सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सुरभीकृतम् The line goes DOWN from line 19 into line 20, between+and+? Wait! Look at that: it's a insertion! The reader wanted to insert something? No, wait, look at the text: ( सुरभि + च्वि + Wait, is that a printed character? Let's look at the ink: the ink ofसुरभि + च्वि + is black print. Then there is:√ च्वि + √ कृञ् + क्त? Wait, why would it be √ च्वि? Wait, look at √in√ च्वि: Could it be printed? No matter whether it's printed or handwritten, let's look at what's readable: If someone reads this page, what do they see? व्याख्या—... सुरभीकृतम् ( सुरभि + च्वि + च्वि + कृञ् + क्त ), इदम् = एतत्,or with√: Wait, if it's ( सुरभि + च्वि + कृञ् + क्त ), that's the correct Sanskrit grammatical form: सुरभि + च्वि + कृञ् + क्त! Wait, why is there an extra thing? It looks like a misprint: सुरभि

१४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—जलधारा से घिरी तथा तुम्हारे रथ के चक्कों से चिन्हित इस धरती
पर मेरे स्वर्गारोहण के बाद तुम सब एक नगर बसा लेना ॥ ३३ ॥
ततः कदाचित् ते वीरास्तस्मिन् प्रतिगते मुनौ ।
बभ्रमुर्यौवनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशाः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—ततः तस्मिन् मुनौ प्रतिगते कदाचित् ते वीराः यौवनोद्दामाः निरङ्कुशाः
गजाः इव बभ्रमुः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, तस्मिन् = पूर्वोक्ते, मुनौ = ऋषौ, प्रतिगते = स्वर्ग-
ङ्गते, कदाचित् = एकदा, ते = राजकुमाराः, वीराः = पुरुषार्थशीलाः, यौवनोद्दामाः—
यौवनेन = तारुण्येन, उद्दामाः = उच्छृङ्खलाः, निरङ्कुशाः = नियन्त्रणरहिताः, गजाः =
करिणः, इव = यथा, बभ्रमुः = इतस्ततो भ्रमितवन्तः ॥ ३४ ॥
हिन्दी—मुनि के स्वर्गीय होने पर ये वीर राजकुमार इधर-उधर यौवन मद में
निरङ्कुश गजराज की तरह घूमने लगे ॥ ३४ ॥
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः ।
शराध्मातमहातूर्णा व्यायताबद्धवाससः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः हस्तविष्ठितकार्मुकाः शराध्मातमहातूर्णाः व्याय-
ताबद्धवाससः ॥ ३५ ॥
व्याख्या—बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः—गोधा एव अङ्गुलित्राणानि गोधाङ्गुलित्राणानि,
बद्धानि गोधाङ्गुलित्राणानि यैस्ते=धृतचर्माङ्गुलित्राणाः, हस्तविष्ठितकार्मुकः—हस्तेषु=
करेषु, विष्ठितानि = धृतानि, कार्मुकानि = धनूंषि, यैस्ते = हस्ते धृतशरासनाः, शरा-
ध्मातमहातूर्णाः—शरैः = बाणैः, आध्माताः ( आ+ध्मा+क्त ) =विकसिताः,
महातूर्णाः = निषङ्गाः, येषां ते = बाणपूरितनिषङ्गाः, व्यायताबद्धवाससः—व्यायतानि
=विशालानि, आबद्धानि =आवेष्टितानि, वासांसि=वस्त्राणि, येषां ते वीराः इतस्ततः
भ्रमन्ति ॥ ३५ ॥
हिन्दी—चमड़े के दस्ताने पहनकर, हाथों में धनुष-बाण लिए, पीठ पर तीरों से
भरे तरकस लटकाये; अपने लम्बे चोंगे का फेटा कसे (वे वीर इधर-उधर घूमने
लगे ) ॥ ३५ ॥
जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च ।
अनुचक्रुर्वनस्थस्य दौष्यन्तेर्देवकर्मणः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—नागेषु श्वापदेषु च कौशलं जिज्ञासमानाः वनस्थस्य देवकर्मणः
दौष्यन्तेः अनुचक्रुः ॥ ३६ ॥
व्याख्या—नागेषु = गजेषु, श्वापदेषु = वन्यपशुषु, च=पुनः, कौशलम्=नैपुण्यम्,
जिज्ञासमानाः = परीक्ष्यमाणाः, वनस्थस्य = आरण्यकस्य, देवकर्मणः—देवस्य—देव-

कपिलवस्तुवर्णनम् ], प्रथमः सर्गः १५
तायाः, कर्म = कृत्यम्, यस्य सः, तस्य = दिव्यकर्मणः, दौष्यन्तेः = दुष्यन्ततनयभरतस्य,
अनुचक्रुः = अनुकरणं कृतवन्तः ॥ ३६ ॥
हिन्दी—वनैले हाथियों को खोजते हुए, वन्य पशुओं पर अपनी अस्त्रकला का
परीक्षण करते हुए, उन्होंने देवकर्मा दुष्यन्त-पुत्र भरत का अनुकरण किया ॥ ३६ ॥
तान् दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान् वृद्धान् व्याघ्रशिशूनिव ।
तापसास्तद्वनं हित्वा हिमवन्तं सिषेविरे ॥ ३७ ॥
अन्वयः—वृद्धान् व्याघ्रशिशून् इव तान् प्रकृतिं यातान् दृष्ट्वा तापसाः तद्वनं
हित्वा हिमवन्तं सिषेविरे ॥ ३७ ॥
व्याख्या—वृद्धान् = वृद्धिङ्गतान्, व्याघ्रस्य = मृगान्तकस्य, शिशून् = शावकान्,
इव = यथा, तान् = कुमारान्, प्रकृतिम् = स्वाभाविकस्थितिम्, यातान् = गतान्,
दृष्ट्वा = अवलोक्य, तापसाः = मुनयः, तत् = पूर्वोक्तम्, वनम् = अरण्यम्, हित्वा =
परित्यज्य, हिमवन्तम् = नगाधिराजम्, सिषेविरे = सेवितवन्तः ॥ ३७ ॥
हिन्दी—जवान होकर वे राजकुमार बाघ के बच्चों की तरह अपनी स्वाभाविक
स्थिति में पहुँच गये । यह देखकर उस वन के मुनि अपने आश्रम को छोड़कर हिमा-
लय पर चले गये ॥ ३७ ॥
ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः ।
पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—ततः तदाश्रमस्थानं तैः शून्यं पश्यन्तः शून्यचेतसः मन्युना तप्ताः व्याला
इव निशश्वसुः ॥ ३८ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, तत् = पूर्वोक्तम्, आश्रमाणाम् = तपोवनानाम्,
स्थानम् = भूमिम्, तैः = तपस्विभिः, शून्यम् = रहितम्, पश्यन्तः = अवलोकयन्तः,
शून्यचेतसः = विगतमानसाः, मन्युना = क्रोधेन, तप्ताः = प्रज्वलिताः, व्यालाः = सर्पाः,
इव = यथा, निशश्वसुः = निःश्वसितवन्तः ॥ ३८ ॥
हिन्दी—तब वापस शून्य उन आश्रमों को देखकर वे उदास हो गये और क्रोध
से जलते हुए साँपों की तरह लम्बी-लम्बी साँसे लेने लगे ॥ ३८ ॥
अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः ।
तत्र तज्ज्ञैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन् ॥ ३९ ॥
अन्वयः—अथ तत्र पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः ते तज्ज्ञैः उपाख्यातान् महतो
निधीन् अवापुः ॥ ३९ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, तत्र = तस्मिन् स्थाने, पुण्यकर्माणः—पुण्यं = सुकृतम्,
कर्म = कृत्यं, येषां ते पुण्यकर्माणः = पुण्यशालिनः, प्रत्युपस्थितवृद्धयः—प्रत्युपस्थिताः =
सम्प्राप्ताः, वृद्धयः = उन्नतयः, येषां ते सम्प्राप्तसमृद्धयः, ते = कुमाराः, तज्ज्ञैः—तज्ज्ञाना-

