स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

296 स्मृतिचन्द्रिकायां
द्विगुणान् तिलान्, 'पितॄणां द्विगुणांस्तिलैः' इति स्मर-
णात्। कुशान् त्रिपञ्चादिविषमसङ्ख्याकान् 'पित्र्येऽयुग्मांस्तथैव
च' इति स्मरणात् । दत्वा आसनस्य वामभागे 'प्रदद्या
दासने दर्भान् न तु पाणौ कदाचन । पितृकर्मणि वामे
स्यात्' इति स्मरणात् । आसनदानात् पूर्व पश्चाच्च ब्राह्मण
हस्ते अपामासेचनं कार्यं 'अपः प्रदाय दर्भान् द्विगुणान्
आसनं प्रदायापः प्रदद्यात्' इति शौनकस्मरणात् । 'पितृ-
नावाइयेत्' इत्यत्र पितृशब्देन कर्तुरतीताः पूर्वपुरुषाः पितृ-
पितामहप्रपितामहा उक्ताः, तेषां श्राद्धकर्मणि हविःप्रत्युद्देश्य-
तया देवतात्वेन आवाह्यत्वात् । तथा चापस्तम्बः- 'अथैतन्मनुः
श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच प्रजानिःश्रेयसाय तत्र पितरो दे-
वता ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे' इति । श्राद्धशब्दं कर्म श्राद्ध-
नामधेयं कर्म । प्रजानिःश्रेयसाय पुत्रपौत्रादिसन्ततिश्रेयःप्राप्त्य-
र्थम् । तत्र श्राद्धनामधेये कर्मणि । पितरो देवताः श्राद्धकर्तुः
पितृपितामहप्रपितामहा लोकान्तरगताः सम्प्रदानत्वेन हविः-
प्रत्युद्देश्याः, न तु ब्राह्मणास्संप्रदानत्वेन हविःप्रत्युद्देश्याः ।
किन्त्वाहवनीयार्थे देवतोद्देशेन त्यक्तस्य हविषः प्रक्षेप्यमाणस्य
धारणरूपे आहवनीयकार्ये केवलं वर्तन्त इत्यर्थः । तत्कार्ये
वर्तनं च 'ब्राह्मणस्य हस्ते होतव्यम्' इतिवदत्र वचना-
भावान्न हस्तद्वारा, किंतु-
द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा ।