सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७५
अन्वयः—आत्मवान् अहः मनोधारणया चैव परिणाम्य निद्रां विधूय योगेन
निशाम् अतिनामयेः ॥ २० ॥
व्याख्या—आत्मवान् = आत्मस्थः, अहः = दिनम्, मनोधारणया = मनोनियन्त्रणेन,
चैव = पुनः, परिणाम्य = व्यतीत्य, निद्राम् = स्वापम्, विधूय = निरादृत्य, योगेन =
योगाभ्यासेन, निशामपि = रजनीमपि, अतिनामयेः = यापयेः ॥ २० ॥
हिन्दी—आत्मस्थ होकर मनोनिग्रह के द्वारा दिन बिताकर नींद छोड़कर रात
को भी योगाभ्यास में ही बिताओ ॥ २० ॥
हृदि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रां प्रादुर्भवेत् तव ।
गुणवत् संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ॥ २१ ॥
अन्वयः—यत् संज्ञिनः तव हृदि निद्रां चैव प्रादुर्भवेत्, तदा संज्ञां गुणवत् संज्ञितां
मनसि मा कृथाः ॥ २१ ॥
व्याख्या—यत् = यदा, संज्ञिनः = संज्ञावतः, तव = भवतः, हृदि = चेतसि, निद्राम् =
स्वापम्, चैव, प्रादुर्भवेत् = समुत्पन्नो भवेत्, तदा = तस्मिन् काले, संज्ञाम् = चेतनाम्,
गुणवत् = गुणोपेतस्य, संज्ञिताम् = चेतनाम्, मनसि = चेतसि, मा = इति निषेधे,
कृथाः = जानीहि ॥ २१ ॥
हिन्दी—चैतन्य रहने के बावजूद भी यदि तुम्हारे मन में नींद की उत्पत्ति हो
तो चेतना को उत्तम चेतना मत जानो ॥ २१ ॥
धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि ।
नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ॥ २२ ॥
अन्वयः—निद्रया बाध्यमानेन ते मनसि आरम्भधृत्योः स्थामविक्रमयोः अपि
धातुः नित्यं कार्यः ॥ २२ ॥
व्याख्या—निद्रया = स्वापेच्छया, बाध्यमानेन = क्लिश्यमानेन, ते = तव, मनसि =
हृदि, आरम्भधृत्योः—आरम्भश्च = उद्योगश्च, धृतिश्च = धैर्यञ्च, तयोः, स्थामविक्रमयोः
—स्थामश्च = शक्तिश्च, विक्रमश्च = पराक्रमश्च, तयोः, अपि = चेत्, धातुः = तत्त्वम्,
नित्यम् = सर्वदा, कार्यः = विधेयः ॥ २२ ॥
हिन्दी—नींद से पीड़ित होने पर उद्योग और धैर्य तथा शक्ति और पराक्रम के
तत्त्वों का अपने मन में चिन्तन करो ॥ २२ ॥
आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः ।
परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः सञ्चिन्त्याः स्वयमेव च ॥ २३ ॥
अन्वयः—ये धर्माः परिश्रुताः ते च विशदम् आम्नातव्याः परेभ्यश्च उपदेष्टव्याः
स्वयमेव सञ्चिन्त्याः ॥ २३ ॥
व्याख्या—ये = केचन, धर्माः = नियमाः, परिश्रुताः = आकर्णिताः, ते च =
पूर्वोक्ताः धर्माश्च, विशदम् = स्फुटम्, आम्नातव्याः = व्याख्यातव्याः, परेभ्यश्च =

२७६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अपरेभ्यश्च, उपदेष्टव्याः = प्रवक्तव्याः, स्वयमेव = आत्मनैव, च सञ्चिन्त्याः = चिन्त-
नीयाः ॥ २३ ॥
हिन्दी—जिन धर्मों को तुमने सुना है, उनका स्पष्ट पाठ करो, दूसरों को उपदेश
दो और स्वयं चिन्तन करो ॥ २३ ॥
प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः ।
चार्या दृष्टिश्च तारासु विजागरिषुणा सदा ॥ २४ ॥
अन्वयः—विजागरिषुणा सदा अद्भिः वदनं प्रक्लेद्यं सर्वतः दिशः विलोक्याः
तारासु च दृष्टिः चार्याः ॥ २४ ॥
व्याख्या —विजागरिषुणा = जागरणमिच्छुना, सदा = सर्वदा, अद्भिः = सलिलेन,
वदनम् = आननम्, प्रक्लेद्यम् = आर्द्रीकरणीयम्, सर्वतः = अभितः, दिशः = आशाः,
विलोक्याः = दर्शनीयाः, च = पुनः, तारासु = नक्षत्रेषु, दृष्टिः = चक्षुः, चार्याः =
कर्त्तव्याः ॥ २४ ॥
हिन्दी—हमेशा जगे रहने की इच्छा रखने वालों को पानी से मुंह को भिगोना
चाहिए, चारों ओर नजर घुमाकर तारों की ओर देखना चाहिए ॥ २४ ॥
अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः ।
अविक्षिप्तेन मनसा चङ्क्रम्य आस्व वा निशि ॥ २५ ॥
अन्वयः—अन्तर्गतैः अचपलैः वशस्थायिभिः इन्द्रियैः अविक्षिप्तेन मनसा निशि
चङ्क्रम्य आस्व वा ॥ २५ ॥
व्याख्या —अन्तर्गतैः = अन्तर्मुखैः, अचपलैः = अचञ्चलैः, वशस्थायिभिः = वशीकृतैः,
इन्द्रियैः = करणैः, अविक्षिप्तेन = शमेन, मनसा = चित्तेन, निशि = रात्रौ, चङ्क्रम्य =
परिभ्रमणं कृत्वा, आस्व वा = आहोस्वित् तिष्ठ ॥ २५ ॥