१६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तीति तज्ज्ञस्तैः = तद्विद्यावेत्तृभिः, उपाख्यातान् = ज्ञापितान्, महतः = अत्यधिकान्, बहु-
लान् वेति, निधीन् = सम्पत्तीः, अवापुः = प्राप्तवन्तः ॥ ३९ ॥
हिन्दी—तब उनके पुण्यकर्मों के प्रभाव से उनकी समृद्धि उनके सामने प्रकट हुई
और उस विद्या के जानकारों द्वारा बतलाये जाने पर, उन्होंने बड़ी-बड़ी निधियाँ
पायीं ॥ ३९ ॥
अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये ।
निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः ॥ ४० ॥
अन्वयः—नैकविधयः गतारयः भूरयः ते निधयः निखिलानां धर्मार्थकामानाम्
अवाप्तये अलम् ॥ ४० ॥
व्याख्या—नैकविधयः = बहुप्रकारकाः, गतारयः = शत्रुरहिताः, भूरयः = बहुशः,
ते = पूर्वोक्ताः, निधयः = सम्पत्तयः, निखिलानाम् = अखिलानाम्, धर्मार्थकामानाम् =
धर्मादित्रिवर्गाणाम्, अवाप्तये = प्राप्तये, अलम् = पर्याप्तम् ॥ ४० ॥
हिन्दी—वे निधियाँ अनेक गुणसम्पन्न थीं, शत्रुओं के भय से मुक्त थीं तथा धर्म,
अर्थ और काम साधन के लिए पर्याप्त थीं ॥ ४० ॥
ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः ।
तस्मिन् वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्न्यवेशयन् ॥ ४१ ॥
अन्वयः—ततः तत्प्रतिलम्भात् कर्मणः परिणामाच्च वास्तुज्ञाः तस्मिन् वस्तुनि
श्रीमत् पुरं न्यवेशयन् ॥ ४१ ॥
व्याख्या—ततः = निधि-प्राप्त्यनन्तरम्, तत्प्रतिलम्भात् = कोषप्रापणात्, कर्मणः =
शुभकृत्यस्य, परिणामात् = परिपाकात्, च = पुनः, वास्तुज्ञाः = भवननिर्माणकला-
विशेषज्ञः, तस्मिन् = वने, वास्तुनि = वास्तुस्थाने, श्रीमत् = छविमत्, पुरम् = नगरम्,
न्यवेशयन् = निर्मायितवन्तः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—अपने पुण्यकर्मों के प्रभाव से तथा उन निधियों की प्राप्तियों से उन्होंने
भवननिर्माण-कलाविदों से एक सुन्दर नगर निर्माण करवाया ॥ ४१ ॥
सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथम् ।
शैलकल्पमहावप्रं गिरिव्रजमिवापरम् ॥ ४२ ॥
अन्वयः—सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथं शैलकल्पमहावप्रम् अपरं
गिरिव्रजम् इव ॥ ४२ ॥
व्याख्या—सरित् इव = नदीव, विस्तीर्णा = आयता, परिखा = खातं यस्य तत्,
स्पष्टाञ्चितमहापथम्—स्पष्टम् = परिस्फुटम्, यथा स्यात् तथा अञ्चितः = धनुषाकारेण
सुशोभितः, महापथः = विस्तृतमार्गम्, यस्मिन् तत्, शैलकल्पमहावप्रम्—शैलानि =
गिरयः, कल्पः = सदृशः, महावप्राणि = प्राचीराणि, यस्य तत्, अपरम् = अन्यम्,

कपिलवस्तुवर्णनम् ] प्रथमः सर्गः १७
गिरिव्रजम्—गिरीणाम् = भूधराणाम्, व्रजम् = सङ्ग्रहम्, गिरिव्रजम् = राजभवनम्,
इव = यथा, आसीदिति भावः ॥ ४२ ॥
हिन्दी—नगर को दुर्गम बनाने के लिए उसके चारों ओर खोदी गई खाई नदी
की तरह आयत थी; राजपथ भव्य और धनुषाकार था, किले पहाड़ के सदृश थे।
वह नगर दूसरे राजगृह की तरह था ॥ ४२ ॥
पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणम् ।
हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव ॥ ४३ ॥
अन्वयः—पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणं हर्म्यमालापरिक्षिप्तं हिमगिरेः
कुक्षिमिव आसीत् ॥ ४३ ॥
व्याख्या—पाण्डुराः = सितपीतवर्णाः, अट्टालाः = वसत्तयः, तैः शोभनं मुखं
यस्य तत् = श्वेतप्रासादशोभनाग्रम्, सुविभक्तान्तरापणम्—सुष्ठु विभक्तानि = पृथक्-
कृतानि, अन्तरा = अन्तरालम्, आपणानि = हट्टानि, यस्य तत्, हर्म्यमालापरिक्षिप्तम्—
हर्म्याणाम् = प्रासादानाम्, माला = पङ्क्तिः, तया परिक्षिप्तम् = आवृत्तम्, राजभवन-
पङ्क्तिपरिव्याप्तम्, हिमगिरेः=नगाधिराजस्य, कुक्षिम् = गर्भगृहम्, इव=यथा, आसीत्=
बभूवेति । अत्र नगरं हिमालयकुक्षिसदृशैरित्युपमेति ॥ ४३ ॥
हिन्दी—सफेद अट्टालिकाओं से उस नगर के सामने का हिस्सा सुन्दर लगता
था, उसके भीतरी बाजार भी अच्छी तरह विभाजित थे। महलों की श्रृंखला से
घिरा वह नगर हिमालय के गर्भगृह की तरह सुशोभित था ॥ ४३ ॥
वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु ।
शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीजपन् ॥ ४४ ॥
अन्वयः—यत्र वेदवेदाङ्गविदुषः षट्सु कर्मसु तस्थुषः विप्रान् शान्तये वृद्धये चैव
अजीजपन् ॥ ४४ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् नगरे, वेदवेदाङ्गविदुषः—वेदानाम् = श्रुतीनाम्, वेदा-
ङ्गानाम् = श्रुत्यवयवषट्प्रकारकशस्त्राणाम्, च विद्वांसः = पण्डिताः, तान्, षट्सु =
षट्सङ्ख्यकेषु, कर्मसु = कर्त्तव्येषु, तस्थुषः = रतान्, विप्रान् = द्विजान्, शान्तये=तृष्णा-
क्षयहेतवे, वृद्धये = वृद्धयर्थम्, चैव, अजीजपन् = जपमकारयन् ॥ ४४ ॥
हिन्दी—वेदवेदाङ्गों में पारङ्गत षट्कर्मी ब्राह्मणों से उन्होंने अपनी शान्ति और
अभिवृद्धि के लिए जप करवाया ॥ ४४ ॥
तद्भूमेरभियोक्तॄणां प्रयुक्तान् विनिवृत्तये ।
यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीजपन् ॥ ४५ ॥
अन्वयः—यत्र तद्भूमेः अभियोक्तॄणाम् विनिवृत्तये प्रयुक्तान् भृत्यदण्डान् स्वेन
प्रभावेन अजीजपन् ॥ ४५ ॥

१८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् नगरे, तत् = नगरस्य, भूमेः = धरित्र्याः, अभियोक्तॄणाम्
= आक्रमणकारिणाम्, विनिवृत्तये = निवारणाय, प्रयुक्तान् = नियोजितान्, भृत्यदण्डान्
= सैनिकान्, स्वेन = स्वकीयेन, प्रभावेण = प्रतापेन, अजीजपन् = विजयमकारयन् ॥ ४५ ॥
हिन्दी—उस धरती पर आक्रमण करने वालों को हटाने के लिए, वहाँ जो सैनिक
नियुक्त थे उनके द्वारा उन्होंने अपने पराक्रम से उन्हें पराजित किया ॥ ४५ ॥
चारित्रधनसम्पन्नान् सलज्जान् दीर्घदर्शिनः ।
अर्हतोऽतिष्ठिपन् यत्र शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः ॥ ४६ ॥
अन्वयः—यत्र चारित्रधनसम्पन्नान् सलज्जान् दीर्घदर्शिनः अर्हतः शूरान् दक्षान्
कुटुम्बिनः च अतिष्ठिपन् ॥ ४६ ॥
व्याख्या—यत्र = नगरे, चारित्रधनसम्पन्नान्—चारित्रम् = सदाचारम्, तदेव
धनम् = द्रव्यम्, तेन सम्पन्नान् = युक्तान् । सलज्जाम् = लज्जाशीलान्, दीर्घदर्शिनः—
दीर्घम् = दूरम्, द्रष्टुम् = अवलोकयितुम्, शीलम्=स्वभावमस्येति दीर्घदर्शी, तान्=सूक्ष्मा-
वलोकिनः, अर्हतः = योग्यान्, शूरान् = वीरान्, दक्षान् = कुशलान्, कुटुम्बिनः = सम्ब-
न्धिनः, च = पुनः, अतिष्ठिपन् ( √स्था+णिच्+लङ्+झि ) ॥ ४६ ॥
हिन्दी—चरित्र में टकसाल, लज्जावान्, दूरदर्शी, सुयोग्य, वीर एवं कुशल
कुटुम्बियों को उन्होंने उस नगर में बसाया ॥ ४६ ॥
व्यस्तैस्तैस्तैर्गुणैर्युक्तान् मतिवाग्विक्रमादिभिः ।
कर्मसु प्रतिरूपेषु सचिवांस्तान् न्ययूयुजन् ॥ ४७ ॥
अन्वयः—मतिवाग्विक्रमादिभिः तैः तैः व्यस्तैः गुणैः युक्तान् तान् सचिवान्
प्रतिरूपेषु कर्मसु न्ययूयुजन् ॥ ४७ ॥
व्याख्या—मतिः = बुद्धिः, वाक् = वाणी, विक्रमश्च = पराक्रमश्च, .ते आदौ एषां
तैः, तैस्तैः = पूर्वोक्तैः, व्यस्तैः = पृथग्भूतैः, गुणैः = मत्यादिगुणैः, युक्तान् = समन्वि-
तान्, तान् = पूर्वकथितान्, सचिवान् = मन्त्रिणः, प्रतिरूपेषु = अनुरूपेषु, कर्मसु =
कृत्येषु, न्ययूयुजन् = नियोजितवन्तः ॥ ४७ ॥
हिन्दी—बुद्धि, वाणी और पराक्रम प्रभृति विभिन्न गुणों से सम्पन्न सचिवों को
उनके अनुरूप कार्यों में उन्होंने नियुक्त किया ॥ ४७ ॥
वसुमद्भिरविभ्रान्तैरलंविद्यैरविस्मितैः ।
यद् बभासे नरैः कीर्णं मन्दरः किन्नरैरिव ॥ ४८ ॥
अन्वयः—वसुमद्भिः अविभ्रान्तैः अलंविद्यैः अविस्मितैः नरैः कीर्णं यत् किन्नरैः
मन्दर इव बभासे ॥ ४८ ॥
व्याख्या—वसुमद्भिः—वसु अस्ति अस्येति वसुमान्, तैः = धनीवर्गैः, अविभ्रान्तैः—
न विभ्रान्ताः, तैः अविभ्रान्तैः = निर्भ्रान्तैः, अलंविद्यैः—अलम् = पर्याप्तम्, विद्या = ज्ञानम्,
येषां ते तैः अलंविद्यैः = विद्वद्भिः, अविस्मितैः = अनुद्धतैः, नरैः = जनैः, कीर्णम् =

