सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
बलीयान् सत्त्वसम्पन्नः श्रुतवान् बुद्धिमानपि ।
विक्रान्तो नयवांश्चैव धीरः सुमुख एव च ॥ ३ ॥
अन्वयः—बलीयान् सत्त्वसम्पन्नः श्रुतवान् बुद्धिमान् अपि विक्रान्तः नयवान् च
एव धीरः सुमुखः एव च ॥ ३ ॥
व्याख्या—बलीयान्निति। असौ राजा बलीयान् = बलितमः ( बलिन् + ईयसुन् ),
सत्त्वसम्पन्नः=सत्त्वेन = बुद्ध्या, सम्पन्नः = सहितः, श्रुतवान् = विद्वान्, बुद्धिमान् =
ज्ञानी, अपि = चेत्, विक्रान्तः = पराक्रमी ( वि√क्रमु + क्त ), नयवान् = नीतिवान्,
च = पुनः, एवेति निश्चयः, धीरः = धैर्यवान् ( धी√रा + क ), सुमुखः—सुन्दरं मुखं
यस्य सः = मनोहरः, एव = हि, च = पुनः । इन्द्रादपि तेजिष्ठो राजेति भावः ॥ ३ ॥
हिन्दी —वह शक्तिशाली, ईमानदार, तत्त्ववेत्ता, चतुर, पराक्रमी, नीतिकुशल,
स्थिरचित्त और सुन्दर था ॥ ३ ॥
वपुष्मांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नार्जवः ।
तेजस्वी न च न क्षान्तः कर्ता च न च विस्मितः ॥ ४ ॥
अन्वय—( राजा ) वपुष्मान् स्तब्धः न च दक्षिणः न च आर्जवः न च
तेजस्वी न क्षान्तः न च कर्त्ता न विस्मितः च आसीत् ॥ ४ ॥
व्याख्या—सः राजा वपुष्मान् = ( वपुष् + मतुप् ) स्वरूपसम्पन्नः, स्तब्धः =
( स्तम्भ् + क्त ) गर्वयुक्तः, न = नहि, च = पुनः, दक्षिणः = कुशलः, न च आर्जवः =
( ऋजु + अण् ) कुटिलः, न च तेजस्वी = ( तेजस् + विनि ) शौर्यसम्पन्नः, न =
नहि, क्षान्तः = ( √क्षम् + क्त ) असहिष्णुः, सहनशीलेति भावः, न च = न पुनः,
कर्त्ता = कारकः, च = पुनः, विस्मितः = ( वि + स्मि + क्तः ) उद्धतः, न च
आसीत् ॥ ४ ॥
हिन्दी—वह रूपवान् तो था परन्तु घमण्डी नहीं, चतुर था परन्तु कुटिल नहीं,
वर्चस्व वाला था परन्तु असहनशील नहीं, वह कार्यकर्त्ता होते हुए भी उद्धत नहीं
था ॥ ४ ॥
आक्षिप्तः शत्रुभिः सङ्ख्ये सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः ।
अभवच्चो न विमुखस्तेजसा दित्सयैव च ॥ ५ ॥
अन्वयः—यः सङ्ख्ये शत्रुभिः आक्षिप्तः तेजसा सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः दित्सयैव
च विमुखः न अभवत् ॥ ५ ॥
व्याख्या—यः = राजा, सङ्ख्ये = युद्धभूमौ, शत्रुभिः = अरिभिः, आक्षिप्तः =
( आङ्√क्षिपू + क्त ) उत्तेजितः, तेजसा = शौर्येण, सुहृद्भिः—शोभनं हृदयं येषां ते
= मित्रैः, 'सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोर्'त्यनेन हृदयशब्दस्य हृदादेशः, व्यपाश्रितः =
( वि + आङ् + श्री + क्त ) = शरण्यः, दित्सयैव—( दा + सन् + अ + टाप् +
तृ० ए० ) दातुमिच्छा दित्सा, तया दित्सया = यियंसया, एव चेति ॥ ५ ॥