सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

कपिलवस्तुवर्णनम् ] प्रथमः सर्गः २१
समाजैरुत्सवैर्दायैः क्रियाविधिभिरेव च ।
अलञ्चक्रुरलंवीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरम् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अलंवीर्याः ते समाजैः उत्सवैः दायैः क्रियाविधिभिः एव च जगद्धाम
तत्पुरं च अलञ्चक्रुः ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अलम् = पर्याप्तम्, वीर्यम् = पराक्रमं, येषां ते = पर्याप्तपराक्रमशालिनः,
ते = नृपतिसुताः, समाजैः = गोष्ठ्यादिभिः, उत्सवै = पर्वभिः, दायैः = दानादिभिः,
क्रियाविधिभिः = क्रियाकलापैः, एव = हि, च = पुनः, जगद्धाम = संसारशरणस्थानम्,
तत्पुरम् = पूर्वोक्तनगरम्, अलञ्चक्रुः = अलङ्कृतवन्तः ॥ ५५ ॥
यस्मादन्यायतस्ते च कञ्चिन्नाचीकरन् करम् ।
तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापुपुरन्पुरम् ॥ ५६ ॥
अन्वयः—यस्मात् ते अन्यायतः कञ्चित् करं न अचीकरन् तस्मात् अल्पेन
कालेन तत् पुरम् अपूपुरन् ॥ ५६ ॥
व्याख्या—यस्मात् = यतोहि, ते = राजपुत्राः, अन्यायतः = अन्यायेन, कञ्चित् =
ईषदपि, करम् = राजभागम्, न = नहि, अचीकरन् = अकुर्वन्, तस्मात् = तेन हेतुना,
अल्पेन = स्वल्पेन, कालेन = समयेन, तत् = पूर्वोक्तम्, पुरम् = नगरम्, अपूपुरन् =
पूरयामास ॥ ५६ ॥
हिन्दी—नागरिकों पर न्याय-विरुद्ध उन्होंने कभी कोई कर नहीं लगाया, फलतः
थोड़े ही दिनों में उन्होंने उस नगर को धन और जन से भर दिया ॥५६ ॥
कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि ।
यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुस्तस्मात् कपिलवास्तु तत् ॥ ५७ ॥
अन्वयः—तस्य कपिलस्य ऋषेः तस्मिन् आश्रमवास्तुनि तत्पुरं चक्रुः तस्मात् तत्
कपिलवास्तु ( कथितः ) ॥ ५७ ॥
व्याख्या—तस्य = पूर्वोक्तस्य, कपिलस्य = एतदाख्यस्य, ऋषेः = मुनेः, तस्मिन् =
पूर्वोक्ते, आश्रमवास्तुनि = कपिलस्थाने, तत्पुरम्=तन्नगरम्, चक्रुः = अकुर्वन्, तस्मात्=
तेनं कारणेन, तत् = पुरम्, कपिलवास्तु = कपिलनगरम् इति कथितः ॥ ५७ ॥
हिन्दी—कपिलमुनि के आश्रमस्थल पर वह नगर बसाया गया था, इसीलिए
वह कपिलवस्तु नाम से विख्यात हुआ ॥ ५७ ॥
ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे ।
पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥ ५८ ॥
अन्वयः—यथा हि ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्य च आश्रमे पुर्यः श्रूयन्ते तथैव
कपिलस्य तत् ॥ ५८ ॥