कपिलवस्तुवर्णनम् ] प्रथमः सर्गः १९
व्यासम्, यत् = पुरम्, किन्नरैः = किम्पुरुषैः, मन्दरः = मन्दराचलः, इव = यथा, बभासे =
शुशुभे ॥ ४८ ॥
हिन्दी—धनवान्, विद्वान्, शान्त एवं अनुद्धत लोगों से वह नगर वैसे ही सुशोभित
हुआ जैसे किन्नरों से भरा हुआ मन्दराचल ॥ ४८ ॥
यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिचिकीर्षया ।
श्रीमन्त्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचीकरन् ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यत्र पौरप्रीतिचिकीर्षया हृष्टमनसः ते श्रीमन्त्युद्यानसंज्ञानि यशो-
धामानि अचीकरन् ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् नगरे, पौरप्रीतिचिकीर्षया—पुरे = नगरे, वास एषामिति
पौराः = नगरवासिनः, पौराणाम् = नगरवासिनाम्, प्रीतिः = प्रसन्नता, पौरप्रीतिस्तस्या
चिकीर्षा, तया = पुरजनप्रसन्नकरणेच्छया, हृष्टमनसः = प्रहृष्टमनाः, ते = राजकुमाराः,
श्रीमन्ति = कान्तिसंवलितानि, उद्यानसंज्ञानि = 'उद्यान' इत्याख्याकानि, यशोधामानि =
कीर्तिस्थानानि, अचीकरन् = अकारयन् ॥ ४९ ॥
हिन्दी—पुरवासियों को वहाँ प्रसन्न रखने की इच्छा से उन्होंने उस नगर में
कीर्तिवर्द्धक एक सुन्दर उद्यान का निर्माण करवाया ॥ ४९ ॥
शिवाः पुष्करिणीश्चैव परमाग्र्यगुणाम्भसः ।
नाज्ञया चेतनोत्कर्षाद्दिक्षु सर्वास्वचीखनन् ॥ ५० ॥
अन्वयः—आज्ञया न अपितु चेतनोत्कर्षात् सर्वासु दिक्षु परमाग्र्यगुणाम्भसः शिवाः
पुष्करिणीः चैव अचीखनन् ॥ ५० ॥
व्याख्या—आज्ञया = आदेशेन, न = नहि, अपितु = प्रत्युत, चेतनोत्कर्षात् —
चेतनायाः = विवेकस्य, उत्कर्षः = समुदयः, तस्मात् = विवेकोदयात्, सर्वासु = सकलासु,
दिक्षु = आशासु, परमाग्र्यगुणाम्भसः — परमश्चासौ अग्र्यगुणास्तेन सहितानि अम्भांसि
यासु ताः = उत्तमगुणसलिलान्विताः, शिवाः = कल्याणप्रदाः, पुष्करिणीः = जलाशयान्,
चैव, अचीखनन् = खनितवन्तः ( √खन् + णिच् + लङ् + झि ) ॥ ५० ॥
हिन्दी—किसी की आज्ञा से नहीं, अपितु स्व-विवेक से सभी दिशाओं में उन्होंने
कल्याणकारी उत्तमगुणयुक्त जलाशय खुदवाये ॥ ५० ॥
मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठीः पथिषूपवनेषु च ।
सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात प्रत्यतिष्ठिपन् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—उपवनेषु पथिषु च समन्तात् मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठीः कूपवतीः सभाः
चैव प्रत्यतिष्ठिपन् ॥ ५१ ॥
व्याख्या—उपवनेषु = आरामेषु, पथिषु = मार्गेषु, च = पुनः, समन्तात् = सर्वतः,
मनोज्ञाः = मनोहराः, श्रीमतीः = दिव्यप्रभावयुक्ताः, प्रष्ठीः = उत्कृष्टाः, कूपवतीः — कूपाः
सन्ति यासु ताः कूपवतीः = कूपयुक्ताः, सभाः = समाजाः, प्रत्यतिष्ठिपन् = निर्माण-
मकारयन् ॥ ५१ ॥

२० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—उपवनों और मार्गों में चारो ओर उन्होंने कूपयुक्त मनोरम एवं आकर्षक
धर्मशालाओं का निर्माण करवाया ॥ ५१ ॥
हस्त्यश्वरथसङ्कीर्णमसङ्कीर्णमनाकुलम् ।
अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषम् ॥ ५२ ॥
अन्वयः—हस्त्यश्वरथसङ्कीर्णम् असङ्कीर्णम् अनाकुलम् अनिगूढार्थिविभवम्
निगूढज्ञानपौरुषम् ॥ ५२ ॥
व्याख्या—हस्त्यश्वरथसङ्कीर्णम्—हस्तिनः=गजाः, अश्वाः=घोटकाः, रथाश्च=
स्यन्दनाश्च, तैः सङ्कीर्णम्, असङ्कीर्णम्=पवित्रम्, अनाकुलम्=अविक्षुब्धम्, अनिगूढा-
र्थिविभवम्—न=नहि, निगूढाः=गोपनीयाः, अर्थिभ्यः=याचकेभ्यः, विभवाः=
धनानि, यस्य तत्, निगूढज्ञानपौरुषम्—निगूढः=गुप्तः, ज्ञान-पौरुषो=ज्ञानबले, यस्य
तदिति ॥ ५२ ॥
हिन्दी—हाथी, घोड़े और रथों से भरे रहने के बावजूद भी यह नगर न तो गन्दा
हुआ और न अस्त-व्यस्त ही। वहाँ याचकों के सामने किसी ने अपने धन को कभी
नहीं छिपाया, परन्तु अपने ज्ञान और पौरुष का कहीं अनावश्यक प्रदर्शन नहीं
किया ॥ ५२ ॥
सन्निधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसाम् ।
निकेतमिव विद्यानां सङ्केतमिव सम्पदाम् ॥ ५३ ॥
अन्वयः-अर्थानां सन्निधानमिव तेजसाम् आधानम् इव विद्यानां निकेतम् इव
सम्पदां सङ्केतम् इव ॥ ५३ ॥
व्याख्या—अर्थानाम्=सम्पदाम्, सन्निधानम्=आश्रयस्थानम्, इव=यथा, तेज-
साम्=प्रतापानाम्, आधानम्=न्यसनम्, इव=यथा, विद्यानाम्=चतुर्दशाख्यविद्यानाम्,
निकेतम्=मन्दिरम्, इव=यथा, सम्पदाम्=सम्पत्तीनाम्, सङ्केतम्=संज्ञानम्,
इव=यथा ॥ ५३ ॥
हिन्दी—वह नगर धन की धरोहर, तेज का खजाना, विद्या का मन्दिर और
सम्पत्ति के गुप्त खजाने की तरह था ॥ ५३ ॥
वासवृक्षं गुणवतामाश्रयं शरणैषिणाम् ।
आनर्तं कृतशास्त्राणामालानं बाहुशालिनाम् ॥ ५४ ॥
अन्वयः—गुणवतां वासवृक्षं शरणैषिणाम् आश्रयं कृतशास्त्राणाम् आनतं बाहु-
शालिनाम् आलानम् ( आसीत् ) ॥ ५४ ॥
व्याख्या—गुणवताम्=गुणज्ञानाम्, वासवृक्षम्=निवासतरुः, शरणैषिणाम्=
शरणेच्छुकानाम्, आश्रयम्=निवासस्थानम्, कृतशास्त्राणाम्=शास्त्रज्ञानाम्, आनर्तम्
=सदनम्, बाहुशालिनाम्=भुजशालिनाम्, आलानम्=स्तम्भम्, आसीत् ॥ ५४ ॥
हिन्दी—वह नगर गुणियों का वासवृक्ष, शरणार्थियों का आश्रम, शास्त्रवेत्ताओं
का घर तथा बाहुशालियों का मानो स्तम्भ था ॥ ५४ ॥

