सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

द्वितीयः सर्गः
राजवर्णनम्
जन्मग्रहणकर कपिलवस्तु को, जिसने किया पवित्र ।
यहाँ उसी शुद्धोदन नृप का वर्णित चारुचरित्र ॥
ततः कदाचित् कालेन तदवाप कुलक्रमात् ।
राजा शुद्धोदनो नाम शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः कालेन कदाचित् शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः शुद्धोदनः नाम राजा
कुलक्रमात् तद् अवाप ॥ १ ॥
व्याख्या—तत इति । ततः=तत्पश्चात्, कालेन=यथावसरेण, कदाचित्=
कस्मिंश्चित्काले, शुद्धकर्मा=शुद्धानि कर्माणि यस्य सः=पूतकर्मकर्त्ता, जितेन्द्रियः=
जितानि इन्द्रियाणि येन सः=वशीकृतेन्द्रियः, शुद्धोदनः=एतदाख्यो नृपः, नाम=
आख्या, राजा=भूपालः, कुलक्रमात्=कुलस्य=वंशस्य, क्रमः=अवस्थितिस्तस्मात्,
तत्=कपिलवास्तुम्,' अवाप=प्राप्तवान् ( अव् + √आप् + लिट् ) । अस्मिन् सर्गे
अनुष्टुप् छन्दः ॥ १ ॥
हिन्दी—कालक्रम से अपनी वंश-परम्परा के अनुसार शुद्धकर्मा एवं जितेन्द्रिय
शुद्धोदन नाम का राजा उस कपिलवस्तु का उत्तराधिकारी हुआ ॥ १ ॥
यः ससञ्जे न कामेषु श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये ।
नावमेने परानृद्ध्या परेभ्यो नापि विव्यथे ॥ २ ॥
अन्वयः—यः कामेषु न ससञ्जे श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये ऋद्ध्या परान् न अवमेने
परेभ्यो अपि न विव्यथे ॥ २ ॥
व्याख्या—य इति । यः=नृपशुद्धोदनः, कामेषु=वासनासु, न=नहि, ससञ्जे=
लिप्तवान्, श्रीप्राप्तौ=श्रियः=सम्पद्, तस्यां प्राप्तिः=आगमः, धनागमे, इति,
न=नहि, विसिस्मिये=( वि√स्मि+लिट् ) उद्धतो बभूव, अवमेने=
( अव + √मन् + लिट् ) अनादृतः कृतवान्, ऋद्ध्या=समृद्ध्या, परान्=अपरान्,
परेभ्य=अरिभ्यः, अपि=अवश्यम्, न=नहि, विव्यथे=( वि + व्यथ् + लिट् )
दुःखितो बभूव । अनुष्टुप्छन्दः ॥ २ ॥
हिन्दी—वह विषयवासनाओं में कभी आसक्त नहीं हुआ । लक्ष्मी पाकर भी
कभी उद्धत नहीं हुआ । अपनी समृद्धि के कारण न तो कभी किसी को अपमानित
किया और न कभी किसी दुश्मन से ही वह दुःखी हुआ ॥ २ ॥