स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

यथाप्रोक्ता नियतास्युरुदङ्मुखाः ।
Wait, line 4:
द्विजातयो यथाप्रोक्ता नियतास्युरुदङ्मुखाः ।
Let's check the letters:
द्वि (dvi)
जा (jaa)
त (ta)
यो (yo)
य (ya)
था (thaa)
प्रो (pro)
क्ता (ktaa)
नि (ni)
य (ya)
ता (taa)
स्यु (syu)
रु (ru)
द (da)
ङ्मु (ṅmu)
खाः (khaaḥ) ।
Yes, exactly: "द्विजातयो यथाप्रोक्ता नियतास्युरुदङ्मुखाः ।"

पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्दक्षिणामुखः ॥
Letters:
पू (pū)
ज (ja)
ये (ye)
द्य (dya)
ज (ja)
मा (mā)
न (na)
स्तु (stu)
वि (vi)
धि (dhi)
व (va)
द्द (dda)
क्षि (kṣi)
णा (ṇā)
मु (mu)
खः (khaḥ)
॥ (double danda, wait: it looks like "॥" or "।"?)
In the image: "॥" (two dandas).

याज्ञवल्क्योपि—
Letters:
या (yā)

296 स्मृतिचन्द्रिकायां
द्विगुणान् तिलान्, 'पितॄणां द्विगुणांस्तिलैः' इति स्मर-
णात्। कुशान् त्रिपञ्चादिविषमसङ्ख्याकान् 'पित्र्येऽयुग्मांस्तथैव
च' इति स्मरणात् । दत्वा आसनस्य वामभागे 'प्रदद्या
दासने दर्भान् न तु पाणौ कदाचन । पितृकर्मणि वामे
स्यात्' इति स्मरणात् । आसनदानात् पूर्व पश्चाच्च ब्राह्मण
हस्ते अपामासेचनं कार्यं 'अपः प्रदाय दर्भान् द्विगुणान्
आसनं प्रदायापः प्रदद्यात्' इति शौनकस्मरणात् । 'पितृ-
नावाइयेत्' इत्यत्र पितृशब्देन कर्तुरतीताः पूर्वपुरुषाः पितृ-
पितामहप्रपितामहा उक्ताः, तेषां श्राद्धकर्मणि हविःप्रत्युद्देश्य-
तया देवतात्वेन आवाह्यत्वात् । तथा चापस्तम्बः- 'अथैतन्मनुः
श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच प्रजानिःश्रेयसाय तत्र पितरो दे-
वता ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे' इति । श्राद्धशब्दं कर्म श्राद्ध-
नामधेयं कर्म । प्रजानिःश्रेयसाय पुत्रपौत्रादिसन्ततिश्रेयःप्राप्त्य-
र्थम् । तत्र श्राद्धनामधेये कर्मणि । पितरो देवताः श्राद्धकर्तुः
पितृपितामहप्रपितामहा लोकान्तरगताः सम्प्रदानत्वेन हविः-
प्रत्युद्देश्याः, न तु ब्राह्मणास्संप्रदानत्वेन हविःप्रत्युद्देश्याः ।
किन्त्वाहवनीयार्थे देवतोद्देशेन त्यक्तस्य हविषः प्रक्षेप्यमाणस्य
धारणरूपे आहवनीयकार्ये केवलं वर्तन्त इत्यर्थः । तत्कार्ये
वर्तनं च 'ब्राह्मणस्य हस्ते होतव्यम्' इतिवदत्र वचना-
भावान्न हस्तद्वारा, किंतु-
द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा ।

भोजयेदिति वचनात् त्यक्तान्नप्राशनद्वारेति गम्यते । पितृकृत्ये
यजमानस्य पितृपितामहप्रपितामहानुद्दिश्य त्यक्तान्नभोजनकृत्ये ।
अत एव ब्रह्मपुराणे—
पितॄन् पितामहान् यक्ष्ये भोजनेन यथाक्रमम् ।
प्रपितामहान्वै सर्वांश्च तत्पितॄंश्चानुपूर्वशः ॥
तत्पितॄन् प्रपितामहस्य पितृपितामहप्रपितामहान् । पिण्डदान-
समये हस्तलग्नेन लेपनेन यक्ष्ये इत्यर्थः । बैजवापिनाऽपि
यजमानस्य पितृपितामहप्रपितामहानां श्राद्धदेवतात्वमभिधाय
सुस्पष्टं तेषामेवावाहनमुक्तं—'तिष्ठन् पितॄन् आवाहयिष्ये'
इत्यामन्त्र्य 'उशन्तस्त्वा, इत्यनया यजमानस्य पितरं पिता-
महं प्रपितामहं नामाभिरावाह्य' इति । पुराणेऽपि श्राद्धकर्तुः
पूर्वपुरुषाणामेव श्राद्धदेवतात्वमभिसंधाय सुस्पष्टं तेषामेव
कव्यभागित्वमुक्तं—
या तु पिण्डक्रिया तत्र ब्राह्मणानां तु भोजनम् ।
यजमानस्य पूर्वेषां तत्तु गच्छति नान्यथा ॥
तत्र श्राद्धकर्मणि या पिण्डक्रिया आद्यपिण्डक्रिया पितृ-
सम्बन्धिनी कृता 'ब्राह्मणानां तु भोजनं, यथासुखं जुष-
ध्वम्' इति यद्यदन्नं ब्राह्मणभोजनाय निवेदितं तद्विविध-
मन्नं यजमानस्य पूर्वेषां श्राद्धकर्तुः पितृपितामहप्रपितामहाना-
मुपभोगाय गच्छति नान्यथा नान्येषामुपभोगाय गच्छतीत्यर्थः ।
कथं पुनस्सर्वेषां पुरुषाणां प्रातिस्विकशुभाशुभकर्मवशेन स्व-
SMRITI CHA.—Vol. V 38

