तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १अनु० ३२] ˙ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकम् । ११५

यो ह्यरुणकेतुकमग्निं चेतुमिच्छति सोऽधिकारसिद्ध्यर्थमादौ संवत्सरं वा मासद्वयं
वा वक्ष्यमाणं व्रतमनुतिष्ठेत् ।
व्रतशब्दार्थमाह—
नियमः समा॒सेन, इति ।
योऽयं नियमस्वीकारः, तदेव व्रतम् । एतच्च समासेन संक्षेपेण दर्शितम् ।
अथ विस्तारं प्रतिज्ञापूर्वकं दर्शयति—
तस्मिन्नियमविशेषाः । त्रिषवणमुदक॒ोपस्प॒र्शी । चतुर्थकालपान॑-
भक्तः स्यात् । अहरहर्वा भैक्षमश्नीयात् । औदुम्बरीभिः समि-
द्भिरग्निं परि॑चरेत् । पुनर्मा मैत्विन्द्रियमित्येतेनानु॑वाकेन॒ । उद्धृ-
तपरिपूताभिरद्भिः कार्यं॑ कुर्वीत ( १ ) । असं॒चय॑वान् । अग्नये
वायवे॒ सूर्या॑य । ब्रह्मणे प्रजाप॑तये । चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यः ।
ऋतुभ्यः संव॑त्सराय॑ । वरुणायारुणायेति व्रतहोमाः ।
प्र॒व॒र्ग्यव॑दादेशः । अरुणाः काण्ड ऋषयः, इति ।
नियमो व्रतमित्येवं सामान्यलक्षणमुक्तं तस्मिन्व्रतेऽनुष्ठेया नियमविशेषाः क्रमेणो-
च्यन्ते—सूयते सोमोऽत्रेति सवनं तत्रिविधं प्रातर्मध्यंदिनसायंकालभेदात् । तस्मि-
न्सवनत्रय उदकमुपस्पृशेत्, स्नायादित्यर्थः । पानं क्षीरादिविषयं भक्तमन्नं तदुभय-
मपि प्रतिदिनं कालद्वये स्वी क्रियते । तस्माद्द्विरह्नो मनुष्येभ्य उपह्रियते । प्रातश्च
सायं चेत्याम्नातत्वात् । तथा प्रातर्भुक्तवतः सायं द्वितीयः कालः, परेद्युः प्रातःकाल-
स्तृतीयः, तत्रैव सायं चतुर्थः कालः, मध्यवर्तिनौ द्वितीयतृतीयकालौ परित्यज्य तस्मिं-
श्चतुर्थकाले पानं भक्तं च यस्यासौ चतुर्थकालपानभक्तः, तथाविधो भवेत् । अथवा
प्रतिदिनं भिक्षित्वा तदन्नं भुञ्जीत, सोऽयं पक्षोऽशक्तविषयः । उदुम्बरवृक्षजन्याभिः
समिद्भिरग्निपरिचर्यां कुर्यात् । तस्मिन्समिदाधाने मन्त्राः ‘ पुनर्मा मैत्विन्द्रियम् ’
इत्येतेनानुवाकेनोक्ताः । स चानुवाकः पूर्वमेव व्याख्यातः । आपो नदीतडागादिभ्यः
पात्रेणोद्धृता वस्त्रेण शोधिताश्च ताभिः पादप्रक्षालनाचमनादिकं कुर्यान्न तु नद्यादौ ।
३यत्किंचित्संचयो भिक्षापात्रादन्यत्र भक्ष्यादिवस्तुसंग्रहः, तद्युक्तो न भवेत् । ४प्रतिदिन-
मग्न्यादिभ्यो देवताभ्यो होमं कुर्यात् । व्रतहोमनियुक्तत्वात्स्वाहाकारोऽर्थलभ्यः ।
१ ग. यमः स्वी° । २ ख. ग. त्येव सां° । ३ ख. यत्कार्यं सं° । ग. यत्कार्यं सं॑ ।
४ ख. ग. °दित्योऽ(भ्योऽ)रु(णा)न्ताभ्यो ।