कपिलवस्तुवर्णनम् ] प्रथमः सर्गः २१
समाजैरुत्सवैर्दायैः क्रियाविधिभिरेव च ।
अलञ्चक्रुरलंवीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरम् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अलंवीर्याः ते समाजैः उत्सवैः दायैः क्रियाविधिभिः एव च जगद्धाम
तत्पुरं च अलञ्चक्रुः ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अलम् = पर्याप्तम्, वीर्यम् = पराक्रमं, येषां ते = पर्याप्तपराक्रमशालिनः,
ते = नृपतिसुताः, समाजैः = गोष्ठ्यादिभिः, उत्सवै = पर्वभिः, दायैः = दानादिभिः,
क्रियाविधिभिः = क्रियाकलापैः, एव = हि, च = पुनः, जगद्धाम = संसारशरणस्थानम्,
तत्पुरम् = पूर्वोक्तनगरम्, अलञ्चक्रुः = अलङ्कृतवन्तः ॥ ५५ ॥
यस्मादन्यायतस्ते च कञ्चिन्नाचीकरन् करम् ।
तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापुपुरन्पुरम् ॥ ५६ ॥
अन्वयः—यस्मात् ते अन्यायतः कञ्चित् करं न अचीकरन् तस्मात् अल्पेन
कालेन तत् पुरम् अपूपुरन् ॥ ५६ ॥
व्याख्या—यस्मात् = यतोहि, ते = राजपुत्राः, अन्यायतः = अन्यायेन, कञ्चित् =
ईषदपि, करम् = राजभागम्, न = नहि, अचीकरन् = अकुर्वन्, तस्मात् = तेन हेतुना,
अल्पेन = स्वल्पेन, कालेन = समयेन, तत् = पूर्वोक्तम्, पुरम् = नगरम्, अपूपुरन् =
पूरयामास ॥ ५६ ॥
हिन्दी—नागरिकों पर न्याय-विरुद्ध उन्होंने कभी कोई कर नहीं लगाया, फलतः
थोड़े ही दिनों में उन्होंने उस नगर को धन और जन से भर दिया ॥५६ ॥
कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि ।
यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुस्तस्मात् कपिलवास्तु तत् ॥ ५७ ॥
अन्वयः—तस्य कपिलस्य ऋषेः तस्मिन् आश्रमवास्तुनि तत्पुरं चक्रुः तस्मात् तत्
कपिलवास्तु ( कथितः ) ॥ ५७ ॥
व्याख्या—तस्य = पूर्वोक्तस्य, कपिलस्य = एतदाख्यस्य, ऋषेः = मुनेः, तस्मिन् =
पूर्वोक्ते, आश्रमवास्तुनि = कपिलस्थाने, तत्पुरम्=तन्नगरम्, चक्रुः = अकुर्वन्, तस्मात्=
तेनं कारणेन, तत् = पुरम्, कपिलवास्तु = कपिलनगरम् इति कथितः ॥ ५७ ॥
हिन्दी—कपिलमुनि के आश्रमस्थल पर वह नगर बसाया गया था, इसीलिए
वह कपिलवस्तु नाम से विख्यात हुआ ॥ ५७ ॥
ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे ।
पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥ ५८ ॥
अन्वयः—यथा हि ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्य च आश्रमे पुर्यः श्रूयन्ते तथैव
कपिलस्य तत् ॥ ५८ ॥

२२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यथेति । यथा = येन प्रकारेण, हि = इति निश्चयेन, ककन्दस्य = एतदा-
ख्यनृपस्य, मकन्दस्य = एतन्नामकस्य महीपतेः, कुशाम्बस्य = कुशाम्बनामकस्य राज्ञः,
च = पुनः, आश्रमे = निवासस्थाने, पुर्य्यः = नगराणि, श्रूयन्ते = आकर्ण्यन्ते, तथैव =
तेनैव प्रकारेण, कपिलस्य = कपिलाख्यमुनेः, तत् = पूर्वोक्तपुरम्, तन्नाम्नैव ख्यातोऽभव-
दिति भावः । यथा कुशाम्बादेः कौशाम्बी प्रभृतीनि नगराणि प्रसिद्धानि सन्ति
तथैवेति ॥ ५८ ॥
हिन्दी—जैसे ककन्द, मकन्द और कुशाम्ब के आश्रम में बसाये गये नगर उन्हीं
के नामों से ख्यात हुए, उसी तरह कपिलमुनि के आश्रम में बसाये गये नगर 'कपिल-
वस्तु' के नाम से विख्यात हुआ ॥ ५८ ॥
आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन ।
आपुर्यशोगन्धमतश्च शश्वत्सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ॥ ५९ ॥
अन्वयः—ते पुरुहूतकल्पाः आर्येण तेजसा तत्पुरम् आपुः न विस्मयेन अतः च
ययातेः कीर्त्तिमन्तः सुताः इव शश्वत् यशोगन्धम् आपुः ॥ ५९ ॥
व्याख्या—आपुरिति । ते = राजपुत्राः, पुरुहूतकल्पाः = सुरेन्द्रसदृशाः, आर्येण =
कुलीनेन, तेजसा = प्रतापेन, तत् = पूर्वोक्तम्, पुरम् = नगरम्, आपुः = रक्षितवन्तः,
न = नहि, विस्मयेन = औद्धत्येन, अतः = तेन हेतुना, ययातेः = एतदाख्यस्य नरपतेः,
कीर्त्तिमन्तः = कीर्तिः अस्ति येषां ते कीर्त्तिमन्तः = यशस्विनः, सुताः = पुत्राः, इव =
यथा, यशोगन्धम् = कीर्त्तिवासः, आपुः = अप्राप्नुवन् । अत्रोपमालङ्कारः ॥ ५९ ॥
हिन्दी—पुरन्दर तुल्य उन वीरों ने अपने आर्य तेज से, न कि घमंड से, उस नगर
की रक्षा की । इसीलिए उन्होंने नित्य यशरूपी सुगन्ध प्राप्त की, जैसे ययाति के पुत्रों
ने प्राप्त की थी ॥ ५९ ॥
तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रम् ।
तारासहस्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरिक्षम् ॥ ६० ॥
अन्वयः—नाथवृत्तैः अपि राजपुत्रैः तत् अराजकम् राष्ट्रम् तारासहस्रैः दीप्यमानैः
अपि अनुत्थिते चन्द्रे अन्तरिक्षम् इव नैव रराज ॥ ६० ॥
व्याख्या—तन्नाथेति । नाथवृत्तैः—नाथस्य = स्वामिनः, इव = यथा, वृत्तिः =
भृतिः, राजन्यधर्मयुक्तैः, अपि = चेत्, राजपुत्रैः = नृपतनयैः, तत् = पुरम्, अराजकम्
= प्रशासकविहीनम्, राष्ट्रम् = जनपदम्, तारासहस्रैः = नक्षत्रमण्डलैः, दीप्यमानैः =
प्रकाशमानैः, अपि = चेत्, अनुत्थिते = अनुदिते, चन्द्रे = सुधाकरे, अन्तरिक्षम् = आकाशः,
इव = यथा, नैव = नहि, रराज = शुशुभे । अत्राप्युपमाऽलङ्कारः ॥ ६० ॥
हिन्दी—यद्यपि वे राजकुमार उस नगर के अधिपति थे, फिर भी किसी निश्चित
राजा के अभाव में उस नगर की शोभा वैसे ही फीकी थी, जैसे हजारों ताराओं की
चमक के बावजूद एक चन्द्रमा के अभाव में आकाश की शोभा नहीं होती ॥ ६० ॥

