सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या-कृतशास्त्रः-कृतं ( अधीते ) शास्त्रम् =वेदादिसमग्रसद्ग्रन्थाः, येन
सः=अधीतनिगमाग्मादिसकलसद्ग्रन्थाः, कृतास्त्रः-कृतानि = शिक्षितानि, अस्त्राणि
=आयुधानि, येन सः ( √कृ+क्त = कृतम्; √शास्+ष्ट्रन् शास्त्रम्=अस्त्रम्; √अस्
+ष्ट्रन् ), वा=अथवा, विपुले = कुलीने ( वि+पुल्+क ), कुले=वंशे, जातः=
समुत्पन्नः ( √जन् + क्त ), दर्शनम् =( √दृश् + ल्युट्, भावे ) अवलोकनम्,
एयिवान् = ( आङ् + √इण् + क्वसु ) लब्धवान्, सः अकृतार्थः—कृतः=सिद्धः,
प्रयोजनः यस्य सः कृतार्थः, न कृतार्थः अकृतार्थः=अपूर्णकामः, न=नहि, ददृशे =
= ( दृश् + णिच् + लिट् ) ईक्षयाञ्चके ॥ ८ ॥
हिन्दी—उच्च कुल में जन्म लेने वाला कोई कुलीन हो, शास्त्रज्ञ हो अथवा अस्त्रज्ञ,
जिस किसी ने भी इनके दर्शन किये, वे ही निहाल हो गये ॥ ८ ॥
हितं विप्रियमप्युक्तो यः शुश्राव न चुक्षुभे ।
दुष्कृतं बह्वपि त्यक्त्वा सस्मार कृतमण्वपि ॥ ९ ॥
अन्वयः—यः विप्रियमपि हितं युक्तः शुश्राव न चुक्षुभे यः बहु अपि दुष्कृतम्
त्यक्त्वा अणु अपि कृतं सस्मार ॥ ९ ॥
व्याख्या—यः = राजा, विप्रियम्—विगतम् = विरहितम्, प्रियम्=अभीप्सितम्,
यस्मात् तत्=अरुचिकरम्, हितम्=प्रियकरम्, युक्तः =( युज् + क्त ) समुचितः,
शुश्राव =अशृणोत्, न=नहि, चुक्षुभे=चुकोप, बहु=अनेकम्, अपि=चेत्, दुष्कृतम्
=अपकारम्, त्यक्त्वा=परित्यज्य, अणु =अत्यल्पमपि, कृतम्=उपकारम्, सस्मार=
चित्ते दधार ( √स्मृ + लिट् ) ॥ ९ ॥
हिन्दी—जिसने अप्रिय होने के बावजूद बिना उत्तेजित हुए हितकर बातों को
ध्यान से सुना, अनेक अपराधों को भूलकर अणुमात्र उपकार को याद रखा ॥ ९ ॥
प्रणताननुजग्राह विजग्राह कुलद्विषः ।
आपन्नान् परिजग्राह निजग्राहास्थितान् पथि ॥ १० ॥
अन्वयः—प्रणतान् अनुजग्राह कुलद्विषः विजग्राह आपन्नान् परिजग्राह पथि
अस्थितान् निजग्राह ( च ) ॥ १० ॥
व्याख्या—यः प्रणतान् = ( प्र + नम् + क्त, द्वि० ब० ) विनयावनतान्, अनुज-
ग्राह=( अनु + √ग्रह् + लिट् ) अनुग्रहं कृतवान्, कुलद्विषः—द्वेष्टि=शत्रुतां
करोतीति द्विष्, कुलस्य=वंशस्य, द्विष् इति कुलद्विट्, तान् ( द्विष्+क्विप् )=
वंशशत्रून्, विजग्राह = युयुधे, ( वि√ग्रह् + लिट् ) आपन्नान् =आपत्तिग्रस्तान्
( आङ्√पद् + क्त ), परिजग्राह=साहाय्य कृतवान्, पथि=सन्मार्गे, अस्थितान्=
न गतान्, निजग्राह=नियमनं कृतवान् । कपिवर्णानुवृत्त्या अनुप्रासोऽत्रालङ्कारः ॥१०॥
हिन्दी—उसने शरणागतों पर कृपा की, वंशद्रोहियों का विनाश किया, आपद्-
ग्रस्तों को अपनाया तथा कुमार्गगामियों, को दण्डित किया ॥ १० ॥