298 स्मृतितत्त्वा यां
र्गनरकादिगतानां दूरस्थकव्यभोक्तृत्वसामर्थ्यरहितानामुपभोगाय
नेतृपुरुषशून्यमचेतनमन्नादि द्रव्यं गच्छतीत्यनुपपत्तिनिराकरणा-
र्थमुक्तं तत्रैव—
यथा गोषु प्रनष्टेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
एवं श्राद्धेऽन्नमुद्दिष्टं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ॥
मन्त्रो मन्त्रसामर्थ्यम् । मन्त्रसामर्थ्यमपि ब्राह्मणभोजनादिना
नष्टमन्नं कथं प्रापयतीत्यनुपपत्तिनिराकरणाय मत्स्येनोक्तं—
नाम गोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः ।
नाममन्त्रास्तथाऽऽदेशाः भवान्तरगतानपि ॥
प्राणिनः प्रीणयन्त्येते तदाहारत्वमागतान् ।
देवो यदि पिता जातश्शुभकर्मनियोगतः ॥
तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्वेऽप्यनुगच्छति ।
देवत्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे तु तृणं भवेत् ॥
श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेऽप्युपगच्छति ।
पानं भवति यक्षत्वे गृध्रत्वे तु तथाऽऽमिषम् ॥
दनुजत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरोदकम् ।
मानुष्ये त्वन्नपानादि नानाभोगकरं तथा ॥
रतिशक्तिः स्त्रियः कान्ता भोज्यं भोजनशक्तिता ।
दानशक्तिस्सविभवा रूपमारोग्यमेव च ॥
श्राद्धपुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः ।
इति। नामानि देवदत्तयज्ञदत्तादीनि। मन्त्राः ‘पृथिवी ते पात्रम्’

इत्यादयः । आदेशा इदमन्नादिकममुष्मै भवत्वित्येवमादयो निर्दे-
शाः। तदाहारत्वमागतान् तत्तज्जात्युचिताहारत्वं प्राप्तान्। तस्यान्नं
तत्तदुद्देशेन त्यक्तमन्नं अमृतं भूत्वा यत्रासौ स्थितः तत्र
मन्त्रसामर्थ्यात्तत्तद्भोगयोग्यं द्रव्यान्तरं भूत्वाऽनुगच्छति भोग-
साधनं भवति । दिव्यत्वे दिविस्थितत्वे देवत्वे । भोग्यरूपेण
दिवोऽन्यत्र लोकान्तरे वर्तमाने देवत्वे स्थिते देवोचितभोग्य-
रूपेण । इदं स्वकर्मानुसारिशरीरोचितान्नादिरूपेण भोगसाध-
नत्वं, श्राद्धकर्मणः पुष्पं अवान्तरफलम् । ब्रह्मसमागमो ब्रह्म-
लोकप्राप्तिः परमफलं प्रोक्तमित्यर्थः । अत्रावान्तरफलप्राप्तिः
कालादिविशेषलाभे भवति । तथाच हारीतः—
काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् ।
प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ॥
इति । परमफलप्राप्तिस्तु गयादिदेशविशेषलाभे भवति ।
यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।
इति गयादिदेशविशेषकृतस्य श्राद्धस्य फलत्वेन श्रवणात्। शाश्वतं
ब्रह्म नयेत् ब्रह्मणा सह ब्रह्मप्राप्त्यापादकं ब्रह्मलोकं नये-
दित्यर्थः । एवमापस्तम्बादिवचनैः श्राद्धकर्मणि न ब्राह्मण उद्दे-
श्यः । किंतु श्राद्धकर्तुः पितृपितामहप्रपितामहा लोकान्तरगता
उद्देश्या इति सिद्धम् । तेषूद्देश्यपित्रादिषु वस्वादिरूपतया
उद्देशार्थं यथाक्रमं वस्वादिबुद्धिः कार्येत्याह शातातपः—
वसवः पितरो ज्ञेयाः रुद्रा ज्ञेयाः पितामहाः ।