कपिलवस्तुवर्णनम् ] प्रथमः सर्गः २३
यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां
भ्रातॄणां वृषभ इवौजसा वृषाणाम् ।
ते तत्र प्रियगुरुवस्तमभ्यषिञ्च-
न्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव ॥ ६१ ॥
अन्वयः—अथ तेषां भ्रातॄणां वयसा गुणैश्च वृषाणाम् ओजसा वृषभ इव यः
ज्यायान् प्रियगुरवः ते तत्र दिवि आदित्याः दशशतलोचनम् इव तम्
अभ्यषिञ्चन् ॥ ६१ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, तेषां = राजपुत्राणाम्, भ्रातॄणाम् = सहजानाम्,
वयसा = आयुषां, गुणैः = पराक्रमैः, वृषाणाम् = बलीवर्दाणाम्, ओजसा = तेजसा, वृषभः
= बलीवर्दः, इव = यथा, यः = वीरः, ज्यायान्—अतिशयेन प्रशस्यः ( प्रशस्य +
इयसुन् ज्या आदेशः ), ज्यायान् = श्रेष्ठतरः, प्रियगुरवः—प्रियः गुरुः येषां ते
प्रियगुरवः = प्रियाग्रजाः, ते = वीरराजकुमाराः, तत्र = तस्मिन् स्थाने, दिवि = दिव्यलोके,
आदित्याः = देवताः, दशशतलोचनम् = देवेन्द्रम्, इव = यथा, तम् = वीराग्रजम्,
अभ्यषिञ्चन् = अभिषिषिचुः ॥ ६१ ॥
हिन्दी—स्वर्ग में देवताओं ने जैसे इन्द्र का अभिषेक किया था, ठीक उसी प्रकार
जैसे बैलों में सर्वाधिक शक्तिशाली बैल सबसे बड़ा समझा जाता है, उसी तरह उन
राजकुमारों ने उम्र और गुण में श्रेष्ठ सबके प्यारे अपने बड़े भाई को राजपद पर
अभिषिक्त कर दिया ॥ ६१ ॥
आचारवान् विनयवान्नयवान् क्रियावान्
धर्माय नेन्द्रियसुखाय धृतातपत्रः ।
तद्भ्रातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्रं
सङ्क्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः ॥ ६२ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये कपिलवस्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ।
अन्वयः—आचारवान् विनयवान् नयवान् क्रियावान् धृतातपत्रः सः इन्द्रियसुखाय
न ( अपितु ) धर्माय मरुद्भिः अनुसृतः सङ्क्रन्दनः दिवम् इव तद्भ्रातृभिः परिवृतः
राष्ट्रं जुगोप ॥ ६२ ॥
व्याख्या—आचारवानिति । आचारवान् = सदाचारयुक्तः, विनयवान् = विनयान्वितः,
नयवान् = नीतिकुशलः, क्रियावान् = सततकार्येरतः, धृतातपत्रः—धृतम् आतपत्रं येन
सः = धृतराजच्छत्रः, सः = असौ, इन्द्रियसुखाय—इन्द्रियाणाम् = करणानाम्, सुखम्
= आनन्दम्, तस्मै = भोगाय, न = नहि, ( अपितु = प्रत्युत ) धर्माय = धार्मिकानुष्ठानाय,
मरुद्भिः = पवनदेवैः, अनुसृतः = परिवृतः, सङ्क्रन्दनः = देवराजः, दिवम् = अमरलोकम्,

२४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
इव=यथा, तद्भ्रातृभिः=तदनुजैः, परिवृतः=वेष्टितः, राष्ट्रम्=जनपदम्, जुगोप=
रक्षितवान् ॥ ६२ ॥
हिन्दी—वे राजा आचारवान्, नीतिवान्, क्रियावान् एवं विनयी थे। उन्होंने
धर्म के लिए, न कि इन्द्रिय सुख के लिए राजछत्र धारण किया। मरुतों के साथ जैसे
इन्द्र स्वर्ग की रक्षा करते हैं, ठीक उसी तरह उस राजा ने अपने भाइयों के साथ
मिलकर अपने राज्य की रक्षा की ॥ ६२ ॥
सौन्दरनन्द-महाकाव्य में 'कपिलवस्तु-वर्णन' नामक
पहला सर्ग समाप्त हुआ।

द्वितीयः सर्गः
राजवर्णनम्
जन्मग्रहणकर कपिलवस्तु को, जिसने किया पवित्र ।
यहाँ उसी शुद्धोदन नृप का वर्णित चारुचरित्र ॥
ततः कदाचित् कालेन तदवाप कुलक्रमात् ।
राजा शुद्धोदनो नाम शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः कालेन कदाचित् शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः शुद्धोदनः नाम राजा
कुलक्रमात् तद् अवाप ॥ १ ॥
व्याख्या—तत इति । ततः=तत्पश्चात्, कालेन=यथावसरेण, कदाचित्=
कस्मिंश्चित्काले, शुद्धकर्मा=शुद्धानि कर्माणि यस्य सः=पूतकर्मकर्त्ता, जितेन्द्रियः=
जितानि इन्द्रियाणि येन सः=वशीकृतेन्द्रियः, शुद्धोदनः=एतदाख्यो नृपः, नाम=
आख्या, राजा=भूपालः, कुलक्रमात्=कुलस्य=वंशस्य, क्रमः=अवस्थितिस्तस्मात्,
तत्=कपिलवास्तुम्,' अवाप=प्राप्तवान् ( अव् + √आप् + लिट् ) । अस्मिन् सर्गे
अनुष्टुप् छन्दः ॥ १ ॥
हिन्दी—कालक्रम से अपनी वंश-परम्परा के अनुसार शुद्धकर्मा एवं जितेन्द्रिय
शुद्धोदन नाम का राजा उस कपिलवस्तु का उत्तराधिकारी हुआ ॥ १ ॥
यः ससञ्जे न कामेषु श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये ।
नावमेने परानृद्ध्या परेभ्यो नापि विव्यथे ॥ २ ॥
अन्वयः—यः कामेषु न ससञ्जे श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये ऋद्ध्या परान् न अवमेने
परेभ्यो अपि न विव्यथे ॥ २ ॥
व्याख्या—य इति । यः=नृपशुद्धोदनः, कामेषु=वासनासु, न=नहि, ससञ्जे=
लिप्तवान्, श्रीप्राप्तौ=श्रियः=सम्पद्, तस्यां प्राप्तिः=आगमः, धनागमे, इति,
न=नहि, विसिस्मिये=( वि√स्मि+लिट् ) उद्धतो बभूव, अवमेने=
( अव + √मन् + लिट् ) अनादृतः कृतवान्, ऋद्ध्या=समृद्ध्या, परान्=अपरान्,
परेभ्य=अरिभ्यः, अपि=अवश्यम्, न=नहि, विव्यथे=( वि + व्यथ् + लिट् )
दुःखितो बभूव । अनुष्टुप्छन्दः ॥ २ ॥
हिन्दी—वह विषयवासनाओं में कभी आसक्त नहीं हुआ । लक्ष्मी पाकर भी
कभी उद्धत नहीं हुआ । अपनी समृद्धि के कारण न तो कभी किसी को अपमानित
किया और न कभी किसी दुश्मन से ही वह दुःखी हुआ ॥ २ ॥

२६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
बलीयान् सत्त्वसम्पन्नः श्रुतवान् बुद्धिमानपि ।
विक्रान्तो नयवांश्चैव धीरः सुमुख एव च ॥ ३ ॥
अन्वयः—बलीयान् सत्त्वसम्पन्नः श्रुतवान् बुद्धिमान् अपि विक्रान्तः नयवान् च
एव धीरः सुमुखः एव च ॥ ३ ॥
व्याख्या—बलीयान्निति। असौ राजा बलीयान् = बलितमः ( बलिन् + ईयसुन् ),
सत्त्वसम्पन्नः=सत्त्वेन = बुद्ध्या, सम्पन्नः = सहितः, श्रुतवान् = विद्वान्, बुद्धिमान् =
ज्ञानी, अपि = चेत्, विक्रान्तः = पराक्रमी ( वि√क्रमु + क्त ), नयवान् = नीतिवान्,
च = पुनः, एवेति निश्चयः, धीरः = धैर्यवान् ( धी√रा + क ), सुमुखः—सुन्दरं मुखं
यस्य सः = मनोहरः, एव = हि, च = पुनः । इन्द्रादपि तेजिष्ठो राजेति भावः ॥ ३ ॥
हिन्दी —वह शक्तिशाली, ईमानदार, तत्त्ववेत्ता, चतुर, पराक्रमी, नीतिकुशल,
स्थिरचित्त और सुन्दर था ॥ ३ ॥
वपुष्मांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नार्जवः ।
तेजस्वी न च न क्षान्तः कर्ता च न च विस्मितः ॥ ४ ॥
अन्वय—( राजा ) वपुष्मान् स्तब्धः न च दक्षिणः न च आर्जवः न च
तेजस्वी न क्षान्तः न च कर्त्ता न विस्मितः च आसीत् ॥ ४ ॥
व्याख्या—सः राजा वपुष्मान् = ( वपुष् + मतुप् ) स्वरूपसम्पन्नः, स्तब्धः =
( स्तम्भ् + क्त ) गर्वयुक्तः, न = नहि, च = पुनः, दक्षिणः = कुशलः, न च आर्जवः =
( ऋजु + अण् ) कुटिलः, न च तेजस्वी = ( तेजस् + विनि ) शौर्यसम्पन्नः, न =
नहि, क्षान्तः = ( √क्षम् + क्त ) असहिष्णुः, सहनशीलेति भावः, न च = न पुनः,
कर्त्ता = कारकः, च = पुनः, विस्मितः = ( वि + स्मि + क्तः ) उद्धतः, न च
आसीत् ॥ ४ ॥
हिन्दी—वह रूपवान् तो था परन्तु घमण्डी नहीं, चतुर था परन्तु कुटिल नहीं,
वर्चस्व वाला था परन्तु असहनशील नहीं, वह कार्यकर्त्ता होते हुए भी उद्धत नहीं
था ॥ ४ ॥
आक्षिप्तः शत्रुभिः सङ्ख्ये सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः ।
अभवच्चो न विमुखस्तेजसा दित्सयैव च ॥ ५ ॥
अन्वयः—यः सङ्ख्ये शत्रुभिः आक्षिप्तः तेजसा सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः दित्सयैव
च विमुखः न अभवत् ॥ ५ ॥
व्याख्या—यः = राजा, सङ्ख्ये = युद्धभूमौ, शत्रुभिः = अरिभिः, आक्षिप्तः =
( आङ्√क्षिपू + क्त ) उत्तेजितः, तेजसा = शौर्येण, सुहृद्भिः—शोभनं हृदयं येषां ते
= मित्रैः, 'सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोर्'त्यनेन हृदयशब्दस्य हृदादेशः, व्यपाश्रितः =
( वि + आङ् + श्री + क्त ) = शरण्यः, दित्सयैव—( दा + सन् + अ + टाप् +
तृ० ए० ) दातुमिच्छा दित्सा, तया दित्सया = यियंसया, एव चेति ॥ ५ ॥

