सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवंशवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः २९
प्रायेण विषये यस्य तच्छीलमनुवर्तिनः ।
अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि ॥ ११ ॥
अन्वयः—यस्य विषये प्रायेण तच्छीलमनुवर्त्तिनः ( जनाः ) गुणान् अपि धनानि
इव अर्जयन्तः ददृशिरे ॥ ११ ॥
व्याख्या—यस्य = राज्ञः, विषये = देशे ( 'नृवुज्जजनपदो देशः उपवर्त्तनमिष्यते ।
जनोलोकः प्रजाप्रोक्ताः विषयो ग्रामसङ्ख्यया ॥' इति हलायुधः । ), प्रायेण=बहुशः,
तच्छीलमनुवर्त्तिनः—तस्य शीलमिति तच्छीलम् = तस्य स्वभावस्तेषाम् अनुवर्त्तितुं शीलं
येषां ते (अनु + √वृत् + णिनि; तत् + शीलमित्यत्र 'स्तोः श्चुना श्चुरि'त्यनेन दकारस्य
जकारः, 'खरि चे'त्यनेन जकारस्य चकारः, 'शश्छोऽटि' इत्यनेन शकारस्य छकारः) =
शुद्धोदनस्वभावानुगामिनो जनाः, गुणान् = दयादाक्षिण्यादि सद्वृत्तीन्, अपि =
अवश्यम्, धनानि = विभवान्, इव = यथा, अर्जयन्तः = (√अर्ज् + शतृ) उपार्जयन्तः,
ददृशिरे = ( दृश् + णिच् + लिट् ) ईक्षयाञ्चक्रिरे । 'धनानीव गुणान्' अत्र 'गुणिने'
धनस्योपमानरूपे प्रयोगत्वेनोपमालङ्कारोऽस्ति ॥ ११ ॥
हिन्दी—शुद्धोदन के राज्य में प्रजा उनके चरित्र का अनुकरण करती थी । धन
की तरह सद्गुणों के अर्जन में भी उनकी वैसी ही रुचि थी ॥ ११ ॥
अध्यैष्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः ।
दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किञ्चन ॥ १२ ॥
अन्वयः—यः परं ब्रह्म अध्यैष्ट सततं धृते न व्यैष्ट पात्रेभ्यः दानानि अदित
किञ्चन ( अपि ) पापं न अकृत ॥ १२ ॥
व्याख्या—यः = राजा, परम् = श्रेष्ठतमम्, ब्रह्म = वेदादिकम्, अध्यैष्ट = ( अधि
√'इङ् अध्ययने'+लुङ् ) = अधीतवान्, सततम्=सर्वदा, धृतेः = ( √धृ + क्तिन् )
धैर्यात्, न = नहि, व्यैष्ट = ( वि √इ + लुङ् ) स्खलितो बभूव, पात्रेभ्यः = ( पा +
ष्ट्रन् ) विचारशीलपुरुषेभ्यः, दानानि = ( दा + ल्युट् ) वितरणादिकानि, अदित =
( दा + लुङ् ) प्रदत्तः, किञ्चन = किमपि, पापम् = अपकर्म, न = नहि, अकृत =
( √कृ + लुङ् ) कृतवान् ॥ १२ ॥
हिन्दी—महाराज शुद्धोदन ने वेदों का विधिवत् अध्ययन किया । धैर्य से कभी
भी विचलित नहीं हुए । योग्यजनों को दान दिया । थोड़ा भी पापकर्म कभी
नहीं किया ॥ १२ ॥
धृत्यावाक्षीत् प्रतिज्ञां स सद्वाजीवोद्गतां धुरम् ।
न ह्यावाञ्छीच्च्युतः सत्यान्मुहूर्तमपि जीवितम् ॥ १३ ॥
अन्वयः—सः धृत्या प्रतिज्ञां सद्वाजी उद्गतां धुरम् इव अवाक्षीत् ( यत् ) सत्यात्
च्युतः ( सः ) मुहूर्तमपि जीवितं न अवाञ्छीत् ॥ १३ ॥
व्याख्या—सः = राजा, धृत्या = धैर्येण, प्रतिज्ञाम् = निजसङ्कल्पम्, सद्वाजी—सन्
चासौ वाजी = उत्कृष्टघोटकः, उद्गताम् = ( उद् + √ यम् + क्त ) धृतम्, धुरम्
सौ०-6