तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

यदिशब्दप्रयोगाद्बलिहरणं वैकल्पिकमिति गम्यते । तस्मिन्बलिहरणपक्षे हिरण्ये-
त्त्वादिमन्त्रेण बलिं हृत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेणोपस्थानं कुर्यात् । कुबेरस्य संबन्धी वैश्रवणः
कौबेरः । हिरण्यं नाभौ यस्यासौ हिरण्यनाभिः, सर्वाभरणभूषित इत्यर्थः । हिरण्यं
दुर्लभं कुर्वन्सर्वप्राणिनो विशेषेण तुदति व्यथयतीति वितुदिः । यथोक्तगुणयुक्ताय
वैश्रवणाय बलिर्मया दत्तः, सर्वप्राणिनामधिपतये तस्मै वैश्रवणाय नमोऽस्तु ।
इत्युक्तो बलिहरणमन्त्रः ।
क्ष॒त्रं क्ष॒त्रं वै॑श्रव॒णः । ब्राह्म॒णा वय॑ꣳ स्मः । नम॑स्ते अस्तु॒
मा मा॑ हिꣳसीः । अ॒स्मात्प्रवि॑श्यान्नम॒द्धीति॑, इति ।
अत्रैकः क्षत्रशब्दः क्षतात्रायत इति व्युत्पत्त्या पालकत्वं ब्रूते । द्वितीयः क्षत्रशब्दो
जातिवाची । अयं वैश्रवणः क्षत्रं क्षत्रं पालकः क्षत्रियत्वजातियुक्तश्च । वयं तु
यजमाना ब्राह्मणजातियुक्तास्तेन पालनीयाः स्मः, अतस्ते वैश्रवणाय नमोऽस्तु मा
मा हिꣳसीः हिंसितं मा कुरु । यस्माद्वयं ब्राह्मणत्वेन नमस्कर्तृत्वेन च त्वया पालनीया
अस्मात्कारणादत्र बलिस्थाने प्रविश्यान्नमस्माभिर्दत्तं बलिरूपमद्धि । भक्षय इति,
असावुपस्थानमन्त्रः ।
अग्निस्थापनं विधत्ते—
अथ तमग्निमा॑दधीत । यस्मि॑न्नेतत्कर्म॒ प्रयु॑ञ्जीत, इति,
यस्मिन्नग्नौ वैश्रवणबल्याख्यमेतत्कर्म प्रयुज्यते तमग्निं पूर्वोक्तोपस्थानानन्तरं भूमौ
स्थापयेत् ।
स्थापनीयं मन्त्रं दर्शयति—
तिरो॑धा॒ भूः । तिरो॑धा॒ भुवः॑ (३) ।
तिरो॑धा॒ स्वः॑ । तिरो॑धा॒ भूर्भुवः॒ स्वः॑ ।
सर्वे॑षां लोकाना॒माधि॑पत्ये॒ सीदेति॑, इति ।
हेऽग्ने भूस्तिरोधा भूर्लोकं स्वतेजसाऽऽच्छाद्य, एवं भुवर्लोकस्वर्लोकावेकैकशः
समुदायरूपेणापि सर्वान्व्याप्नुहि । व्याप्य च सर्वेषामेतेषां लोकानामाधिपत्येऽधि-
कपालननिमित्तं सीदात्रोपविश । इति अयमग्निस्थापनमन्त्रः ।
समिन्धनं विधत्ते—
अथ तमग्निमिन्धीत । यस्मि॑न्नेतत्कर्म॒ प्रयु॑ञ्जीत, इति ।
१ ख. ग. °यं ब्रा° । २ क. °रु । यतोऽस्म° । ख. ग. °रुतो य° । ३ क. °वं भूलो॑-
कावे° । ग. °वं भूर्लोकः स्वर्लोको वैकै । ४ क °षैषां लो° ।