सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 74, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 74

२० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—उपवनों और मार्गों में चारो ओर उन्होंने कूपयुक्त मनोरम एवं आकर्षक
धर्मशालाओं का निर्माण करवाया ॥ ५१ ॥
हस्त्यश्वरथसङ्कीर्णमसङ्कीर्णमनाकुलम् ।
अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषम् ॥ ५२ ॥
अन्वयः—हस्त्यश्वरथसङ्कीर्णम् असङ्कीर्णम् अनाकुलम् अनिगूढार्थिविभवम्
निगूढज्ञानपौरुषम् ॥ ५२ ॥
व्याख्या—हस्त्यश्वरथसङ्कीर्णम्—हस्तिनः=गजाः, अश्वाः=घोटकाः, रथाश्च=
स्यन्दनाश्च, तैः सङ्कीर्णम्, असङ्कीर्णम्=पवित्रम्, अनाकुलम्=अविक्षुब्धम्, अनिगूढा-
र्थिविभवम्—न=नहि, निगूढाः=गोपनीयाः, अर्थिभ्यः=याचकेभ्यः, विभवाः=
धनानि, यस्य तत्, निगूढज्ञानपौरुषम्—निगूढः=गुप्तः, ज्ञान-पौरुषो=ज्ञानबले, यस्य
तदिति ॥ ५२ ॥
हिन्दी—हाथी, घोड़े और रथों से भरे रहने के बावजूद भी यह नगर न तो गन्दा
हुआ और न अस्त-व्यस्त ही। वहाँ याचकों के सामने किसी ने अपने धन को कभी
नहीं छिपाया, परन्तु अपने ज्ञान और पौरुष का कहीं अनावश्यक प्रदर्शन नहीं
किया ॥ ५२ ॥
सन्निधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसाम् ।
निकेतमिव विद्यानां सङ्केतमिव सम्पदाम् ॥ ५३ ॥
अन्वयः-अर्थानां सन्निधानमिव तेजसाम् आधानम् इव विद्यानां निकेतम् इव
सम्पदां सङ्केतम् इव ॥ ५३ ॥
व्याख्या—अर्थानाम्=सम्पदाम्, सन्निधानम्=आश्रयस्थानम्, इव=यथा, तेज-
साम्=प्रतापानाम्, आधानम्=न्यसनम्, इव=यथा, विद्यानाम्=चतुर्दशाख्यविद्यानाम्,
निकेतम्=मन्दिरम्, इव=यथा, सम्पदाम्=सम्पत्तीनाम्, सङ्केतम्=संज्ञानम्,
इव=यथा ॥ ५३ ॥
हिन्दी—वह नगर धन की धरोहर, तेज का खजाना, विद्या का मन्दिर और
सम्पत्ति के गुप्त खजाने की तरह था ॥ ५३ ॥
वासवृक्षं गुणवतामाश्रयं शरणैषिणाम् ।
आनर्तं कृतशास्त्राणामालानं बाहुशालिनाम् ॥ ५४ ॥
अन्वयः—गुणवतां वासवृक्षं शरणैषिणाम् आश्रयं कृतशास्त्राणाम् आनतं बाहु-
शालिनाम् आलानम् ( आसीत् ) ॥ ५४ ॥
व्याख्या—गुणवताम्=गुणज्ञानाम्, वासवृक्षम्=निवासतरुः, शरणैषिणाम्=
शरणेच्छुकानाम्, आश्रयम्=निवासस्थानम्, कृतशास्त्राणाम्=शास्त्रज्ञानाम्, आनर्तम्
=सदनम्, बाहुशालिनाम्=भुजशालिनाम्, आलानम्=स्तम्भम्, आसीत् ॥ ५४ ॥
हिन्दी—वह नगर गुणियों का वासवृक्ष, शरणार्थियों का आश्रम, शास्त्रवेत्ताओं
का घर तथा बाहुशालियों का मानो स्तम्भ था ॥ ५४ ॥