सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः २७
हिन्दी—इन्होंने लड़ाई के मैदान में दुश्मनों की ललकार सुन कर पराक्रम दिख-
लाने में अपना मुँह नहीं मोड़ा और मित्रों ने जब कभी इसका आश्रय ग्रहण किया
तो ये कभी भी अपनी उदारता नहीं छोड़े ॥ ५ ॥
यः पूर्वे राजभिर्यातां यियासुर्धर्मपद्धतिम् ।
राज्यं दीक्षामिव वहन् वृत्तेनान्वगमत् पितॄन् ॥ ६ ॥
अन्वयः—पूर्वैः राजभिः यातां धर्मपद्धतिं यियासुः यः राज्यं दीक्षाम् इव वहन्
वृत्तेन पितॄन् अन्वगमत् ॥ ६ ॥
व्याख्या—पूर्वैः = पूर्ववर्त्तिभिः, राजभिः = नृपैः, याताम् = स्वीकृताम् ( √ या +
क्त + टाप् ), धर्मपद्धतिम्—धर्मस्य = शुभाचरणस्य, या पद्धतिः = सरणिः ताम्,
यियासुः = जिगमिषुः, गन्तुमिच्छुकः ( या + सन् + उ, 'सनाशंसभिक्ष उः' ), यः =
शुद्धोदनम्, राज्यम् = कपिलवस्तुं, दीक्षाम् = ( दीक्ष् + अ + टाप् ) व्रतम्, इव =
यथा, वहन् = धारयन्, वृत्तेन = स्वकीयाचरणेन, पितॄन् = पूर्वजान्, अन्वगमत् =
अन्वसात् । 'दीक्षामिव' अत्रोपमालङ्कारः ॥ ६ ॥
हिन्दी—पहले के राजें जिस राह पर चलते थे, उसी पर चलने की इच्छा से
राज्य को मंत्रोपदेश की तरह ग्रहण करते हुए, उसने अपने पूर्वजों के आचरण का
अनुकरण किया ॥ ६ ॥
यस्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च सुखं प्रजाः ।
शिशियरे विगतोद्वेगाः पितुरङ्कगता इव ॥ ७ ॥
अन्वयः—यस्य सुव्यवहारात् रक्षणात् च विगतोद्वेगाः प्रजाः पितुः अङ्कगताः
( सन्ततयः ) इव सुखं शिशियरे ॥ ७ ॥
व्याख्या—यस्येति । यस्य = पूर्वोक्तनृपशुद्धोदनस्य, सुव्यवहारात्—शोभनः
व्यवहारस्तस्मात् = सुष्ठु आचरणात्, रक्षणात् = ( √ रक्ष् + ल्युट् ) सङ्गोपनात्, च =
पुनः, विगतोद्वेगाः—विगतः = विनष्टः, उद्वेगः—उद्गतः = निर्गतः, वेगः = प्रवाहः,
यासां ताः, प्रजाः = जनाः ( प्र + जन् + ड + टाप् ), अङ्कगताः—अङ्के = क्रोडे,
गताः = सम्प्राप्ताः, (सन्ततयः) इव = यथा, सुखम् = आनन्दम्, शिशियरे = सुषुपूः ( √ शीङ्

• लिट् ) 'अङ्कगताः' इवेत्यत्रोपमालङ्कारः । श्लोक ६२ पर्यन्तमस्मिन् सर्गेऽनुष्टुप्
  छन्द इति ॥ ७ ॥
  हिन्दी—जिनकी सुव्यवस्था और रक्षा प्रबन्ध के कारण प्रजा उसी तरह सुख
  की नींद सोती थी, जैसे पिता की गोद में निःशङ्कभाव से कोई शिशु सोता है ॥७॥
  कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले ।
  अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान् ॥ ८ ॥
  अन्वयः—कृतशास्त्रः कृतास्त्रः वा विपुले कुले जातः वा ( यः ) यस्य दर्शनम्
  एयिवान् ( सः ) अकृतार्थः न ददृशे ॥ ८ ॥