स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

स्थानमसि' इति मन्त्रेण न्युब्जमधोबिलं अधःकरोति भूम्यां
निदध्यात् न पात्रादेरुपरीत्यर्थः । तथाच प्रचेताः—
प्रथमे पितृपात्रे तु सर्वान् सम्भृत्य संस्रवान् ।
पितृभ्यस्स्थानमसीत्युक्त्वा कुर्याद्भूमावधोमुखम् ॥
अत्र गोभिलेनोक्तो विशेषः ‘न्युब्जं कुर्यात्पवित्रवत्’ इति । ब्रा-
ह्मणहस्तेषु निक्षिप्तानि पवित्राण्यादाय पितृपात्रे निधाय तैस्सह
भूमौ न्युब्जं कुर्यादित्यर्थः । कात्यायनेनात्र विशेष उक्तः—
‘कुशवत्यां भूमौ अधोमुखं कुर्यात्तस्योपरि च कुशम्’ इति ।
निदध्यादिति शेषः । मत्स्येनापि—‘दत्वा संस्रवमादितः ।
पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत्’ इति । आदितः
प्रथममर्घ्यं दत्वा पितृपात्रे संस्रवं विधाय तत्पात्रं ब्राह्मणा-
ध्यासितदेशादुत्तरतः किञ्चिद्दूरे अधोमुखं निदध्यादित्यर्थः ।
अत्रिणाऽपि पितृपात्रं प्रकृत्य विशेष उक्तः—'गन्धादिभि-
स्तदभ्यर्च्य' इति । आदिशब्देन पुष्पाणि गृह्यन्ते । ‘गन्ध-
माल्यैस्तदभ्यर्च्य’ इति शौनकस्मरणात्। एवं न्युब्जकरणमनित्यं,
अपसव्यं ततः कृत्वा पिण्डपार्श्वे समाहितः ।
क्षिप्त्वा दर्भपवित्राणि ¹ मोचयेत्संस्रवांस्ततः ॥
इत्यत्रिवचने स्वधावाचनकालपर्यन्तं संस्रवोदकधारणदर्श-
नात् । धारणं च पितृपात्रस्योत्तानतया स्थपने सति भवति न
तु न्युब्जतया स्थापने । तस्मादुत्तानतया स्थापनपक्षोपि गम्यते ।
¹ क्षिप्त्वाऽथ दर्भपत्राणि. इति पाठान्तरम्.