सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ३१
हिन्दी—उसने अपनी बुद्धि के द्वारा अपने लौकिक हित को जाना, शास्त्रीय बुद्धि
से पारलौकिक हित को पहचाना, धैर्य से इन्द्रियों का निग्रह किया और बल से प्रजा
की रक्षा की ॥ १५ ॥
अहार्षीद् दुःखमार्तानां द्विषतां चोर्जितं यशः ।
अचैषीच्च नयैर्भूमिं भूयसा यशसैव च ॥ १६ ॥
अन्वयः—आर्त्तानां दुःखम् अहार्षीत् द्विषताम् ऊर्जितं यशः च नयैः भूमिम्
अचैषीत् भूयसा यशसा ( भूमिम् अचैषीत् ) ॥ १६ ॥
व्याख्या—आर्त्तानाम् = ( आङ् + ऋ + क्त ) दुःखितानाम्, दुःखम्=पीडाम्,
अहार्षीत् = ( हृ + लुङ् ) अपहरत्, द्विषताम्=अरीणाम्, ऊर्जितम् = ( √ऊर्ज् +
क्त ) शक्तिशालिनम्, यशः=कीर्त्तिम्, च=पुनः, अहार्षीत् । सः नयैः = नीतिभिः,
भूमिम् = धरित्रीम्, अचैषीत् = ( √चि + लुङ् ) प्राप्तवान्, भूयसा = प्रभूततया,
यशसा = कीर्त्या, पृथिव्यां व्यापनोच्चेति ॥ १६ ॥
हिन्दी—इन्होंने दुःखियों का दुःख दूर किया । दुश्मनों का दर्प दलन किया ।
अपनी नीति से वसुन्धरा को जीतकर, उसे अपने यश से परिव्याप्त किया ॥ १६ ॥
अप्यासीद् दुःखितान् पश्यन् प्रकृत्या करुणात्मकः ।
नाधौषीच्च यशो लोभादन्यायाधिगतैर्धनैः ॥ १७ ॥
अन्वयः—प्रकृत्या करुणात्मकः सः दुःखितान् पश्यन् एव अप्यासीत्, लोभात्
अन्यायाधिगतैः धनैः यशः न अधौषीत् च ॥ १७ ॥
व्याख्या—प्रकृत्या = स्वभावेन, करुणात्मकः—करुणा आत्मनि यस्य सः ( समा-
सान्ते कप् प्रत्ययः ) = दयार्द्रः, दुःखितान् = क्लेशितान्, पश्यन् = अवलोकयन्, अप्या-
सीत् = सन्तोषयत्, लोभात् = परद्रव्याभिलाषात्, अन्यायाधिगतैः—अन्यायेन = अनीत्या,
अधिगतानि = अधिकृतानि, तैः ( अधि + गम् + क्त ), धनैः = द्रव्यैः, यशः = कीर्त्तिम्,
न = नहि, अधौषीत् = क्षपयतिस्म ( धुञ् + लुङ् ) ॥ १७ ॥
हिन्दी—स्वभाव से उदारचरित होने के कारण दुःखियों को दुःखी देखते ही
इन्होंने उसका दुःख दूर किया । अन्यायोपार्जित धन से अपने यश को कभी मलिन
नहीं होने दिया ॥ १७ ॥
सौहार्ददृढभक्तित्वान्मैत्रेषु विगुणेष्वपि ।
नादिदासीददित्सीत्तु सौमुख्यात् स्वं स्वमर्थवत् ॥ १८ ॥
अन्वयः—सौहार्ददृढभक्तित्वाद् विगुणेषु अपि मैत्रेषु सौमुख्यात् स्वं न आदिदासीत्
अर्थवत् स्वम् अदित्सीत् ॥ १८ ॥
व्याख्या—सौहार्ददृढभक्तित्वाद्—सुहृदः = मित्रस्य, भावः सौहार्दः, तस्मिन् सौहार्दे,
दृढा = स्थिरा, भक्तिः = निरतिस्तस्याः भावस्तस्मात्, विगुणेषु = गुणरहितेषु,
अपि = अवश्यम्, मैत्रेषु = सुहृत्सु, सौमुख्यात्—सुमुखस्य भावः सौमुख्यस्तस्मात्