300 स्मृतिचन्द्रिकायां

प्रपितामहास्तथाऽऽदित्या इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥
एवं ज्ञात्वा श्राद्धे कृते वस्वादीनामपि प्रीतिर्भवतीत्याह
पैठीनसिः— 'वसवः पितरो रुद्राः पितामहा आदित्याः प्रपि-
तामहा य एवं विद्वान् पितॄन् यजते वसवो रुद्रा आदित्याश्चास्य
प्रीता भवन्ति' इति । पित्रादिष्वेव वस्वादिपमनुसन्धा-
यानुष्ठितेन श्राद्धेन प्रीता वस्वादयः श्राद्धजनितप्रीतिशालि-
त्वेन श्राद्धदेवताभूतपित्रादिकल्पाः पुत्रादिदत्तान्ननिदानकस्या-
मृताद्यन्नपानान्तस्य प्राप्तिं नामगोत्रमन्त्रादिवस्तुसामर्थ्येन कुर्वतां
मनुष्याणां पितॄन् शुभाशुभकर्मारब्धशरीरान्तरगतान् प्रीणय-
न्तीत्यर्थः । तेन पुत्रादिभिरवश्यं नामगोत्रमन्त्राद्युच्चारणवद्वस्वा-
दिरूपेण पित्रादयो ध्यातव्याः । तथाऽऽह याज्ञवल्क्यः—
वसुरुद्रादितिसुताः पितरश्श्राद्धदेवताः ।
प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः ॥
अदितिसुता आदित्याः । एवञ्चापस्तम्बादिवचनानां शाता-
तपादिवचनानां च न परस्परविरोधः । तेन श्राद्धकर्तुः पूर्व-
पुरुषा एव लोकान्तरगताः श्राद्धदेवता इति सिद्धम् । यत्तु
देवलेनोक्तं—
वसवः पितरो ज्ञेयाः रुद्रा ज्ञेयाः पितामहाः ।
प्रपितामहास्तथाऽऽदित्याः श्रुतिरेषा सनातनी ॥
प्रेतानुद्दिश्य यत्कर्म क्रियते मानुषैरिह ।
तुष्यन्ति पितरस्तेन न प्रेताः पितरस्स्मृताः ॥

श्राद्धकाण्डे पैतृकार्चनविधिः. ३०१
इति। अयमर्थः—मानुषैः पुत्रादिभिरिह मनुष्यलोके यच्छ्रा-
द्धाख्यं कर्म प्रेतान् परलोकगतान् पित्रादीन् श्राद्धे उद्दे-
श्यभूतान् वस्वादिरूपेण ध्यातानुद्दिश्य क्रियते तेन तथाकृतेन
कर्मणा तस्मिन् कर्मणि वस्वादिरूपेण ध्यात्वोद्दिष्टाः पितरः
पित्रादयस्तुष्यन्ति न पुनस्स्वरूपेणोद्दिष्टाः यतो न प्रेताः परलो-
वगताः स्वरूपमात्रेण श्राद्धदेवताभूताः पितरस्स्मृता इति।
अतः अनेनापि सह आपस्तम्बादिवचनानां न विरोधः।
एवं निरूपितं श्राद्धकर्तुः पित्रादीनां देवतात्वं मातृपितामहादि-
सहितानामेव न तु केवलानामित्याह शातातपः—
एकमूर्तित्वमायाति सपिण्डीकरणे कृते।
पत्नी पतिपितॄणां तु तत्तदंशेषु भागिनी॥
एतद्वचनं पित्रादिदैवत्ये श्राद्धे तत्पत्नीनां सहभावेन देवतात्वं
बोधयति। ततश्च सपत्नीकाः पितरो देवता इत्येषोऽर्थ
उक्तो भवति। एवं च पार्वणादिश्राद्धे पित्रादीनां सपत्नीका-
नां च तृप्तिर्भवति न पुनः केवलानामिति मन्तव्यम्। अत
एव बृहस्पतिः—
स्वेन भर्त्रा समं श्राद्धे माता भुङ्क्ते सुधामयम्।
पितामही च स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही॥
इति। एवमेव वस्वादिरूपेण मातामहादीनामपि श्राद्धदेव-
तात्वं तत्पत्नीनां च सहभावेन देवतात्वमवगन्तव्यं, 'माता-
महानामित्येवम्' इति याज्ञवल्क्यादिभिरुक्तत्वात्। एवं निरू-

स्मृतिचन्द्रिकायां
पितृश्राद्धदेवताऽऽवाहने विशेषः पुराणे दर्शितः—
अपसव्यं ततः कृत्वा तिलानादाय संयतः ।
पितॄनावाहयामीति पृच्छेद्विप्रानुदङ्मुखान् ॥
आवाहयेत्यनुज्ञात उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् ।
ततः क्षिप्त्वाऽपसव्यं च पितॄन् ध्यायन् समाहितः ॥
जपेदायन्तु न इति मन्त्रं सम्यगशेषतः ।
इति । उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄनित्यादेरयमर्थः—उशन्तस्त्वेत्यृचा
पितृपितामहप्रपितामहानावाह्य अनन्तरमप्रदक्षिणं पूर्वोपात्तांस्ति-
लान् ‘नमो वः पितरः’ इति मन्त्रेण शिरःप्रभृति पादान्तं
क्षिप्त्वा पितॄन् ध्यायन् ‘आयन्तु नः’ इति मन्त्रं जपेदिति ।
तथा प्रचेताः—
शिरःप्रभृति पादान्तं नमो व इति पैतृके ।
पैतृके कर्मणि ‘नमो वः पितरः’ इति मन्त्रेण शिरःप्रभृति
पादान्तमप्रदक्षिणं पुष्पतिलादिभिः पूजनं कुर्यादित्यर्थः ।
बैजवापेनाप्यावाहने विशेषो दर्शितः—“तिष्ठन् पितॄनावाह-
यिष्यामीत्यामन्त्र्योशन्तस्त्वेत्यनया यजमानस्य पितरं पिता-
महं प्रपितामहं नामाभिरावाह्य ‘आयन्तु नः पितरः” इति जप्त्वा’
इति । नामाभिः द्वितीयादिविभक्त्यन्तैः । तथा च श्लोकस-
ङ्ग्रहकारः—
अक्षय्याऽऽसनयोष्षष्ठी द्वितीयावाहने तथा ।
अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषास्सम्बुद्धयस्स्मृताः ॥