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः २७
हिन्दी—इन्होंने लड़ाई के मैदान में दुश्मनों की ललकार सुन कर पराक्रम दिख-
लाने में अपना मुँह नहीं मोड़ा और मित्रों ने जब कभी इसका आश्रय ग्रहण किया
तो ये कभी भी अपनी उदारता नहीं छोड़े ॥ ५ ॥
यः पूर्वे राजभिर्यातां यियासुर्धर्मपद्धतिम् ।
राज्यं दीक्षामिव वहन् वृत्तेनान्वगमत् पितॄन् ॥ ६ ॥
अन्वयः—पूर्वैः राजभिः यातां धर्मपद्धतिं यियासुः यः राज्यं दीक्षाम् इव वहन्
वृत्तेन पितॄन् अन्वगमत् ॥ ६ ॥
व्याख्या—पूर्वैः = पूर्ववर्त्तिभिः, राजभिः = नृपैः, याताम् = स्वीकृताम् ( √ या +
क्त + टाप् ), धर्मपद्धतिम्—धर्मस्य = शुभाचरणस्य, या पद्धतिः = सरणिः ताम्,
यियासुः = जिगमिषुः, गन्तुमिच्छुकः ( या + सन् + उ, 'सनाशंसभिक्ष उः' ), यः =
शुद्धोदनम्, राज्यम् = कपिलवस्तुं, दीक्षाम् = ( दीक्ष् + अ + टाप् ) व्रतम्, इव =
यथा, वहन् = धारयन्, वृत्तेन = स्वकीयाचरणेन, पितॄन् = पूर्वजान्, अन्वगमत् =
अन्वसात् । 'दीक्षामिव' अत्रोपमालङ्कारः ॥ ६ ॥
हिन्दी—पहले के राजें जिस राह पर चलते थे, उसी पर चलने की इच्छा से
राज्य को मंत्रोपदेश की तरह ग्रहण करते हुए, उसने अपने पूर्वजों के आचरण का
अनुकरण किया ॥ ६ ॥
यस्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च सुखं प्रजाः ।
शिशियरे विगतोद्वेगाः पितुरङ्कगता इव ॥ ७ ॥
अन्वयः—यस्य सुव्यवहारात् रक्षणात् च विगतोद्वेगाः प्रजाः पितुः अङ्कगताः
( सन्ततयः ) इव सुखं शिशियरे ॥ ७ ॥
व्याख्या—यस्येति । यस्य = पूर्वोक्तनृपशुद्धोदनस्य, सुव्यवहारात्—शोभनः
व्यवहारस्तस्मात् = सुष्ठु आचरणात्, रक्षणात् = ( √ रक्ष् + ल्युट् ) सङ्गोपनात्, च =
पुनः, विगतोद्वेगाः—विगतः = विनष्टः, उद्वेगः—उद्गतः = निर्गतः, वेगः = प्रवाहः,
यासां ताः, प्रजाः = जनाः ( प्र + जन् + ड + टाप् ), अङ्कगताः—अङ्के = क्रोडे,
गताः = सम्प्राप्ताः, (सन्ततयः) इव = यथा, सुखम् = आनन्दम्, शिशियरे = सुषुपूः ( √ शीङ्

• लिट् ) 'अङ्कगताः' इवेत्यत्रोपमालङ्कारः । श्लोक ६२ पर्यन्तमस्मिन् सर्गेऽनुष्टुप्
  छन्द इति ॥ ७ ॥
  हिन्दी—जिनकी सुव्यवस्था और रक्षा प्रबन्ध के कारण प्रजा उसी तरह सुख
  की नींद सोती थी, जैसे पिता की गोद में निःशङ्कभाव से कोई शिशु सोता है ॥७॥
  कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले ।
  अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान् ॥ ८ ॥
  अन्वयः—कृतशास्त्रः कृतास्त्रः वा विपुले कुले जातः वा ( यः ) यस्य दर्शनम्
  एयिवान् ( सः ) अकृतार्थः न ददृशे ॥ ८ ॥

२८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या-कृतशास्त्रः-कृतं ( अधीते ) शास्त्रम् =वेदादिसमग्रसद्ग्रन्थाः, येन
सः=अधीतनिगमाग्मादिसकलसद्ग्रन्थाः, कृतास्त्रः-कृतानि = शिक्षितानि, अस्त्राणि
=आयुधानि, येन सः ( √कृ+क्त = कृतम्; √शास्+ष्ट्रन् शास्त्रम्=अस्त्रम्; √अस्
+ष्ट्रन् ), वा=अथवा, विपुले = कुलीने ( वि+पुल्+क ), कुले=वंशे, जातः=
समुत्पन्नः ( √जन् + क्त ), दर्शनम् =( √दृश् + ल्युट्, भावे ) अवलोकनम्,
एयिवान् = ( आङ् + √इण् + क्वसु ) लब्धवान्, सः अकृतार्थः—कृतः=सिद्धः,
प्रयोजनः यस्य सः कृतार्थः, न कृतार्थः अकृतार्थः=अपूर्णकामः, न=नहि, ददृशे =
= ( दृश् + णिच् + लिट् ) ईक्षयाञ्चके ॥ ८ ॥
हिन्दी—उच्च कुल में जन्म लेने वाला कोई कुलीन हो, शास्त्रज्ञ हो अथवा अस्त्रज्ञ,
जिस किसी ने भी इनके दर्शन किये, वे ही निहाल हो गये ॥ ८ ॥
हितं विप्रियमप्युक्तो यः शुश्राव न चुक्षुभे ।
दुष्कृतं बह्वपि त्यक्त्वा सस्मार कृतमण्वपि ॥ ९ ॥
अन्वयः—यः विप्रियमपि हितं युक्तः शुश्राव न चुक्षुभे यः बहु अपि दुष्कृतम्
त्यक्त्वा अणु अपि कृतं सस्मार ॥ ९ ॥
व्याख्या—यः = राजा, विप्रियम्—विगतम् = विरहितम्, प्रियम्=अभीप्सितम्,
यस्मात् तत्=अरुचिकरम्, हितम्=प्रियकरम्, युक्तः =( युज् + क्त ) समुचितः,
शुश्राव =अशृणोत्, न=नहि, चुक्षुभे=चुकोप, बहु=अनेकम्, अपि=चेत्, दुष्कृतम्
=अपकारम्, त्यक्त्वा=परित्यज्य, अणु =अत्यल्पमपि, कृतम्=उपकारम्, सस्मार=
चित्ते दधार ( √स्मृ + लिट् ) ॥ ९ ॥
हिन्दी—जिसने अप्रिय होने के बावजूद बिना उत्तेजित हुए हितकर बातों को
ध्यान से सुना, अनेक अपराधों को भूलकर अणुमात्र उपकार को याद रखा ॥ ९ ॥
प्रणताननुजग्राह विजग्राह कुलद्विषः ।
आपन्नान् परिजग्राह निजग्राहास्थितान् पथि ॥ १० ॥
अन्वयः—प्रणतान् अनुजग्राह कुलद्विषः विजग्राह आपन्नान् परिजग्राह पथि
अस्थितान् निजग्राह ( च ) ॥ १० ॥
व्याख्या—यः प्रणतान् = ( प्र + नम् + क्त, द्वि० ब० ) विनयावनतान्, अनुज-
ग्राह=( अनु + √ग्रह् + लिट् ) अनुग्रहं कृतवान्, कुलद्विषः—द्वेष्टि=शत्रुतां
करोतीति द्विष्, कुलस्य=वंशस्य, द्विष् इति कुलद्विट्, तान् ( द्विष्+क्विप् )=
वंशशत्रून्, विजग्राह = युयुधे, ( वि√ग्रह् + लिट् ) आपन्नान् =आपत्तिग्रस्तान्
( आङ्√पद् + क्त ), परिजग्राह=साहाय्य कृतवान्, पथि=सन्मार्गे, अस्थितान्=
न गतान्, निजग्राह=नियमनं कृतवान् । कपिवर्णानुवृत्त्या अनुप्रासोऽत्रालङ्कारः ॥१०॥
हिन्दी—उसने शरणागतों पर कृपा की, वंशद्रोहियों का विनाश किया, आपद्-
ग्रस्तों को अपनाया तथा कुमार्गगामियों, को दण्डित किया ॥ १० ॥

राजवंशवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः २९
प्रायेण विषये यस्य तच्छीलमनुवर्तिनः ।
अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि ॥ ११ ॥
अन्वयः—यस्य विषये प्रायेण तच्छीलमनुवर्त्तिनः ( जनाः ) गुणान् अपि धनानि
इव अर्जयन्तः ददृशिरे ॥ ११ ॥
व्याख्या—यस्य = राज्ञः, विषये = देशे ( 'नृवुज्जजनपदो देशः उपवर्त्तनमिष्यते ।
जनोलोकः प्रजाप्रोक्ताः विषयो ग्रामसङ्ख्यया ॥' इति हलायुधः । ), प्रायेण=बहुशः,
तच्छीलमनुवर्त्तिनः—तस्य शीलमिति तच्छीलम् = तस्य स्वभावस्तेषाम् अनुवर्त्तितुं शीलं
येषां ते (अनु + √वृत् + णिनि; तत् + शीलमित्यत्र 'स्तोः श्चुना श्चुरि'त्यनेन दकारस्य
जकारः, 'खरि चे'त्यनेन जकारस्य चकारः, 'शश्छोऽटि' इत्यनेन शकारस्य छकारः) =
शुद्धोदनस्वभावानुगामिनो जनाः, गुणान् = दयादाक्षिण्यादि सद्वृत्तीन्, अपि =
अवश्यम्, धनानि = विभवान्, इव = यथा, अर्जयन्तः = (√अर्ज् + शतृ) उपार्जयन्तः,
ददृशिरे = ( दृश् + णिच् + लिट् ) ईक्षयाञ्चक्रिरे । 'धनानीव गुणान्' अत्र 'गुणिने'
धनस्योपमानरूपे प्रयोगत्वेनोपमालङ्कारोऽस्ति ॥ ११ ॥
हिन्दी—शुद्धोदन के राज्य में प्रजा उनके चरित्र का अनुकरण करती थी । धन
की तरह सद्गुणों के अर्जन में भी उनकी वैसी ही रुचि थी ॥ ११ ॥
अध्यैष्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः ।
दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किञ्चन ॥ १२ ॥
अन्वयः—यः परं ब्रह्म अध्यैष्ट सततं धृते न व्यैष्ट पात्रेभ्यः दानानि अदित
किञ्चन ( अपि ) पापं न अकृत ॥ १२ ॥
व्याख्या—यः = राजा, परम् = श्रेष्ठतमम्, ब्रह्म = वेदादिकम्, अध्यैष्ट = ( अधि
√'इङ् अध्ययने'+लुङ् ) = अधीतवान्, सततम्=सर्वदा, धृतेः = ( √धृ + क्तिन् )
धैर्यात्, न = नहि, व्यैष्ट = ( वि √इ + लुङ् ) स्खलितो बभूव, पात्रेभ्यः = ( पा +
ष्ट्रन् ) विचारशीलपुरुषेभ्यः, दानानि = ( दा + ल्युट् ) वितरणादिकानि, अदित =
( दा + लुङ् ) प्रदत्तः, किञ्चन = किमपि, पापम् = अपकर्म, न = नहि, अकृत =
( √कृ + लुङ् ) कृतवान् ॥ १२ ॥
हिन्दी—महाराज शुद्धोदन ने वेदों का विधिवत् अध्ययन किया । धैर्य से कभी
भी विचलित नहीं हुए । योग्यजनों को दान दिया । थोड़ा भी पापकर्म कभी
नहीं किया ॥ १२ ॥
धृत्यावाक्षीत् प्रतिज्ञां स सद्वाजीवोद्गतां धुरम् ।
न ह्यावाञ्छीच्च्युतः सत्यान्मुहूर्तमपि जीवितम् ॥ १३ ॥
अन्वयः—सः धृत्या प्रतिज्ञां सद्वाजी उद्गतां धुरम् इव अवाक्षीत् ( यत् ) सत्यात्
च्युतः ( सः ) मुहूर्तमपि जीवितं न अवाञ्छीत् ॥ १३ ॥
व्याख्या—सः = राजा, धृत्या = धैर्येण, प्रतिज्ञाम् = निजसङ्कल्पम्, सद्वाजी—सन्
चासौ वाजी = उत्कृष्टघोटकः, उद्गताम् = ( उद् + √ यम् + क्त ) धृतम्, धुरम्
सौ०-6

३० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
=.( √ध्रुव्+क्विप् ) अक्षः, इव=यथा, अवाक्षीत् =( अव +√वह् +लुङ् )
अधारयत्, ( यत् )सत्यात्=यथार्थात्, च्युतः=( √च्यु+क्त ) भ्रष्टः, मुहूर्तंमपि =
क्षणमात्रमपि, जीवितम्=प्राणान्, न =नहि, अवाञ्छीत्=( अव +√वाञ्छ+लुङ् )
ऐच्छत् । अत्र शुद्धोदनस्योपमा श्रेष्ठाश्वेन सहास्ति तेनात्रोपमाऽलङ्कारः सादृश्य-
त्वेन ॥ १३ ॥
हिन्दी—जैसे अच्छे घोड़े उठते हुए जुए का भार स्वयं ललक कर वहन करते हैं,
ठीक उसी तरह इन्होंने की गई प्रतिज्ञा का पालन सदैव धीरज के साथ किया, क्योंकि
सत्य से गिरकर क्षण भर के लिए भी जीना इन्हें अभीष्ट नहीं था ॥ १३ ॥
विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया ।
व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यो मासीषे चन्द्रमा इव ॥ १४ ॥
अन्वयः—( सः ) विदुषः पर्युपासिष्ट आत्मवत्तया व्यकाशिष्ट इषे मासि चन्द्रमा
इव शिष्टेभ्यः व्यरोचिष्ट च ॥ १४ ॥
व्याख्या—(सः= राजा) विदुषः=प्राज्ञस्य, पर्युपासिष्ट=(परि+उप+√आस्+
लुङ् ) पर्यचरत्, आत्मवत्तया =( आत्मन् + मतुप्+तल्+टाप् ) स्वात्मनियन्त्रणेन,
व्यकाशिष्ट =( वि +√काश्+ लुङ् ) सम्मानितो बभूव । इषे = आश्विने मासि,
मासशब्दस्य 'मास्' इत्यादेशात् सप्तमी एकवचने, मासि = मासे, चन्द्रमा=शशाङ्कः,
इव=यथा, शिष्टेभ्यः =सत्पुरुषेभ्यः, व्यरोचिष्ट=अनन्दत्, च=पुनः । आश्विन-
मासस्य चन्द्रः स्वकीयनैर्मल्येन शैत्येन च यथा लोकप्रियो भवति तथैव राजाशुद्धोदनोऽपि
प्रजारञ्जकत्वेन लोकप्रियः आसीत् । अत्र शुद्धोदनस्य उपमा आश्विनमासस्य चन्द्रेण
सहास्ति । तेन उपमागूढपदेन ध्वन्यमानायां चन्द्रविषयकसुन्दरतायां वक्तृगतायां सादृश्ये-
नोपमालङ्कारः ॥ १४ ॥
हिन्दी—इनके आत्मनियंत्रण से ही यह बोध हो जाता था कि इन्होंने विद्वानों
की उपासना की है। शरद के चांद की तरह शिष्टजनों के लिए ये अति प्यारे
थे ॥ १४ ॥
अवेदीद् बुद्धिशास्त्राभ्यामिह चामुत्र च क्षमम् ।
अरक्षीद्धैर्यवीर्याभ्यामिन्द्रियाण्यपि च प्रजाः ॥ १५ ॥
अन्वयः—बुद्धिशास्त्राभ्याम् इह अमुत्र च क्षमम् अवेदीत् धैर्यवीर्याभ्याम् इन्द्रि-
याणि प्रजाः च अपि अरक्षीत् ॥ १५ ॥
व्याख्या—बुद्धिशास्त्राभ्याम्—बुद्धिश्च शास्त्रञ्च, ताभ्याम्=धीधर्मग्रन्थाभ्याम्,
इह =अस्मिन् संसारे, अमुत्र=अपरलोके, च =पुनः, क्षमम् = (क्षम् +अच्) कल्याण-
करम्, अवेदीत् =( √विद् +लुङ् ) ज्ञातवान्, धैर्यवीर्याभ्याम्—धैर्यम्=धीरत्वम्,
च, वीर्यम् =वीरत्वम्, च=पुनः, ताभ्याम् =धैर्यबाहुबलाभ्याम्, इन्द्रियाणि =
श्रोत्रनेत्रादिकरणानि, प्रजाः =जनाः, च =पुनः, अपि=अवश्यम्, अरक्षीत् =
अपासीत् ॥ १५ ॥