हिन्दी—इन्द्रियों को अन्तर्मुख, स्थिर और वशवर्ती बनाकर शान्त चित्त से
चहलकदमी करो या बैठे रहो ॥ २५ ॥
भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते ।
तस्मान्निद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं त्रयम् ॥ २६ ॥
अन्वयः—भये प्रीतौ शोके च निद्रया न अभिभूयते, तस्मात् निद्राभियोगेषु इदं
त्रयं सेवितव्यम् ॥ २६ ॥
व्याख्या —भये = भीतौ, प्रीतौ = अनुरक्तौ, च = पुनः, शोके च = चिन्तायाम्,
निद्रया = स्वापेच्छया, नाभिभूयते = न पराजयते, तस्मात् = तेन हि, इदम् = एतत्,
त्रयम् = भयप्रीतिशोकाश्च, सेवितव्यम् = उपासनीयमिति ॥ २६ ॥
हिन्दी—डर, प्रेम और शोक में मनुष्य नींद के वश में नहीं होता है, अतः नींद
आने पर इन तीनों का सेवन करना चाहिए ॥ २६ ॥

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७७
भयमागमानान्मृत्योः प्रीति धर्मपरिग्रहात् ।
जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकमागन्तुमर्हसि ॥ २७ ॥
अन्वयः—मृत्योः आगमनात् भयं धर्मपरिग्रहात् प्रीतिम् अपर्यन्तां जन्मदुःखात्
शोकम् आगन्तुम् अर्हसि ॥ २७ ॥
व्याख्या—मृत्योः = कृतान्तस्य, आगमनात् = समागतेः, भयम् = भीतिः, धर्म-
परिग्रहात् = धर्मस्य = नियमस्य, परिग्रहः = ग्रहणम्, तस्मात्, प्रीतिम् = अनुरक्तिम्,
अपर्यन्ताम् = अनन्तात्, जन्मदुःखात् = जन्मनः = उत्पत्तेः, दुःखात् = कष्टात्, शोकम्
= परितापः, आगन्तुम् = प्राप्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि । जन्ममरणादधिकं किमपि
कष्टमस्मिन् संसारे नास्ति तथाऽनन्तमिदं जन्म-मरणचक्रमस्ति ॥ २७ ॥
हिन्दी—'मौत आ रही है' इससे डर, 'धर्म ग्रहण कर रहा हूँ' इससे प्रेम और
'जन्म एवं मृत्यु का चक्र अनन्त है' इसके लिए शोक करना चाहिए ॥ २७ ॥
एवमादिः क्रमः सौम्य ! कार्यो जागरणं प्रति ।
वन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ २८ ॥
अन्वयः—सौम्य ! एवमादिः क्रमः जागरणं प्रतिका र्यः कः प्राज्ञः शयनात् हि
आयुः वन्ध्यं कर्तुम् अर्हति ॥ २८ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे प्रियदर्शन ! एवमादिः = इत्यादिः, क्रमः = विधिः, जागरण-
म्प्रति = प्रजागरम्प्रति, कार्यः = अनुष्ठेयः, कः प्राज्ञः = को हि धीमान्, शयनात् =
संवेशात्, हि = यतः, आयुः = वयः, वन्ध्यम् = निष्फलम्, कर्तुम् = विधातुम्, अर्हति =
योग्यो भवति । न कोऽपीत्यर्थः ॥ २८ ॥
हिन्दी—हे साधु ! जागरण के लिए इसी क्रम का ऐसा ही सेवन करना चाहिए,
क्योंकि कौन बुद्धिमान् व्यक्ति सोकर अपनी आयु गवाना चाहेगा ॥ २८ ॥
दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान् गृहगतानिव ।
क्षमं प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तितीर्षोर्महद्भयम् ॥ २९ ॥
अन्वयः—गृहगतान् व्यालान् इव दोषव्यालान् अतिक्रम्य महद्भयं निस्तितीर्षोः
प्राज्ञस्य स्वप्तुं न क्षमम् अस्ति ॥ २९ ॥
व्याख्या—गृहगतान् = गृहे = गेहे, गतः = प्राप्तान्, व्यालान् = उरगान्, इव =
यथा, दोषव्यालान् = पातकभुजङ्गमान्, अतिक्रम्य = अवहेलनां कृत्वा, महद्भयम् =
अतिशयत्रासम्, निस्तितीर्षोः = तर्तुमिच्छोः, प्राज्ञस्य = धीमतः, स्वप्तुम् = शयनं
कर्तुम्, न क्षमम् = अनुचितमिति ॥ २९ ॥
हिन्दी—घर में घुसे साँपों की अवहेलना कर किसी समझदार आदमी के लिए
जैसे सोना उचित नहीं है, ठीक उसी तरह पापरूपी साँपों की अवहेलना कर महाभय
को पार करने की इच्छा करने वाले ज्ञानी के लिए सोना अनुचित है ॥ २९ ॥

२७८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
प्रदीप्ते जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः ।
कः शयीत निरुद्वेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि ॥ ३० ॥
अन्वयः—प्रदीप्ते वेश्मनि इव मृत्युव्याधिजराग्निभिः प्रदीप्ते जीवलोके हि
निरुद्वेगः कः शयीत ? ॥ ३० ॥
व्याख्या—प्रदीप्ते = प्रज्वलिते, वेश्मनि = सदने, इव = यथा, मृत्युव्याधि-
जराग्निभिः = निधनोपतापवार्द्धक्यानलैः, प्रदीप्ते = सन्दीप्ते, जीवलोके = संसारे, हि