इति । एतासु षष्ठ्यादिविभक्तिषु सर्वत्र एकवचनबहुवचन-
योर्विकल्प एव स्मृतिपुराणगृह्यादिषु पितृपितामहप्रपितामहा-
दिशब्दानां क्वचिदेकवचनान्ततया क्वचिद्बहुवचनान्ततया च
तत्र तत्र प्रयोगदर्शनात् । एवञ्चासनदानावाहनयोरेवं प्रयोगः—
प्राचीनावीती उदङ्मुखतया प्रथमोपविष्टविप्रहस्ते जलं नि-
नीय कुशासनयुग्मान्मध्यभङ्गतो द्विगुणीकृतान् सतिलान् गृ-
हीत्वा दक्षिणामुख आसीनोऽस्मत्पितुर्वसुरूपस्यामुकगोत्रस्या-
मुकशर्मणस्सपत्नीकस्येदमासनं इति विप्रस्यासनस्य वामभागे
पूर्वगृहीतात् सतिलान् कुशान् निक्षिप्य विप्रहस्ते पुनर्जलं
निनयेत् । एवमनन्तरोपविष्टब्राह्मणहस्ते तदनन्तरोपविष्टब्राह्मण-
हस्ते च जलनिनयनादि पुनर्जलनिनयनान्तं कुर्यात् । पितामहस्य
रुद्ररूपस्य प्रपितामहस्यादित्यरूपस्येति विशेषः—एवमेव माता-
महस्थानस्थविप्रत्रयहस्तेषु जलदानादि कुर्यात् । मातामहस्य
वसुरूपस्य मातुःपितामहस्य रुद्ररूपस्य मातुःप्रपितामहस्यादि-
त्यरूपस्येति विशेषः । एवं षट्सु विप्रेषु पदार्थानुसमयेना-
सनं दत्त्वाऽनन्तरं प्रतिविप्रं निमन्त्रणं पूर्वप्रकरणोक्तप्रकारेण
कुर्यात् । दैवे क्षणः क्रियतामित्यादिवाक्यस्थदैवपदस्थाने
श्राद्धे इति सप्तम्यन्तपदं षट्सु विप्रेषु प्रयोक्तव्यम् । ओं
तथेत्यादिकं तु पूर्वप्रकरणोक्तप्रकारेणैव प्रयोक्तव्यम् । षष्ठं
विप्रं निमन्त्र्याथ तिलानादाय प्राचीनावीती दक्षिणाभिमु-
खस्तिष्ठन्नस्मत्पितृपितामहप्रपितामहान् वसुरुद्रादित्यरूपान् आ-

वाहयिष्ये इत्युदङ्मुखतयाऽऽसीनान् ब्राह्मणान् पृष्ट्वा आवाह
येत्यनुज्ञातः ‘उशन्तस्त्वा हवामहे’ इत्यृचमुक्त्वा ऋगन्तेऽस्मत्पि-
तरं वसुरूपममुकगोत्रममुकशर्माणं सपत्नीकं अस्मत्पितामहं रुद्र-
रूपममुकगोत्रममुकशर्माणं सपत्नीकं अस्मत्प्रपितामहमादित्यरू-
पममुकगोत्रममुकशर्माणं सपत्नीकमावाहयामीति प्रथमे विप्रे पितरं,
द्वितीये पितामहं, तृतीये प्रपितामहं, आवाह्य ‘नमो वः
पितरः’ इति मन्त्रेण शिरसि सव्यांसे दक्षिणांसे सव्यजा-
नूनि दक्षिणजानुनि सव्यपादे दक्षिणपादे च प्रतिविप्रं ति-
लानारोप्य प्रथमे विप्रे पितरं वसुरूपं सपत्नीकं, द्वितीये पितामहं
रुद्ररूपं सपत्नीकं, तृतीये प्रपितामहमादित्यरूपं सपत्नीकं ध्या-
यन् ‘आयन्तु नः पितरः’ इत्यादिकामृचं सकृज्जपेत् । एवं
मातामहाद्यावाहनं कुर्यात् । तत्रायं विशेषः—अस्मन्मातामह-
मातुःपितामहमातुःप्रपितामहान् वसुरुद्रादित्यरूपानावाहयिष्ये
इति मातामहादिस्थानस्थान् विप्रान् पृच्छेत् । उशन्तस्त्वेति
मन्त्रान्ते मातामहं वसुरूपं अमुकगोत्रममुकशर्माणं सपत्नीकं,
एवं मातुःपितामहं सपत्नीकं रुद्ररूपममुकगोत्रममुकशर्माणं, एवं
मातुःप्रपितामहमादित्यरूपममुकगोत्रममुकशर्माणं सपत्नीकं आ-
वाहयामीति प्रथमे विप्रे मातामहं, द्वितीये मातुःपितामहं,
तृतीये मातुःप्रपितामहं आवाह्य प्रतिविप्रमेकैकं ध्यायन्
‘आयन्तु नः’ इति जपेत् । ‘उशन्तस्त्वा, आयन्तु नः’ इति
मन्त्रद्वयगतपितृशब्दस्थाने मातामहशब्दः न प्रयोक्तव्यः ।

305
'न पिता वर्धते' इति श्रुत्या जनकै कनिष्ठपितृशब्दव्यतिरिक्त-
पितृशब्दोऽह्रप्रतिषेधात् । 'आयन्तु नः पितरः' इति जपान-
न्तरं कर्तव्यमुक्तं पुराणे—
जपेदायन्तु न इति मन्त्रं सम्यगशेषतः ।
रक्षार्थं पितृसत्रस्य त्रिःकृत्वस्सर्वतोदिशम् ।
तिलांस्तु प्रक्षिपेन्मन्त्रैरुच्चार्यापहता इति ॥
'अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा ये क्षयन्ति पृथिवी-
मनु । अन्यत्रेतो गच्छन्तु यत्रैषां गतं मनः' इति मन्त्र-
मुच्चार्य सर्वतोदिशं ब्राह्मणान् परितस्त्रिवारमप्रदक्षिणं तिलान्
प्रक्षिपेदित्यर्थः । पितृसत्रं पितृयागः, श्राद्धमिति यावत् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां पैतृकार्चनविधावा-
वाहनान्तोपचारविधिः.

