सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यथेति । यथा = येन प्रकारेण, हि = इति निश्चयेन, ककन्दस्य = एतदा-
ख्यनृपस्य, मकन्दस्य = एतन्नामकस्य महीपतेः, कुशाम्बस्य = कुशाम्बनामकस्य राज्ञः,
च = पुनः, आश्रमे = निवासस्थाने, पुर्य्यः = नगराणि, श्रूयन्ते = आकर्ण्यन्ते, तथैव =
तेनैव प्रकारेण, कपिलस्य = कपिलाख्यमुनेः, तत् = पूर्वोक्तपुरम्, तन्नाम्नैव ख्यातोऽभव-
दिति भावः । यथा कुशाम्बादेः कौशाम्बी प्रभृतीनि नगराणि प्रसिद्धानि सन्ति
तथैवेति ॥ ५८ ॥
हिन्दी—जैसे ककन्द, मकन्द और कुशाम्ब के आश्रम में बसाये गये नगर उन्हीं
के नामों से ख्यात हुए, उसी तरह कपिलमुनि के आश्रम में बसाये गये नगर 'कपिल-
वस्तु' के नाम से विख्यात हुआ ॥ ५८ ॥
आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन ।
आपुर्यशोगन्धमतश्च शश्वत्सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ॥ ५९ ॥
अन्वयः—ते पुरुहूतकल्पाः आर्येण तेजसा तत्पुरम् आपुः न विस्मयेन अतः च
ययातेः कीर्त्तिमन्तः सुताः इव शश्वत् यशोगन्धम् आपुः ॥ ५९ ॥
व्याख्या—आपुरिति । ते = राजपुत्राः, पुरुहूतकल्पाः = सुरेन्द्रसदृशाः, आर्येण =
कुलीनेन, तेजसा = प्रतापेन, तत् = पूर्वोक्तम्, पुरम् = नगरम्, आपुः = रक्षितवन्तः,
न = नहि, विस्मयेन = औद्धत्येन, अतः = तेन हेतुना, ययातेः = एतदाख्यस्य नरपतेः,
कीर्त्तिमन्तः = कीर्तिः अस्ति येषां ते कीर्त्तिमन्तः = यशस्विनः, सुताः = पुत्राः, इव =
यथा, यशोगन्धम् = कीर्त्तिवासः, आपुः = अप्राप्नुवन् । अत्रोपमालङ्कारः ॥ ५९ ॥
हिन्दी—पुरन्दर तुल्य उन वीरों ने अपने आर्य तेज से, न कि घमंड से, उस नगर
की रक्षा की । इसीलिए उन्होंने नित्य यशरूपी सुगन्ध प्राप्त की, जैसे ययाति के पुत्रों
ने प्राप्त की थी ॥ ५९ ॥
तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रम् ।
तारासहस्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरिक्षम् ॥ ६० ॥
अन्वयः—नाथवृत्तैः अपि राजपुत्रैः तत् अराजकम् राष्ट्रम् तारासहस्रैः दीप्यमानैः
अपि अनुत्थिते चन्द्रे अन्तरिक्षम् इव नैव रराज ॥ ६० ॥
व्याख्या—तन्नाथेति । नाथवृत्तैः—नाथस्य = स्वामिनः, इव = यथा, वृत्तिः =
भृतिः, राजन्यधर्मयुक्तैः, अपि = चेत्, राजपुत्रैः = नृपतनयैः, तत् = पुरम्, अराजकम्
= प्रशासकविहीनम्, राष्ट्रम् = जनपदम्, तारासहस्रैः = नक्षत्रमण्डलैः, दीप्यमानैः =
प्रकाशमानैः, अपि = चेत्, अनुत्थिते = अनुदिते, चन्द्रे = सुधाकरे, अन्तरिक्षम् = आकाशः,
इव = यथा, नैव = नहि, रराज = शुशुभे । अत्राप्युपमाऽलङ्कारः ॥ ६० ॥
हिन्दी—यद्यपि वे राजकुमार उस नगर के अधिपति थे, फिर भी किसी निश्चित
राजा के अभाव में उस नगर की शोभा वैसे ही फीकी थी, जैसे हजारों ताराओं की
चमक के बावजूद एक चन्द्रमा के अभाव में आकाश की शोभा नहीं होती ॥ ६० ॥