= यतः, निरुद्वेगः—निर्गतः = निष्क्रान्तः, उद्वेगः = मनोद्विग्नता, यस्य सः, कः शयीत =
कः स्वपेत् ? न कोऽपीति भावः । मृत्युश्च व्याधिश्च जरा च ता एवाग्नयस्तैरित्यत्र
रूपकालङ्कारः ॥ ३० ॥
हिन्दी—जलते हुए घर में जैसे कोई भी आदमी निश्चिन्त होकर नहीं सो
सकता, उसी तरह मौत, व्याधि और जरारूपी आग से जलते जीवलोक में कौन
निर्भय होकर सोयेगा ॥ ३० ॥
तस्मात् तम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुमर्हसि ।
अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्रुपु ॥ ३२ ॥
अन्वयः—तस्मात् सशस्त्रेषु शत्रुपु इव दोषेषु अप्रशान्तेषु निद्रां तम इति ज्ञात्वा
आवेष्टुं न अर्हसि ॥ ३१ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, सशस्त्रेषु = शस्त्रयुक्तेषु, शत्रुपु = रिपुषु, इव =
यथा, दोषेषु = दुर्गुणेषु, अप्रशान्तेषु = शान्तिरहितेषु, निद्राम् = स्वापम्, तम इति =
तमिस्र इति, ज्ञात्वा = अवगम्य, आवेष्टुम् = संयमितुम्, न = नहि, अर्हसि =
योग्योऽसि ॥ ३१ ॥
हिन्दी—अतः जब तक हथियारबन्द दुश्मनों की तरह तुम्हारे दोष शान्त नहीं
हो जाते, तब तक नींद को अन्धकार समझकर अपने को उसके वशीभूत न होने
दो ॥ ३१ ॥
पूर्वं यामं त्रियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु ।
सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थं स्वतन्त्रिणा ॥ ३२ ॥
अन्वयः—त्रियामायाः पूर्वं यामं तु प्रयोगेण अतिनाम्य स्वतन्त्रिणा शरीरस्य
विश्रामार्थं शय्या सेव्या ॥ ३२ ॥
व्याख्या—त्रियामायाः = रात्र्याः, पूर्वम् = प्राक्, यामम् = प्रहरम्, तु = किन्तु,
प्रयोगेण = योगाभ्यासेन, अतिनाम्य = व्यतीत्य, स्वतन्त्रिणा = स्वस्य=आत्मनः, तन्त्रम्
= अधीनता, स्वतन्त्रम्, तदस्ति अस्य तेनात्मवशीन्द्रियेण, शरीरस्य = देहस्य, विश्वा-
मार्थम् = श्रमोपशमनार्थम्, शय्या = आस्तरः, सेव्या = सेवनीयेति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—तीन पहरवाली रात के पहले पहर में योगाभ्यास करना चाहिए, दूसरे
पहर में शारीरिक विश्राम के लिए बिछावन पर जाना चाहिए ॥ ३२ ॥

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७९
दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयाऽऽलोकसंज्ञया ।
प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—दक्षिणेन पार्श्वेन तु स्थितया आलोकसंज्ञया हृदये प्रबोधं कृत्वा
शान्तमानसः शयीथाः ॥ ३३ ॥
व्याख्या—दक्षिणेन = सव्येतरेण, पार्श्वेन = कक्षाधोभागेन, तु = इति पादपूर्त्यर्थम्,
स्थितया = विद्यमानतया, आलोकसंज्ञया = प्रभावभावनया, हृदये = चित्ते, प्रबोधम् =
ज्ञानम्, कृत्वा = विधाय, शान्तमानसः = स्वस्थचेतसः, शयीथाः = शयनं कुर्याः ॥३३॥
हिन्दी—दाईं करवट से दिव्य प्रभा की भावना करते हुए, हृदय में ज्ञान रख-
कर शान्तचित्त होकर सो जाओ ॥ ३३ ॥
यामे तृतीये चोत्थाय चरन्नासीन एव वा ।
भूयो योगं मनः शुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—तृतीये यामे च उत्थाय चरन् आसीनः एव वा नियतेन्द्रियः भूयः मनः
शुद्धौ योगं कुर्वीथाः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—तृतीये = उक्तसङ्ख्ये, यामे = प्रहरे, च = पुनः, उत्थाय = सज्जीभूत्वा,
चरन् = परिभ्रमन्, आसीनः = उपविष्टः, एव वा नियतेन्द्रियः—नियतानि = संयतानि,
इन्द्रियाणि = करणानि, यस्य सः, भूयः = पुनः, मनः = चेतः, शुद्धौ = नैर्मल्ये, योगम्
= मोक्षोपायः, कुर्वीथाः = कुर्याः ॥ ३४ ॥
हिन्दी—और तीसरे पहर में उठकर टहलते हुए या बैठे हुए ही, संयतेन्द्रिय
होकर चित्तशुद्धि में पुनः योगारूढ़ हो जाओ ॥ ३४ ॥
अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु ।
सम्प्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥ ३५ ॥
अन्वयः—अथ आसनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु सर्वाः क्रियाः सम्प्रजानन् स्मृतिम्
आधातुम् अर्हसि ॥ ३५ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, आसनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु—आसनः =