अथार्घ्याद्युपचारविधिः.
तत्र पुराणं—
सौवर्णराजताम्भोजमणिपात्राण्यथापि वा ।
अर्घ्यार्थं संस्करोत्येव शुभपत्रपुटादि वा ॥
अर्घ्यार्थं अर्घ्योदकस्थापनार्थं दर्भेष्वासादनप्रोक्षणाभ्यां सौव-
र्णादिषु यथालाभमन्यतमानि पात्राणि संस्कुर्यादेवेत्यर्थः ।
पत्रपुटादीत्यादिशब्देन चमसादिकं गृह्यते । अत एव विष्णुः—
SMRITI CHA.—VOL. V. 39

306 | स्मृतिचन्द्रिकायां

‘दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु चमसेषु दक्षिणापवर्गेषु त्रिषु पवित्रान्तर्हितेषु
अप आसिञ्चेत् । शं नो देवीरभिष्टये’ इति । दक्षिणाग्रेषु
दर्भेषु दक्षिणापवर्गंतयाऽऽसादितेषु चमसाद्यर्घ्यपात्रेषु त्रिषु
पवित्रान्तर्हितेषु शं नो देवीरिति मन्त्रेण प्रतिपात्रमपो निनये
दित्यर्थः । प्रचेता अपि—‘यज्ञियवृक्षचमसेषु पवित्रान्तर्हिते-
ष्वेकैकस्मिन् अप आसिञ्चेत्’ इति । शौनकोपि—“तैजसाश्म-
मयन्मृण्मयेषु पात्रेष्वेकद्रव्येष्वनेकद्रव्येषु वा दर्भान्तर्हितेष्वपः
प्रदाय शं नो देवीरभिष्टये इत्यनुमन्त्रितान् तिलानावपति—
तिलोसि पितृदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः ।
प्रत्नवद्भिः पृक्तस्स्वधया पितॄनिमान् लोकान् प्री-
णयाहि नः स्वधा नमः” ॥
इति । तैजसं कांस्यादिमयम् । अश्ममयं मरकतादिमणिमयम् ।
एकद्रव्येषु कांस्यरजतताम्रादीनामन्यतमेषु । अनेकद्रव्येषु कां-
स्यादिनानाद्रव्यमयेषु वा । दर्भान्तर्हितेषु पवित्रान्तर्हितेषु ।
शं नो देवीरिति मन्त्रेणापो निनीयानुमन्त्रितासु पूर्वोक्तमन्त्रेण
नीतास्वप्सु तिलोसीति मन्त्रेण तिलान् प्रक्षिपेदित्यर्थः । पात्रे-
ष्विति बहुवचनं त्रिष्वेवावतिष्ठते, प्रकृतिभूते त्रिदेवताके
श्राद्धे प्रतिदैवतमेकैकपात्रविधिपरत्वात् । अत एव प्रचेतसा—
‘त्रीण्येवोदपात्राणि’ इत्युक्तम् । पित्रादीनां त्रयाणामेकैकस्या-
नेकब्राह्मणनियोजने सर्वेषामेकब्राह्मणनियोजनेऽपि श्राद्धस्य
त्रिदेवताकत्वात्त्रीण्येवोदपात्राणि न तु ब्राह्मणसंख्यया सङ्ख्या-

तानीत्यर्थः । अत एव तिलैस्तथेत्यधिकृत्य बैजावापेनोक्तं—
नीत्वा पितॄणां त्रीण्येव कुर्यात् पात्राणि धर्मवित् ।
एकस्मिन्वा बहुषु वा ब्राह्मणेषु यथाविधि ॥
इति । तिलैर्नीत्वा तिलानर्घ्योदकेषु प्रक्षिपेदित्यर्थः । अर्घ्यो-
दकसंस्कारार्थं पवित्रकरणप्रकारमाह स एव—
कुशौ समावशीर्णाग्रावनन्तर्गर्भकौ कुशैः ।
छिनत्ति तत्पवित्रं स्याच्छ्राद्धे कर्मणि सर्वदा ॥
इति । कुशाविति युग्मसङ्ख्या वैश्वदेविकार्घ्यपात्रपवित्रविषया ।
पैतृकार्घ्यपात्रपवित्रविषये अनुचितत्वात् । अत एव चतुर्विंश-
तिमते पैतृकार्घ्यपवित्रे अयुग्मसङ्ख्या दर्शिता—
तिस्रस्तिस्रःशलाकास्तु पितृपात्रेषु पार्वणे ।
इति । शलाकाः शलाकासन्निभा दर्भाः, अच्छिन्नाग्रा इति
यावत् । अर्घ्यपात्रेषु तिलप्रक्षेपानन्तरं ब्रह्मपुराणे कर्तव्यमुक्तं—
अर्ध्याः पुष्पैश्च गन्धैश्च ताः प्रपूज्याश्च शास्त्रवत् ।
इति । अर्घ्या अर्ध्यार्था या आपः तिलमिश्रास्ताः गन्धैः
पुष्पैश्च प्रपूज्याः । तासु गन्धपुष्पाणि प्रक्षिपेदित्यर्थः । ग-
न्धादिप्रक्षेपानन्तरं शौनकः—‘ताः प्रतिग्राहयिष्यंश्च स्वधा-
र्ध्याः' इति । ताः अर्ध्यार्था अपः ब्राह्मणैः प्रतिग्राहयि-
ष्यन् स्वधार्ध्या इति मन्त्रेण ब्राह्मणानां पुरस्स्थापयेदित्यर्थः ।
स्थापनानन्तरं पैठीनसिः—‘ततो ब्राह्मणहस्तेषूदकपूर्वं दर्भान्
प्रदायोदकपूर्वमर्घ्योदकं ददाति या दिव्या आपः इत्यृचैतत्ते

