स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्डे पैतृकार्चनविधिः. ३०१
इति। अयमर्थः—मानुषैः पुत्रादिभिरिह मनुष्यलोके यच्छ्रा-
द्धाख्यं कर्म प्रेतान् परलोकगतान् पित्रादीन् श्राद्धे उद्दे-
श्यभूतान् वस्वादिरूपेण ध्यातानुद्दिश्य क्रियते तेन तथाकृतेन
कर्मणा तस्मिन् कर्मणि वस्वादिरूपेण ध्यात्वोद्दिष्टाः पितरः
पित्रादयस्तुष्यन्ति न पुनस्स्वरूपेणोद्दिष्टाः यतो न प्रेताः परलो-
वगताः स्वरूपमात्रेण श्राद्धदेवताभूताः पितरस्स्मृता इति।
अतः अनेनापि सह आपस्तम्बादिवचनानां न विरोधः।
एवं निरूपितं श्राद्धकर्तुः पित्रादीनां देवतात्वं मातृपितामहादि-
सहितानामेव न तु केवलानामित्याह शातातपः—
एकमूर्तित्वमायाति सपिण्डीकरणे कृते।
पत्नी पतिपितॄणां तु तत्तदंशेषु भागिनी॥
एतद्वचनं पित्रादिदैवत्ये श्राद्धे तत्पत्नीनां सहभावेन देवतात्वं
बोधयति। ततश्च सपत्नीकाः पितरो देवता इत्येषोऽर्थ
उक्तो भवति। एवं च पार्वणादिश्राद्धे पित्रादीनां सपत्नीका-
नां च तृप्तिर्भवति न पुनः केवलानामिति मन्तव्यम्। अत
एव बृहस्पतिः—
स्वेन भर्त्रा समं श्राद्धे माता भुङ्क्ते सुधामयम्।
पितामही च स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही॥
इति। एवमेव वस्वादिरूपेण मातामहादीनामपि श्राद्धदेव-
तात्वं तत्पत्नीनां च सहभावेन देवतात्वमवगन्तव्यं, 'माता-
महानामित्येवम्' इति याज्ञवल्क्यादिभिरुक्तत्वात्। एवं निरू-