स्थितिः, गतः = चलनम्, स्थानम् = स्थलम्, प्रेक्षितम् = अवलोकनम्, व्याहृतादिषु =
सम्भाषणादिषु, सर्वाः = अखिलाः, क्रियाः = कृत्याः, सम्प्रजानन् = सम्यगवबोधयन्,
स्मृतिम् = अनुचिन्तनम्, आधातुम् = स्थिरीकर्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ३५ ॥
हिन्दी—इसके बाद बैठते हुए, खड़ा होते हुए, कहते हुए, देखते हुए आदि सभी
कार्यों को अच्छी तरह जानते हुए अपनी स्मृति को स्थिर करो ॥ ३५ ॥
द्वाराध्यक्ष इव द्वारि यस्य प्रणिहिताः स्मृतिः ।
धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—द्वारि द्वाराध्यक्ष इव यस्य स्मृतिः प्रणिहिताः दोषाः तम् अरयः गुप्तं
पुरम् इव न धर्षयन्ति ॥ ३६ ॥

२८० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—द्वारि = प्रतिहारे, द्वाराध्यक्षः = द्वारपालः, इव = यथा, यस्य = लोक-
स्य, स्मृतिः = अनुचिन्तनम्, प्रणिहिताः = अचञ्चलाः, दोषाः = पापाः, तम् = पूर्वोक्तम्,
अरयः = रिपवः, गुप्तम् = संरक्षितम्, पुरमिव = नगरवत्, न = नहि, धर्षयन्ति =
आक्रमन्ते ॥ ३६ ॥
हिन्दी—दरवाजे पर नियुक्त द्वारपाल की तरह जिसका अनुचिन्तन स्थिर है, उस
पर पापों का प्रहार नहीं होता है; ठीक उसी तरह जैसे सभी ओर से सुरक्षित नगर
पर शत्रुओं का आक्रमण नहीं होता है ॥ ३६ ॥
न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः ।
चित्तं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति ॥ ३७ ॥
अन्वयः—तस्य क्लेशः न उत्पद्यते, यस्य कायगता स्मृतिः सर्वासु अवस्थासु चित्तं
धात्री बालम् इव रक्षति ॥ ३७ ॥
व्याख्या—तस्य = जनस्य, क्लेशः = पीडा, न = नहि, उत्पद्यते = समुत्पन्नो भवति,
यस्य = जनस्य, कायगता—काये = शरीरे, गता = प्राप्ता, स्मृतिः = स्मरणम्, सर्वासु
= अखिलासु, अवस्थासु = स्थितिषु, चित्तम् = हृदयम्, धात्री = उपमाता, बालम् =
शिशुम्, इव = यथा, रक्षति = रक्षां करोति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—उस मनुष्य को कभी कष्ट नहीं होता, जिसकी देह में लगी स्मृति सभी
अवस्थाओं में उसके चित्त की उसी तरह रक्षा करती है, जैसे धाई किसी बालक
की ॥ ३७ ॥
शरव्यः-स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा ।
रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा ॥ ३८ ॥
अन्वयः—तु दोषाणां शरव्यः सः यः स्मृतिवर्मणा हीनः प्रतिशत्रूणां वर्मणा विहीनः
रणस्थः इव ॥ ३८ ॥
व्याख्या—तु = किन्तु, दोषाणाम् = विकाराणाम्, शरव्यः = लक्ष्यः, सः =
पूर्वोक्तः, यः = जनः, स्मृतिवर्मणा—स्मृतिः = अवध्यानम्, एव वर्म = कवचम्, यस्य
तेन, हीनः = रहितः, प्रतिशत्रूणाम् = प्रतिपक्षरिपूणाम्, वर्मणा = कवचेन, विहीनः =
रहितः, रणस्थः—रणे = युद्धाङ्गने, तिष्ठतीति रणस्थः = योद्धा, इव = वत्, इति ।
रूपकालङ्कारः ॥ ३८ ॥
हिन्दी—स्मृतिरूपी कवच से विहीन व्यक्ति ही विकारों का लक्ष्य बनता है।
जैसे प्रतिपक्षी शत्रुओं का लक्ष्य वही योद्धा होता है, जो कवच-विहीन है ॥ ३८ ॥
अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिर्नाभिरक्षति ।
निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरन्निवं ॥ ३९ ॥
अन्वयः—यत् मनः स्मृतिः न अभिरक्षति, तत् अनाथं ज्ञेयं दृष्टिरहितः विषमेषु
चरन् निर्णेता इव ॥ ३९ ॥

स्वभूमिषु = स्वकीयक्षेत्रेषु, ये च सर्वे = सकलाः,`

• L23: शीलादयः गुणाः = सद्विचाराः, स्थिताः = विद्यमानाः, तान् = पूर्वोक्तान्, गोपः =
• L24: गोपालकः, विकीर्णाः = विक्षिप्ताः, गाः = धेनूः, इव = यथा, अनुसरति = अनुसरण
  Wait! In L24, does it say अनुसरति = अनुसरण?
  Let's read L24 carefully:
  गोपालकः, विकीर्णाः = विक्षिप्ताः, गाः = धेनूः, इव = यथा, अनुसरति = अनुसरण -> wait!
  Look at अनुसरति:
  अ नु ग च् छ ति!
  Wait! Pratika is अनुगच्छति!
  Let's look at L24:
  इव = यथा, अनुगच्छति = अनुसरणं
  Wait, look at the letters after यथा, :
  अ नु ग च्छ ति?
  Wait, look at the third letter:
  Is it स or ग?