अर्घ्योदकमित्यप उपस्पृशेदित्येवमेवेतरयोः' इति । अर्घ्यस्था-
पनानन्तरं ब्राह्मणहस्तेषु प्रथममपो निनीयार्घ्यपवित्रदर्भान्
दक्षिणाग्रतया क्षिप्त्वा पुनरपो निनीय 'या दिव्या आपः' इति
मन्त्रमुक्त्वा मन्त्रान्ते अस्मत्पितरमुकगोत्र अमुकशर्मन् वसुरूप
सपत्नीकैतत्ते अर्घ्योदकमिति दक्षिणहस्ते पितृतीर्थेनार्घ्यं दत्वाऽप
उपस्पृशेत् । एवमेवेतरयोः पितामहप्रपितामहयोरपि ब्राह्मण-
हस्ते अर्घ्यं दद्यादित्यर्थः । अस्मत्पितामह अमुकगोत्र अमुक-
शर्मन् रुद्ररूप सपत्नीक, अस्मत्प्रपितामहादित्यरूपेति तु वि-
शेषः । कात्यायनेन 'या दिव्या आपः' इति मन्त्रं कृत्स्नं
पठित्वाऽर्घ्यसमर्पणमुक्तम्—"सपवित्रेषु हस्तेषु—'या दिव्या
आपः पयसा संबभूवुः या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः ।
हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपश्शंश्योना सुहवा भवन्तु'
इति । पितस्ते अर्घ्यं पितामहैतत्ते अर्घ्यं प्रपितामहैतत्ते अर्घ्य-
मिति ब्राह्मणाञ्जलिषु पात्राणि निनीय पितृभ्योऽक्षय्यमस्त्विति
शेषं दर्भेष्ववनेजयति इति" पात्राणि पात्रस्थोदकानीत्यर्थः । धर्मेण
गोत्रग्रहणं च कार्यमित्युक्तम्—" 'या दिव्या आपः' इति पात्रं
पाणिभ्यामुद्धृत्य नाम गोत्रं च गृहीत्वा सपवित्रे हस्तेऽर्घ्यं
दद्यात्" इति । पाणिभ्यामुद्धृतेन पात्रेण दद्यादिति गम्यते ।
प्रचेता अपि—
अप्रदक्षिणमेतेषामेकैकं तु पितृक्रमात् ।
सम्बोध्य गोत्रनामभ्यामेष तेऽर्घ्यमितीरयेत् ॥

एतेषां पितृपितामहप्रपितामहानां पितृक्रमात् पित्रादिक्रमादे-
कैकं गोत्रनामभ्यां सम्बोध्य एष तेऽर्घ्यमित्युक्त्वा एकैकं
ब्राह्मणमेकैकेनार्घ्येणार्चयेदित्यर्थः । तथा चाह गौतमः—
पूर्ववत्पृथगेकैकमेकैकेनार्चयेत्क्रमात् ।
इति । एतत् ‘त्रीन् पित्र्ये’ इत्युक्तब्राह्मणसङ्ख्यापक्षाभिप्राये-
णोक्तम् । ‘त्रीन् त्रीन्’ इत्युक्तब्राह्मणसङ्ख्यपक्षे तु त्रीन् ब्राह्म-
णानैकेकेनार्घ्येणार्चयेत् । अत एव पैठीनासिना हस्तेष्वित्या-
द्युक्तम् । न च वाच्यं ‘त्रीन् पित्र्ये’ इति पक्ष एव हस्ते-
ष्वित्युपपद्यते, त्रिषु पितृवर्गब्राह्मणेषु दक्षिणहस्तत्रयसम्भवा-
दिति । यतस्तेन पितृस्थानस्थब्राह्मणार्चन एव हस्तेष्वित्युक्त्वा-
एवमितरयोरित्यभिधानात् । तस्मात्रीन् त्रीन् पित्र्ये इति पक्षे
पितृस्थानस्थब्राह्मणदक्षिणहस्तेष्वपामासेचनाद्यर्घ्यनिनयनान्तं स-
कृत्कुर्यात् । तथा पितामहस्थानस्थब्राह्मणहस्तेषु चैवं निन-
येत्, एवमितरयोरित्यभिधानात् । एवं मातामहादीनामर्घ्यपात्रा-
सादानादि ब्राह्मणहस्तेष्वर्घ्यदानान्तं यथोक्तं नामगोत्रसहितं
पदार्थानुसमयेन कुर्यात्, ‘मातामहानामप्येवम्’ इत्यातिदेश-
स्मरणात् । पित्रादिब्राह्मणहस्तेष्वर्घ्यदानान्तरं याज्ञवल्क्यः—
दत्त्वाऽर्घ्यं संस्रवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः ।
पितृभ्यस्स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ॥
तेषां प्रतिविप्रं दत्तानां अर्ध्याणां संस्रवान् विप्रहस्तेभ्यः
अन्येषु पात्रेषु गलितान् पितृपात्रे सम्भृत्य तत्पात्रं ‘पितृभ्यः

