षाऽप्र॒तिरु॒ध्येनं॑ तस्मिन्न् राजा॒नं क॑श्य॒पो॑त्स॒हस्रं॑दि॒व्यं॑
नपुं॑सक॒म*ष्टयो॑नि॒मव॑पतन्तानामाय॒तन॑वान्त्स॒तो बन्धुं॑ ता उक्त-
र॒तो वज्र॑मे॒व भ्रातृ॑व्येभ्यः पुन॑स्त्रि॒ꣳशदु॑त्तरश॒तम् ॥ १३० ॥ ]
अथ शान्तिः।
भद्रं कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॒र्यज॑त्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वाꣳस॑स्त॒नूभि॑: । व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायु॑: ॥ स्व॒स्ति
न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति न॑: पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति
न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु ॥
[L

अथ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयः प्रपाठकः।
——————
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।)
हरिः ॐ ।
नमो॒ ब्रह्म॑णे नमो॑ अस्त्व॒ग्नये॒ नम॑ः पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः ।
नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नमो॒ विष्ण॑वे बृह॒ते क॑रोमि ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्ति॑ः ॥
इति शान्तिः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
प्रपाठके हि प्रथमे वह्निरारुणकेतुकः ।
सम्यक्प्रोक्तो द्वितीये स्यात्स्वाध्यायब्राह्मणाभिधा ॥
तत्राऽऽद्येनुवाकेऽध्ययनाङ्गत्वेन यज्ञोपवीतं विधातुं तत्प्रशंसार्थमौदावुपाख्यान-
माह—
ॐ स॒ह वै दे॒वानां॑ चासु॑राणां च य॒ज्ञौ प्र॒तंतावास्तां वयग्ंस्व॒र्गं
लो॒कमे॑ष्यामो वय॑मेष्याम॒ इति॒ तेऽसु॑राः संनह्य॑ सह॒सैवाऽऽर्च॑-
रन्ब्र॒ह्मच॑र्येण॒ तप॑सैव दे॒वास्तेऽसु॑रा अमुह्य॒ग्स्ते न प्राजा॑न॒ग्स्ते
परा॑भवन्ते॒ न स्व॒र्गं लो॒कम॑यन्प्रसृ॑तेन॒ वै य॒ज्ञेन॑ दे॒वाः स्व॒र्गं
लो॒कमा॑यन्नप्रसृ॑तेनासु॑रा॒न्परा॑भावयन्—, इति ।
वयमेवाऽऽधिपत्यनिमित्तं स्वर्गं गमिष्याम इत्येवं देवा यदा यज्ञे प्रवृत्तास्तदानी-
मेवाऽसुरा अपि तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे प्रवृत्ताः, तावुभौ यज्ञौ प्रततौ विस्तीर्णावास्ताम् ।
तदानीं तथाविधा असुराः संनह्य कृतसंनाहाः सहसैव भुजबलेन शस्त्रेणैवाऽऽचर-
न्यज्ञमारब्धवन्तः, ते मौर्ख्याद्ब्रह्मचर्यादिनियमं चानादृतवन्तः । देवास्तु ब्रह्मचर्योत्सम-
१ क. ॰तीयस्या । २ क. ॰भिधो । त॰ ग ॰भिधे त । ३ ख. ॰माह॑ । ४ ग
'बलमावेगे॑ । ५ ग. ॰र्न नाऽऽदृ॑ ।