  Let's look at अनुसरति:
  अ नु स

२८२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
चिन्तनम्, कायगता = देहस्था, तस्य = पुरुषस्य, अमृतम् = श्रेयः, हस्तस्थम् = कर-
स्थमेवेति, स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशः, बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—जिसकी बुद्धि वहकी है उसका कल्याण विनष्ट हो गया, जिसकी बुद्धि
साथ में है उसका कल्याण भी उसीके हाथ में है ॥ ४२ ॥
आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते ।
यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—यस्य स्मृतिः न विद्यते तस्य आर्यः न्यायः कुतः ? यस्य च आर्यः न्यायः
नास्ति तस्य सत्पथः प्रनष्टः ॥ ४३ ॥
व्याख्या—यस्य = पुरुषविशेषस्य, स्मृतिः = बुद्धिः, न = नहि, विद्यते = अस्ति,
तस्य = जनस्य, आर्यः = भद्रम्, न्यायः = धर्मः, कुतः = क्व, यस्य = जनस्य, च = पुनः,
आर्यः = कल्याणम् न्यायः = पक्षपातराहित्यम्, नास्ति = न विद्यते, तस्य = जनस्य,
सत्पथः = सन्मार्गः, प्रनष्टः = विशेषरूपेण नष्टो भवति ॥ ४३ ॥
हिन्दी—जिसको बुद्धि नहीं है उसका भद्र और न्याय कहाँ है ? जिसको कल्याण
और न्याय नहीं है उसका तो सन्मार्ग नष्ट हो गया ॥ ४३ ॥
प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदम् ।
प्रनष्टममृतं यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ॥ ४४ ॥
अन्वयः—यस्य सन्मार्गः प्रनष्टः तस्य अमृतं पदं नष्टम्, यस्य अमृतं नष्टं सः
दुःखात् न विमुच्यते ॥ ४४ ॥
व्याख्या—यस्य = जनस्य, सन्मार्गः = सत्पथः, प्रनष्टः = विनष्टः, तस्य = जनस्य,
अमृतम् = मुक्तिम्, नष्टम् = विनष्टम्, सः = असौ, दुःखात् = जननमरणक्लेशात्, न
= नहि, विमुच्यते = मुक्ति लभते ॥ ४४ ॥
हिन्दी—जिसका सन्मार्ग नष्ट हो गया उसका अमृतपद विनष्ट हो गया, जिसका
अमृतपद नष्ट हो गया वह दुःख से छुटकारा नहीं पा सकता ॥ ४४ ॥
तस्माच्चरन् चरोऽस्मीति स्थितोऽस्मि चाधिष्ठितः ।
एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥ ४५ ॥
अन्वयः—तस्मात् चरन् चरः अस्मि अधिष्ठितश्च स्थितः अस्मि, एवम् आदिषु
कालेषु स्मृतिम् आधातुम् अर्हसि ॥ ४५ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, चरन् = भ्रमन्, चरः अस्मि = गच्छामि, अधि-
ष्ठितश्च = तिष्ठंश्च, स्थितः अस्मि = तिष्ठामीति, एवम् = इत्थम्, आदिषु कालेषु =
प्रारम्भिकसमयेषु, स्मृतिम् = बुद्धिम्, आधातुम् = स्थिरीकर्तुम्, अर्हसि = योग्यो-
ऽसि ॥ ४५ ॥
हिन्दी—इसलिए चलता हुआ 'चल रहा हूँ' खड़ा हुआ 'खड़ा हूँ'—ऐसे ही दूसरे
कार्य करते समय अपनी स्मृति को जगाये रखो ॥ ४५ ॥

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २८३
योगानुलोमं विजनं विशब्दं शय्यासनं सौम्य ! तथा भजस्व ।
कायस्य कृत्वा हि विवेकमादौ सुखोऽधिगन्तुं मनसो विवेकः ॥ ४६॥
अन्वयः—सौम्य ! योगानुलोमं विजनं तथा विशब्दं शय्यासनं भजस्व, हि आदौ
कायस्य विवेकं कृत्वा मनसः विवेकः अधिगन्तुं सुखः ( भवति ) ॥ ४६ ॥
व्याख्या—सौम्य ! = हे साधु ! योगानुलोमम्—योगावतरणम्, योगस्य = चित्त-
वृत्तिनिरोधस्य, अनुलोमम् = अनुकूलम्, विजनम् = निर्जनम्, जनशून्यं वा, विशब्दम्—
विगतः = निर्गतः, शब्दः = स्वनः, यस्य तत्, शय्यासनम् = शयनासनम्, भजस्व =
सेवस्व, हि = यतः, आदौ = प्रथमम्, कायस्य = देहस्य, विवेकम् = एकाग्रम्, कृत्वा =
विधाय, मनसः = चेतसः, विवेकः = सदसज्ज्ञानम्, अधिगन्तुम् = प्राप्तुम्, सुखः =
सुकरः, अस्ति । शारीरिकयोगपूर्वकं मानसिकयोगस्य प्रक्रिया सहजा स्वाभाविकी च
भवति ॥ ४६ ॥
हिन्दी—हे साधु ! योगानुकूल निर्जन और निःशब्द शय्या और आसन ग्रहण
करो, क्योंकि पहले देह को एकान्त में कर लेने पर मानसिक एकाग्रता सहज हो
जाती है ॥ ४६ ॥
अलब्धचेतःप्रशमंः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तम् ।
स क्षण्यते ह्यप्रतिलब्धमार्गश्चरन्निवोर्व्यां बहुकण्टकायाम् ॥ ४७ ॥
अन्वयः—यः अलब्धचेतःप्रशमः सरागः विविक्तं प्रचारं न भजते, सः हि
