सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
=.( √ध्रुव्+क्विप् ) अक्षः, इव=यथा, अवाक्षीत् =( अव +√वह् +लुङ् )
अधारयत्, ( यत् )सत्यात्=यथार्थात्, च्युतः=( √च्यु+क्त ) भ्रष्टः, मुहूर्तंमपि =
क्षणमात्रमपि, जीवितम्=प्राणान्, न =नहि, अवाञ्छीत्=( अव +√वाञ्छ+लुङ् )
ऐच्छत् । अत्र शुद्धोदनस्योपमा श्रेष्ठाश्वेन सहास्ति तेनात्रोपमाऽलङ्कारः सादृश्य-
त्वेन ॥ १३ ॥
हिन्दी—जैसे अच्छे घोड़े उठते हुए जुए का भार स्वयं ललक कर वहन करते हैं,
ठीक उसी तरह इन्होंने की गई प्रतिज्ञा का पालन सदैव धीरज के साथ किया, क्योंकि
सत्य से गिरकर क्षण भर के लिए भी जीना इन्हें अभीष्ट नहीं था ॥ १३ ॥
विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया ।
व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यो मासीषे चन्द्रमा इव ॥ १४ ॥
अन्वयः—( सः ) विदुषः पर्युपासिष्ट आत्मवत्तया व्यकाशिष्ट इषे मासि चन्द्रमा
इव शिष्टेभ्यः व्यरोचिष्ट च ॥ १४ ॥
व्याख्या—(सः= राजा) विदुषः=प्राज्ञस्य, पर्युपासिष्ट=(परि+उप+√आस्+
लुङ् ) पर्यचरत्, आत्मवत्तया =( आत्मन् + मतुप्+तल्+टाप् ) स्वात्मनियन्त्रणेन,
व्यकाशिष्ट =( वि +√काश्+ लुङ् ) सम्मानितो बभूव । इषे = आश्विने मासि,
मासशब्दस्य 'मास्' इत्यादेशात् सप्तमी एकवचने, मासि = मासे, चन्द्रमा=शशाङ्कः,
इव=यथा, शिष्टेभ्यः =सत्पुरुषेभ्यः, व्यरोचिष्ट=अनन्दत्, च=पुनः । आश्विन-
मासस्य चन्द्रः स्वकीयनैर्मल्येन शैत्येन च यथा लोकप्रियो भवति तथैव राजाशुद्धोदनोऽपि
प्रजारञ्जकत्वेन लोकप्रियः आसीत् । अत्र शुद्धोदनस्य उपमा आश्विनमासस्य चन्द्रेण
सहास्ति । तेन उपमागूढपदेन ध्वन्यमानायां चन्द्रविषयकसुन्दरतायां वक्तृगतायां सादृश्ये-
नोपमालङ्कारः ॥ १४ ॥
हिन्दी—इनके आत्मनियंत्रण से ही यह बोध हो जाता था कि इन्होंने विद्वानों
की उपासना की है। शरद के चांद की तरह शिष्टजनों के लिए ये अति प्यारे
थे ॥ १४ ॥
अवेदीद् बुद्धिशास्त्राभ्यामिह चामुत्र च क्षमम् ।
अरक्षीद्धैर्यवीर्याभ्यामिन्द्रियाण्यपि च प्रजाः ॥ १५ ॥
अन्वयः—बुद्धिशास्त्राभ्याम् इह अमुत्र च क्षमम् अवेदीत् धैर्यवीर्याभ्याम् इन्द्रि-
याणि प्रजाः च अपि अरक्षीत् ॥ १५ ॥
व्याख्या—बुद्धिशास्त्राभ्याम्—बुद्धिश्च शास्त्रञ्च, ताभ्याम्=धीधर्मग्रन्थाभ्याम्,
इह =अस्मिन् संसारे, अमुत्र=अपरलोके, च =पुनः, क्षमम् = (क्षम् +अच्) कल्याण-
करम्, अवेदीत् =( √विद् +लुङ् ) ज्ञातवान्, धैर्यवीर्याभ्याम्—धैर्यम्=धीरत्वम्,
च, वीर्यम् =वीरत्वम्, च=पुनः, ताभ्याम् =धैर्यबाहुबलाभ्याम्, इन्द्रियाणि =
श्रोत्रनेत्रादिकरणानि, प्रजाः =जनाः, च =पुनः, अपि=अवश्यम्, अरक्षीत् =
अपासीत् ॥ १५ ॥