स्थानमसि' इति मन्त्रेण न्युब्जमधोबिलं अधःकरोति भूम्यां
निदध्यात् न पात्रादेरुपरीत्यर्थः । तथाच प्रचेताः—
प्रथमे पितृपात्रे तु सर्वान् सम्भृत्य संस्रवान् ।
पितृभ्यस्स्थानमसीत्युक्त्वा कुर्याद्भूमावधोमुखम् ॥
अत्र गोभिलेनोक्तो विशेषः ‘न्युब्जं कुर्यात्पवित्रवत्’ इति । ब्रा-
ह्मणहस्तेषु निक्षिप्तानि पवित्राण्यादाय पितृपात्रे निधाय तैस्सह
भूमौ न्युब्जं कुर्यादित्यर्थः । कात्यायनेनात्र विशेष उक्तः—
‘कुशवत्यां भूमौ अधोमुखं कुर्यात्तस्योपरि च कुशम्’ इति ।
निदध्यादिति शेषः । मत्स्येनापि—‘दत्वा संस्रवमादितः ।
पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत्’ इति । आदितः
प्रथममर्घ्यं दत्वा पितृपात्रे संस्रवं विधाय तत्पात्रं ब्राह्मणा-
ध्यासितदेशादुत्तरतः किञ्चिद्दूरे अधोमुखं निदध्यादित्यर्थः ।
अत्रिणाऽपि पितृपात्रं प्रकृत्य विशेष उक्तः—'गन्धादिभि-
स्तदभ्यर्च्य' इति । आदिशब्देन पुष्पाणि गृह्यन्ते । ‘गन्ध-
माल्यैस्तदभ्यर्च्य’ इति शौनकस्मरणात्। एवं न्युब्जकरणमनित्यं,
अपसव्यं ततः कृत्वा पिण्डपार्श्वे समाहितः ।
क्षिप्त्वा दर्भपवित्राणि ¹ मोचयेत्संस्रवांस्ततः ॥
इत्यत्रिवचने स्वधावाचनकालपर्यन्तं संस्रवोदकधारणदर्श-
नात् । धारणं च पितृपात्रस्योत्तानतया स्थपने सति भवति न
तु न्युब्जतया स्थापने । तस्मादुत्तानतया स्थापनपक्षोपि गम्यते ।
¹ क्षिप्त्वाऽथ दर्भपत्राणि. इति पाठान्तरम्.

अस्मिन् पक्षे पितृपात्रस्य पितामहादिपात्रेणापिधानं कार्यम् ।
तथाच कात्यायनः—
पैतृकं प्रथमं पात्रं तस्मिन् पैतामहं न्यसेत् ।
प्रपितामहं ततो न्यस्य नोद्धरेन्न च चालयेत् ॥
पितृपात्रं पितामहपात्रेऽपिधाय प्रपितामहपात्रेण पिदध्यादित्यर्थः।
( प्रपितामहपात्राभावेऽन्येन केनचित्पात्रेण पिदध्यादित्यर्थः । )
अधोमुखतया उत्तानतया वा न्यस्तस्य पात्रस्यान्यथाकरणे
कात्यायनेन दोषो दर्शितः—
स्पृष्टमुद्धृतमन्यत्र नीतमुद्घाटितं तथा ।
पात्रं दृष्ट्वा व्रजन्त्याशु पितरः प्रशपन्ति च ॥
उद्घाटितं पिधायकपितामहादिपात्रापसारणेन विवृतमित्यर्थः ।
अत एवोशना—
उत्तानं विवृतं वाऽपि पितृपात्रं यदा भवेत् ।
अभोज्यं तद्भवेदन्नं क्रुद्धैः पितृगणैर्गतैः ॥
इति । न्युब्जं कृतं पितृपात्रं यदोत्तानं भवेत् । उत्तानतया
स्थापितं पात्रान्तरेण पिहितं पितृपात्रं यदा वा विवृतं भवे-
दिति पूर्वार्धस्यार्थः । न्युब्जं पात्रं कृत्वाऽऽह बैजवापः—
तस्योपरि कुशान् दत्त्वा प्रदद्याद्देवपूर्वकम् ।
गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं वस्त्रोपवीतके ॥
तस्योपरि कुशान् दत्त्वा तस्य न्युब्जकृतपितृपात्रस्योपरि कुश-
गन्धपुष्पाणि दत्त्वा वैश्वदैविकब्राह्मणपूर्वकं गन्धादि दद्या-