अप्रतिलब्धमार्गः बहुकण्टकायाम् उर्व्यां चरन् इव क्षण्यते ॥ ४७ ॥
व्याख्या—यः = जनः, अलब्धचेतःप्रशमः—न = नहि, लब्धः = प्राप्तः, चेतसः =
मनसः, प्रशमः = शान्तिर्येन सः = अप्राप्तचित्तशमः, सरागः—रागेण = अनुरागेण,
सहितः = युक्तः, विविक्तम् = एकान्तम्, प्रचारम् = सततोपयोगम्, न = नहि,
भजते = सेवते, सः = असौ, हि = यतः, अप्रतिलब्धमार्गः—न = नहि, प्रतिलब्धः =
प्राप्तः, मार्गः = पथः, येन सः, बहुकण्टकायाम्—बहूनि = अत्याधिकानि, कण्टकानि =
शल्यानि, यस्यां सा तस्याम्, उर्व्याम् = भूम्याम्, चरन् = परिभ्रमन्, इव = यथा,
क्षण्यते = कष्टमनुभूयते ॥ ४७ ॥
हिन्दी—जो रागयुक्त है, एकान्तसेवी नहीं है, जिन्हें मानसिक शान्ति नहीं है—
वह सही रास्ता नहीं पा सकने के कारण कँटीली धरती पर चलते हुए की तरह कष्ट
का अनुभव करते हैं ॥ ४७ ॥
अदृष्टतत्त्वेन परीक्षकेण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे ।
चित्तं निषेद्धुर्न सुखेन शक्यं कृष्टादको गौरिव सस्यमध्यात् ॥ ४८ ॥
अन्वयः—चित्रे विषयप्रंचारे स्थितेन अदृष्टतत्त्वेन परीक्षकेण सस्यमध्यात्
कृष्टादकः गौः इव सुखेन चित्तं निषेद्धं न शक्यम् ॥ ४८ ॥

२८४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—चित्रे = अनेके, विषयप्रचारे = उपभोगमध्ये, स्थितेन = विद्यमानेन,
अदृष्टतत्त्वेन — न = नहि, दृष्टम् = अवलोकितम्, तत्त्वम् = सारम्, येन सः तेन,
परीक्षकेण = विचारकेण, सस्यमध्यात् = धान्यमध्यात्, कृष्टादकः—कृष्टस्य = सस्यस्य,
अदः = भक्षकः, स एव कृष्टादकः ( स्वार्थे कन् ), गौः = महोक्षः, इव = यथा, सुखेन
== सहजभावेन, चित्तम् = चेतसम्, निरोद्धुम् = अवरोद्धुम्, न = नहि, शक्यम् =
सम्भवम् ॥ ४८ ॥
हिन्दी—जिस जिज्ञासु ने तत्त्वदर्शन नहीं किया है और जो अनेक आसक्तियों के
बीच पड़ा है, वह अपने मन को आसानी से नहीं रोक सकता; जैसे खेत चरने वाले
साँड़ को आसानी से फसलों के बीच से नहीं हटाया जा सकता है ॥ ४८ ॥
अनीर्यमाणस्तु यथाऽनिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः ।
अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यथा अनिलेन अनीर्यमाणस्तु चित्रभानुः प्रशान्तिम् आगच्छति, तथा
विविक्तेषु अघट्टितं चेतः अल्पेन यत्नेन शान्तिम् उपैति ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, अनिलेन = पवनेन, अनीर्यमाणस्तु = अप्रेरितः
सन्, चित्रभानुः = अनलः, प्रशान्तिम् = निर्वापः, आगच्छति = प्राप्नोति, तथा = तेनैव
प्रकारेण, विविक्तेषु = निर्जनस्थानेषु, अघट्टितम् = निष्कम्पितम्, चेतः = चित्तः,
अल्पेन = स्तोकेन, यत्नेन = प्रयासेन, शान्तिम् = शमम्, उपैति = प्राप्नोतीति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—जैसे हवा नहीं लगने पर आग बुझ जाती है, उसी तरह एकान्त में
कम्पन रहित चित्त थोड़े से प्रयास करने पर ही शान्ति पा लेता है ॥ ४९ ॥
क्वचिद् भुक्त्वा यत्तद्वसनमपि यत्तत् परिहितो
वसन्नात्मारामः क्वचन विजने योऽभिरमते ।
कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः
परेषां संसर्गं परिहरति यः कण्टकमिव ॥ ५० ॥
अन्वयः—क्वचित् यत्तद् भुक्त्वा यत्तत् वसनमपि परिहितः, क्वचन वसन् यः
आत्मारामः विजने अभिरमते, यः परेषां संसर्गः कण्टकमिव परिहरति, सः कृतमतिः
शमसुखरसज्ञः कृतार्थः ज्ञेयः ॥ ५० ॥
व्याख्या—क्वचित् = कुत्रापि, यत्तत् = यत्किञ्चिदपि, भुक्त्वा = खादित्वा, यत्तत्=
यत्किञ्चित्, वसनमपि = वस्त्रमपि, परिहितः = परिदधानः, सन्, क्वचन = कुत्रापि,
वसन् = निवसन्, यः = पुरुषविशेषः, आत्मारामः—आत्मनि = स्वस्मिन्, आरमन्ते =
आसन्तुष्टे, इति आत्मारामः = आत्मनि तुष्टः, विजने = जनशून्ये, अभिरमते=आनन्द-
मनुभूयते, यः = जनः, परेषाम् = अन्येषाम्, संसर्गः = सम्पर्कः, कण्टकमिव = शल्यमिव,
परिहरति = परित्यागं करोति, सः = असौ, कृतमतिः—कृता मतिर्यस्य सः = कृतधीः,
शमसुखरसज्ञः—शमस्य=शान्तेः, मुखम् = आननम्, तस्य रसम्=आनन्दम्, जानातीति,
कृतार्थः—कृतः = सम्पादितः, अर्थः = प्रयोजनम्, यस्य सः, ज्ञेयः = बोध्यः ॥ ५० ॥