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ३१
हिन्दी—उसने अपनी बुद्धि के द्वारा अपने लौकिक हित को जाना, शास्त्रीय बुद्धि
से पारलौकिक हित को पहचाना, धैर्य से इन्द्रियों का निग्रह किया और बल से प्रजा
की रक्षा की ॥ १५ ॥
अहार्षीद् दुःखमार्तानां द्विषतां चोर्जितं यशः ।
अचैषीच्च नयैर्भूमिं भूयसा यशसैव च ॥ १६ ॥
अन्वयः—आर्त्तानां दुःखम् अहार्षीत् द्विषताम् ऊर्जितं यशः च नयैः भूमिम्
अचैषीत् भूयसा यशसा ( भूमिम् अचैषीत् ) ॥ १६ ॥
व्याख्या—आर्त्तानाम् = ( आङ् + ऋ + क्त ) दुःखितानाम्, दुःखम्=पीडाम्,
अहार्षीत् = ( हृ + लुङ् ) अपहरत्, द्विषताम्=अरीणाम्, ऊर्जितम् = ( √ऊर्ज् +
क्त ) शक्तिशालिनम्, यशः=कीर्त्तिम्, च=पुनः, अहार्षीत् । सः नयैः = नीतिभिः,
भूमिम् = धरित्रीम्, अचैषीत् = ( √चि + लुङ् ) प्राप्तवान्, भूयसा = प्रभूततया,
यशसा = कीर्त्या, पृथिव्यां व्यापनोच्चेति ॥ १६ ॥
हिन्दी—इन्होंने दुःखियों का दुःख दूर किया । दुश्मनों का दर्प दलन किया ।
अपनी नीति से वसुन्धरा को जीतकर, उसे अपने यश से परिव्याप्त किया ॥ १६ ॥
अप्यासीद् दुःखितान् पश्यन् प्रकृत्या करुणात्मकः ।
नाधौषीच्च यशो लोभादन्यायाधिगतैर्धनैः ॥ १७ ॥
अन्वयः—प्रकृत्या करुणात्मकः सः दुःखितान् पश्यन् एव अप्यासीत्, लोभात्
अन्यायाधिगतैः धनैः यशः न अधौषीत् च ॥ १७ ॥
व्याख्या—प्रकृत्या = स्वभावेन, करुणात्मकः—करुणा आत्मनि यस्य सः ( समा-
सान्ते कप् प्रत्ययः ) = दयार्द्रः, दुःखितान् = क्लेशितान्, पश्यन् = अवलोकयन्, अप्या-
सीत् = सन्तोषयत्, लोभात् = परद्रव्याभिलाषात्, अन्यायाधिगतैः—अन्यायेन = अनीत्या,
अधिगतानि = अधिकृतानि, तैः ( अधि + गम् + क्त ), धनैः = द्रव्यैः, यशः = कीर्त्तिम्,
न = नहि, अधौषीत् = क्षपयतिस्म ( धुञ् + लुङ् ) ॥ १७ ॥
हिन्दी—स्वभाव से उदारचरित होने के कारण दुःखियों को दुःखी देखते ही
इन्होंने उसका दुःख दूर किया । अन्यायोपार्जित धन से अपने यश को कभी मलिन
नहीं होने दिया ॥ १७ ॥
सौहार्ददृढभक्तित्वान्मैत्रेषु विगुणेष्वपि ।
नादिदासीददित्सीत्तु सौमुख्यात् स्वं स्वमर्थवत् ॥ १८ ॥
अन्वयः—सौहार्ददृढभक्तित्वाद् विगुणेषु अपि मैत्रेषु सौमुख्यात् स्वं न आदिदासीत्
अर्थवत् स्वम् अदित्सीत् ॥ १८ ॥
व्याख्या—सौहार्ददृढभक्तित्वाद्—सुहृदः = मित्रस्य, भावः सौहार्दः, तस्मिन् सौहार्दे,
दृढा = स्थिरा, भक्तिः = निरतिस्तस्याः भावस्तस्मात्, विगुणेषु = गुणरहितेषु,
अपि = अवश्यम्, मैत्रेषु = सुहृत्सु, सौमुख्यात्—सुमुखस्य भावः सौमुख्यस्तस्मात्

३२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
=( सुमुख + ष्यञ् ) अनुकूलत्वात्, स्वम्=आत्मानम्, न=नहि, आदिदासीत्=
आददात्, अपितु अर्थवत्=प्रयोजनवत्, स्वम्=धनम्, अदित्सीत्=ददातिस्म ।
श्लोकस्योत्तराद्धंपाठस्तथा तस्यार्थः अनिश्चितः एवम् असङ्गतः प्रतीतो भवति ॥ १८ ॥
हिन्दी—मित्रता में इनकी अगाध आस्था थी। गुणहीन मित्रों से भी कुछ पाने
की अपेक्षा अपनी प्रसन्नता से उनको आवश्यकता के अनुसार कुछ दिया ही करते
थे ॥ १८ ॥
अनिवेद्याग्रमहं॑द्भ्यो नालिक्षत् किञ्चिदप्लुतः ।
गामधर्मेण नाधुक्षत् क्षीरतर्षेण गामिव ॥ १९ ॥
अन्वयः—अप्लुतः अहं॑द्भ्यः अनिवेद्याग्रं किञ्चित् न अलिक्षत् अधर्मेण गां
क्षीरतर्षेण गामिव न अधुक्षत् ॥ १९ ॥
व्याख्या—अप्लुतः—न प्लुतः अप्लुतः ( √प्लु+क्त ) =असिक्तः, अर्हद्भ्यः=
श्रेष्ठजनेभ्यः, अनिवेद्याग्रम्=अनैवेद्यपूर्वः स राजा, किञ्चित् = स्तोकमपि, न=नहि,
अलिक्षत् =जग्राह, शुद्धोदनः अधर्मेण=अनीत्या, गाम् = पृथिवीम् ( 'दिग्दृष्टिदीधिति-
स्वर्गवज्रवाग्बाणवारिषु, भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ।।' इति हलायुधः),
अथवा धेनुम्, क्षीरतर्षेण = दुग्धपिपासया, गाम्=धेनुम्, इव=यथा, न=नहि,
अधुक्षत् =दुदोह । 'गामधर्मेण क्षीरतर्षेण गामिव' इत्यत्राधर्मेण दोहनकृता पृथिव्याः
उपमा दुग्धवर्षेण दोहनकृता धेन्वा सह करणेनोपमालङ्कारोऽस्ति तथा 'गाम्' शब्दस्य
भिन्नार्थकाऽऽवृत्त्या यमकाऽलङ्कारोऽप्यस्ति ।। १९ ।।
हिन्दी-स्नान किये बिना तथा पूज्यजनों को बिना उनका अग्रभाग दिये, किसी
वस्तु का स्वयं उपभोग नहीं करता । दूध की इच्छा से लोग जैसे गाय को दुहते
हैं, उसी तरह अधर्मपूर्वक इन्होंने कभी धरती का दोहन नहीं किया ॥ १९ ॥
नासृक्षद् बलिमप्राप्तं नारुक्षन्मानमैश्वरम् ।
आगमैर्बुद्धिमाधिक्षद्धर्माय न तु कीर्तये ॥ २० ॥
अन्वयः—अप्राप्तं बलिं न असृक्षत्, ऐश्वरं मानं न आरुक्षत्, आगमैः बुद्धिं
धर्माय अधिक्षत् न तु कीर्त्तये ॥ २० ॥
व्याख्या—अप्राप्तम्—न प्राप्तम् अप्राप्तम् ( प्र + आप् + क्त ) ( 'युक्तं स्यात्
उचितं न्याय्यं प्राप्तमोपायिकं तथा' इति हलायुधः । ) =अयुक्तम्, बलिम् =
राष्ट्रीयकरम्, न=नहि, असृक्षत्=( √ सृज् + लुङ् ) सृजनमकरोत्, ऐश्वरम् =
( ईश्वर + अण् ) प्रभुशक्तिम्, मानम् =दर्पः, न =नहि, आरुक्षत्=( आङ् +
√ रुह् + लिङ् ) अकरोत्, आगमैः=वेदादिशास्त्रैः, बुद्धिम्=प्रज्ञाम्, मतिं वा,
धर्माय =अभ्युदयनिःश्रेयससाधकगुणकर्मसमूहाय, अधिक्षत् =अवर्धयत्, न तु कीर्तये =
प्रसिद्धयै । 'बलिम्' इत्यस्य पदस्यार्थः जोन्स्टन महोदयेन 'पूजोपहारः' कृतः, तद्यथा—
'He scattered the Bali ablation according to rule.'