दित्यर्थः । अनेन गन्धदानं वैश्वदैविकब्राह्मणेषु कृत्वा पैतृक-
ब्राह्मणेषु कार्यमित्युच्यते । एवमेव पुष्पदानाद्यपि । ततश्च
वैश्वदैविकब्राह्मणार्चनं च पदार्थानुसमयेन सहैव कार्यमिति
वचोभङ्ग्याऽभिहितम् । एवञ्च वैश्वदैवे याज्ञवल्क्येन काण्डा-
नुरूपसमयक्रम उक्तः, तेन सह अनेनोक्तपदार्थानुसमयरूप-
क्रमस्य विकल्पो वेदितव्यः । न चायं विकल्पो गन्धदान-
प्रभृत्येव न पुनः प्रागपीति वाच्यं, अर्धवैशसापत्तेः, 'देवांश्च
पितूंश्चावाहयिष्ये इत्यनुज्ञाप्य' इत्यादिना गन्धादिदानात्प्रा-
गेव सहानुष्ठानस्य पैठीनसिना स्मृतत्वाच्च । विष्णुनाऽपि
गन्धादिदानमुक्तं- 'अनुलेपनवस्त्रालङ्करणपुष्पधूपैर्यथाशक्ति वि-
प्रान् समभ्यर्च्य' इति । अनुलेपनादीनि पित्रादिदेवतोद्देशेन
विप्रेभ्यो दद्यादित्यर्थः ।

श्राद्धकाण्डे अर्ध्याद्युपचारविधिः 313
अयं वो धूप इत्युक्त्वा धूपं सौम्यं निवेदयेत् ॥
इदं वो माल्यमित्युक्त्वा दद्यान्माल्यं सुशोभनम् ।
इति । एवमनया रीत्या इदं वो ज्योतिरित्युक्त्वा दीपं निवे-
दयेत् । इदं व आच्छादनमित्युक्त्वा वस्त्रं निवेदयेदित्यादि स्वयं
मेवोह्यम् । अत एवोहप्रकारप्रदर्शनार्थं देवलेनोक्तं—
इदं ज्योतिरिति ज्योतिः सुज्योतिरिति तेऽपि च ।
इति । इदं वो ज्योतिरिति ज्योतिर्निवेदयेत् । सुज्योतिरिति
ते विप्रा ब्रूयुरित्यर्थः । 'सुज्योतिरिति तेऽपि च' इति चश-
ब्दात् स्वासनमस्तु स्वर्घ्यं सुगन्धाः सुपुष्पाणि सुधूपः सु-
दीपः स्वाच्छादनमित्यासनादिषु यथालिङ्गं प्रतिवचनानि विप्रा
ब्रूयुरिति सूचितमिति मन्तव्यम् । अत एव गृह्यसङ्ग्रहकारे-
णैतानि प्रतिवचनान्युक्तानि । कीदृशा गन्धा देया इत्यपे-
क्षिते ब्रह्मपुराणं—
श्वेतचन्दनकर्पूरकुङ्कुमानि शुभानि तु ।
विलेपनार्थं दद्यात्तु यच्चान्यत्पितृवल्लभम् ॥
इति । लेपनं च विप्राः स्वयं कुर्युः श्राद्धकर्ता वा । तत्र
श्राद्धकर्त्रा विलेपनपक्षे विशेषमाह व्यासः—
विपवित्रकरो गन्धैर्गन्धद्वारेति पूजयेत् ।
इति । गन्धद्वारेति मन्त्रेण तदन्ते नामगोत्रग्रहणपूर्वकं अ-
मी वो गन्धा इत्युक्त्वा ब्राह्मणहस्ते गन्धान् प्रदाय तैर्गन्धैः
पूजयेत् । विपवित्रकरो विप्रललाटे गन्धं विलेपयेदित्यर्थः ।
SMRITI CHA.—VOL. V. 40

314 स्मृतिचन्द्रिकायां
स्वयं विलेपनपक्षेऽपि गन्धद्वारेति मन्त्रोस्ति, गन्धदाने कर-
णमन्त्रत्वात् । विपवित्रकरत्वलक्षणधर्म एव न विद्यते । अत एव
श्राद्धकर्त्रा विलेपनपक्ष एव सपवित्रकरेण विलेपने कृते
वृद्धशातातपेन दोषो दर्शितः—
पवित्रं तु करे कृत्वा यस्समाpageलभते द्विजान् ।
राक्षसानां भवेच्छ्राद्धं निराशाः पितरो गताः ॥
समालम्भनं गन्धैर्विलेपनम् । पक्षद्वयसाधारणदोषो देवलेन
दर्शितः—
यज्ञोपवीतं विप्राणां स्कन्धान्नैवावतारयेत् ।
गन्धादिपूजासिद्धयर्थं दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥
विप्राणां यज्ञोपवीतं गन्धाद्यनुलेपनसिद्धयर्थमनुलेपको नाव-
तारयेदित्यर्थः । स्कन्धादवतार्यानुलेपने कृते शङ्खेन दोष
उक्तः—
उपवीतं कटौ कृत्वा कुर्याद्गात्रानुलेपनम् ।
एकवासाश्च योऽश्नीयात् निराशाः पितरो गताः ॥
क्रतुना तु ललाटे वर्तुलतया पुण्ड्रे कृते दोष उक्तः—
ललाटे पुण्ड्रकं दृष्ट्वा स्कन्धे मालां तथैव च ।
निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा तु वृषलीपतिम् ॥
इति दोषस्मृतिबलेन कल्प्यस्य निषेधस्य कॢप्तोर्ध्वपुण्ड्रविध्य-
बाधेन कल्प्यत्वाद्वर्तुलपुण्ड्रविषयमेतत् । स्कन्धे मालाधारणे दोष-