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २८५
हिन्दी—जहाँ कहीं जो कुछ खाकर जैसा-तैसा कपड़ा पहनकर और जहाँ कहीं
भी रहकर अपनी आत्मा में रमा रहता है, निर्जन स्थान में रमण करता है और
दूसरों के सम्पर्क से वैसे ही बचता है जैसे काँटे से, वह बुद्धिमान् शान्तिसुख के रस
को जानता है—उसे ही सफल मनोरथ समझना चाहिए ॥ ५० ॥
यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्यग्रहृदये
विविक्ते निर्द्वन्द्वो विहरति कृती शान्तहृदयः ।
ततः पीत्वा प्रज्ञारसममृतवत्तृप्तहृदयो
विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—यदि द्वन्द्वारामे विषयव्यग्रहृदये जगति कृती निर्द्वन्द्वः शान्तहृदयः
विविक्ते विहरति, ततः अमृतवत् प्रज्ञारसं पीत्वा तृप्तहृदयः विविक्तः संसक्तं विषय-
कृपणं जगत् शोचति ॥ ५१ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, द्वन्द्वारामे = सुखदुःखादिद्वन्द्वानन्दे, विषयव्यग्रहृदये—
विषयेषु = भोगेषु, व्यग्रम् = आकुलम्, हृदयम् = चित्तम्, यस्मिन् तस्मिन्, जगति =
संसारे, कृती = पवित्रात्मा, निर्द्वन्द्वः = द्वन्द्वरहितः, शान्तहृदयः = निरुद्वेगमनाः, विविक्ते
= जनशून्यस्थाने, विहरति = विचरति, ततः = तत्पश्चात्, अमृतवत् = पीयूष इव,
प्रज्ञारसम् = सद्विवेकपूर्णबुद्धिम्, पीत्वा = पानं कृत्वा, तृप्तहृदयः—तृप्तम् = सन्तुष्टम्,
हृदयम् = चित्तम्, यस्य सः, विविक्तः = अनासक्तः, संसक्तम् = आसक्तम्, विषयकृपणम्
= भोगासक्तम्, जगत् = संसारम्, शोचति = चिन्तयति ॥ ५१ ॥
हिन्दी—सुख-दुःखादि द्वन्द्वों में आनन्द पानेवाले तथा विषयाकुल हृदयवाले संसार
में यदि द्वन्द्व रहित और शान्त हृदय होकर यदि कोई पवित्रात्मा एकान्त में विचरण
करता है तो वह अमृत तुल्य प्रज्ञारस पीकर संतुष्ट हृदय और अनासक्त हो जाता है
तथा आसक्ति में पड़े हुए विषयातुर व्यक्ति के लिए शोक करता है ॥ ५१ ॥
वसञ्छून्यागारे यदि सततमेकोऽभिरमते
यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव ।
चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं
ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखम् ॥ ५२ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥
अन्वयः—यदि शून्यागारे वसन् सततम् एकः अभिरमते, यदि क्लेशोत्पादैः सह
शत्रुभिः इव न रमते, यदि आत्मारामः चरन् प्रीतिसलिलञ्च पिबति, ततः त्रिदशपति-
राज्यादपि श्रेष्ठं सुखं भुङ्क्ते ॥ ५२ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, शून्यागारे—शून्यश्चासौ आगारस्तस्मिन् = जनशून्यसदने,
वसन् = न्यवसन्, सततम् = अजस्रम्, एकः = एकाकी, अभिरमते = आनन्दमनुभवति,
यदि = चेत्, क्लेशोत्पादैः = दुःखोत्पादैः, सह = साकम्, शत्रुभिः = रिपुभिः, इव =
सौ०-22

२८६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तुल्यम्, न=नहि, रमते=नन्दति, यदि=चेत्, आत्मारामः=स्वीयानन्दः, चरन्=
भ्रमन्, प्रीतिसलिलञ्च=स्नेहजलञ्च, पिबति=पानं करोति, ततः=तत्पश्चात्, त्रिदश-
पतिराज्यादपि—तिस्रः दशाः येषां त्रिदशाः=देवाः, तेषां पतिः=स्वामी, इन्द्रस्तस्य
राज्यम्=साम्राज्यम्, तस्मात्=स्वर्गादपि, श्रेष्ठम्=उत्तमम्, सुखम्=आनन्दम्,
भुङ्क्ते=भोगं करोति ॥ ५२ ॥
हिन्दी—यदि वह सूने घर में सदा अकेला ही आनन्द अनुभव करता है, यदि
क्लेशों के कारणों से वैसे ही दूर रहता है, जैसे दुश्मनों से और यदि अपने आप में
सन्तुष्ट रहता हुआ प्रेमरूपी पानी पीता है तो वह निश्चय ही देवराज के राज्य अर्थात्
स्वर्ग से भी उत्तम सुख का उपभोग करता है ॥ ५२ ॥
सौन्दरनन्द-महाकाव्य में ‘आदिप्रस्थान’ नामक चतुर्दश सर्ग समाप्त ॥ १४ ॥

पञ्चदशः सर्गः
वितर्कप्रहाणः
जब वितर्क का शुभ प्रहाण एकाग्र चित्त में आता है।
मन का मैल स्वतः धुल जाता, मुक्तिमार्ग खुल जाता है॥
यत्र तत्र विविक्ते तु बद्ध्वा पर्यङ्कमुत्तमम्।
ऋजुं कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयाऽन्वितः ॥ १ ॥
अन्वयः—यत्र-तत्र विविक्ते अभिमुखया स्मृत्या अन्वितः उत्तमं पर्यङ्कं बद्ध्वा
