सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
=( सुमुख + ष्यञ् ) अनुकूलत्वात्, स्वम्=आत्मानम्, न=नहि, आदिदासीत्=
आददात्, अपितु अर्थवत्=प्रयोजनवत्, स्वम्=धनम्, अदित्सीत्=ददातिस्म ।
श्लोकस्योत्तराद्धंपाठस्तथा तस्यार्थः अनिश्चितः एवम् असङ्गतः प्रतीतो भवति ॥ १८ ॥
हिन्दी—मित्रता में इनकी अगाध आस्था थी। गुणहीन मित्रों से भी कुछ पाने
की अपेक्षा अपनी प्रसन्नता से उनको आवश्यकता के अनुसार कुछ दिया ही करते
थे ॥ १८ ॥
अनिवेद्याग्रमहं॑द्भ्यो नालिक्षत् किञ्चिदप्लुतः ।
गामधर्मेण नाधुक्षत् क्षीरतर्षेण गामिव ॥ १९ ॥
अन्वयः—अप्लुतः अहं॑द्भ्यः अनिवेद्याग्रं किञ्चित् न अलिक्षत् अधर्मेण गां
क्षीरतर्षेण गामिव न अधुक्षत् ॥ १९ ॥
व्याख्या—अप्लुतः—न प्लुतः अप्लुतः ( √प्लु+क्त ) =असिक्तः, अर्हद्भ्यः=
श्रेष्ठजनेभ्यः, अनिवेद्याग्रम्=अनैवेद्यपूर्वः स राजा, किञ्चित् = स्तोकमपि, न=नहि,
अलिक्षत् =जग्राह, शुद्धोदनः अधर्मेण=अनीत्या, गाम् = पृथिवीम् ( 'दिग्दृष्टिदीधिति-
स्वर्गवज्रवाग्बाणवारिषु, भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ।।' इति हलायुधः),
अथवा धेनुम्, क्षीरतर्षेण = दुग्धपिपासया, गाम्=धेनुम्, इव=यथा, न=नहि,
अधुक्षत् =दुदोह । 'गामधर्मेण क्षीरतर्षेण गामिव' इत्यत्राधर्मेण दोहनकृता पृथिव्याः
उपमा दुग्धवर्षेण दोहनकृता धेन्वा सह करणेनोपमालङ्कारोऽस्ति तथा 'गाम्' शब्दस्य
भिन्नार्थकाऽऽवृत्त्या यमकाऽलङ्कारोऽप्यस्ति ।। १९ ।।
हिन्दी-स्नान किये बिना तथा पूज्यजनों को बिना उनका अग्रभाग दिये, किसी
वस्तु का स्वयं उपभोग नहीं करता । दूध की इच्छा से लोग जैसे गाय को दुहते
हैं, उसी तरह अधर्मपूर्वक इन्होंने कभी धरती का दोहन नहीं किया ॥ १९ ॥
नासृक्षद् बलिमप्राप्तं नारुक्षन्मानमैश्वरम् ।
आगमैर्बुद्धिमाधिक्षद्धर्माय न तु कीर्तये ॥ २० ॥
अन्वयः—अप्राप्तं बलिं न असृक्षत्, ऐश्वरं मानं न आरुक्षत्, आगमैः बुद्धिं
धर्माय अधिक्षत् न तु कीर्त्तये ॥ २० ॥
व्याख्या—अप्राप्तम्—न प्राप्तम् अप्राप्तम् ( प्र + आप् + क्त ) ( 'युक्तं स्यात्
उचितं न्याय्यं प्राप्तमोपायिकं तथा' इति हलायुधः । ) =अयुक्तम्, बलिम् =
राष्ट्रीयकरम्, न=नहि, असृक्षत्=( √ सृज् + लुङ् ) सृजनमकरोत्, ऐश्वरम् =
( ईश्वर + अण् ) प्रभुशक्तिम्, मानम् =दर्पः, न =नहि, आरुक्षत्=( आङ् +
√ रुह् + लिङ् ) अकरोत्, आगमैः=वेदादिशास्त्रैः, बुद्धिम्=प्रज्ञाम्, मतिं वा,
धर्माय =अभ्युदयनिःश्रेयससाधकगुणकर्मसमूहाय, अधिक्षत् =अवर्धयत्, न तु कीर्तये =
प्रसिद्धयै । 'बलिम्' इत्यस्य पदस्यार्थः जोन्स्टन महोदयेन 'पूजोपहारः' कृतः, तद्यथा—
'He scattered the Bali ablation according to rule.'