कायम् ऋजुं समाधाय ॥ १ ॥
व्याख्या—यत्र-तत्र=क्वचित्, विविक्ते=एकान्ते, अभिमुखया=उपस्थितया,
स्मृतिम्=बुद्धिम्, अन्वितः=सम्मिलितः, उत्तमम्=उत्कृष्टम्, पर्यङ्कम्=एतदाख्या-
सनम्, बद्ध्वा=संयम्य, कायम्=देहम्, ऋजुम्=समरेखम्, समाधाय=कृत्वेति ॥१॥
हिन्दी—जहां कहीं भी एकान्त में साथ रहने वाली स्मृति को जगाकर पर्यङ्कासन
में बैठकर शरीर को सीधा कर— ॥ १ ॥
नासाग्रे वा ललाटे वा ध्रुवोरन्तर एव वा ।
कुर्वीथाश्चपलं चित्तमालम्बनपरायणम् ॥ २ ॥
अन्वयः—चपलं चित्तं नासाग्रे वा ललाटे वा ध्रुवोरन्तरे एव वा, आलम्बनपरायणं
कुर्वीथाः ॥ २ ॥
व्याख्या—चपलम्=चञ्चलम्, चित्तम्=मानसम्, नासाग्रे=नासायाः नासि-
कायाः वा, अग्रम्=शिखरम्, वा=अथवा, ललाटे=भाले, वा=अथवा, ध्रुवोः=भ्रू-
लतयोः, अन्तरे=मध्ये, एव वा, आलम्बनपरायणम्=आलम्बने=साधने, प रायणः=
मग्नः, कुर्वीथाः=कुर्याः ॥ २ ॥
हिन्दी—अपने चंचल चित्त को नाक की नोंक पर, या ललाट पर, या दोनों भौं
के बीच में स्थिर कर साधना में लीन हो जाओ ॥ २ ॥
स चेत् कामवितर्कस्त्वां घर्षयेन्मानसो ज्वरः।
क्षेप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥ ३ ॥
अन्वयः—चेत् सः मानसो ज्वरः कामवितर्कः त्वां घर्षयेत्, वस्त्रे आगतः रेणुः इव
सः न अधिवास्यः क्षेप्तव्यः ॥ ३ ॥
व्याख्या—चेत्=यदि, सः=असौ, मानसः=चेतसः, ज्वरः=सन्तापः, काम-
वितर्कः=भोगजन्यविकारः, त्वाम्=भवन्तम्, घर्षयेत्=सन्तापयेत्, तर्हि, वस्त्रे=

२८८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
वसने, आगतः = पतितः, रेणुः = धूलिकणः, इव = यथा, सः = पूर्वोक्तः, न = नहि,
अधिवास्यः = स्थाप्यः, क्षेप्तव्यः = परित्याज्य एवास्ति। उपमालङ्कारः ॥ ३ ॥
हिन्दी—यदि काम-विकार या मानसिक ताप तुम्हें तंग करे तो उन्हें कपड़े पर
गिरे धूलिकण की तरह झाड़ दो, उन्हें ठहरने मत दो ॥ ३ ॥
यद्यपि प्रतिसङ्ख्यानात् कामानुत्सृष्टवानसि ।
तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षेण ताञ्जहि ॥ ४ ॥
अन्वयः—यद्यपि प्रतिसङ्ख्यानात् कामान् उत्सृष्टवान् असि, प्रकाशेन तमांसि
इव प्रतिपक्षेण तान् जहि ॥ ४ ॥
व्याख्या-यद्यपि = सम्बन्धार्थकोऽव्ययः, प्रतिसङ्ख्यानात्-सङ्ख्यानं प्रति
प्रतिसङ्ख्यानम्, तस्मात् = बुद्धिपूर्वेकेन चिन्तयित्वा, कामान् = विषयान्, उत्सृष्टवान् =
परित्यक्तवान्, असि = भवसि, तदपि, प्रकाशेन = आलोकेन, तमांसि = अन्धकाराणि,
इव = सदृशम्, प्रतिपक्षेण-प्रतिकूलः = विपरीत:, पक्षः = चिन्तनम्, तेन, जहि=
नष्टं कुरु। इवेति उपमायां तेनोपमालङ्कारः ॥ ४ ॥
हिन्दी-यद्यपि अच्छी तरह सोच-समझकर तुमने भोगों का त्याग कर दिया है,
फिर भी विपरीत विचारों के द्वारा उन्हें उसी तरह नष्ट कर डालो-जैसे प्रकाश से
अन्धकार का विनाश होता है ॥ ४ ॥
तिष्ठत्यनुशयस्तेषां छन्नोऽग्निरिव भस्मना ।
स ते भावनया सौम्य ! प्रशाम्योऽग्निरिवाम्बुना ॥ ५ ॥
अन्वयः—भस्मनाच्छन्नः अग्निः इव तेषाम् अनुशयः तिष्ठति, सौम्य ! सः अम्बुना
अग्निः इव ते भावनया प्रशाम्यः ॥ ५ ॥
व्याख्या-भस्मनाच्छन्नः = भूतिनावृत्तः, अग्निः = अनलः, इव=सदृशः, तेषाम् =
विषयाणाम्, अनुशयः = संस्कारः, तिष्ठति = न विनश्यति, सौम्य ! = हे मनोज्ञ ! सः =
पूर्वोक्तसंस्कारः, अम्बुना = जलेन, अग्निः = कृशानुः, इव = यथा, ते = तव, भावनया =
विचारेण, प्रशाम्यः = शमितव्यः । मुक्तये सांसारिकभोगानां परित्याग एव न पर्याप्तमस्ति,
प्रत्युत विषयविकारविनाशाय वासनाजन्यसंस्कारोऽपि विनाशयम् । उपमालङ्कारः ॥५॥
हिन्दी—राख से ढंकी हुई आग की तरह पूर्वोपभुक्त वासना का संस्कार रह ही
जाता है; हे सौम्य ! उसे उसी तरह सद्विचार से शान्त कर दो, जैसे पानी से आग ॥५॥
ते हि तस्मात् प्रवर्तन्ते भूयो बीजादिवाङ्कुराः ।
तस्य नाशेन ते न स्युर्बीजनाशादिवाङ्कुराः ॥ ६ ॥
अन्वयः—बीजात् हि अङ्कुराः ते तस्मात् भूयो प्रवर्तन्ते, तस्य नाशेन बीजनाशात्
अङ्कुराः इव ते न स्युः ॥ ६ ॥
व्याख्या—बीजात् = बीजकात्, हि = निश्चयेन, अङ्कुराः = प्ररोहाः, ते = विषयाः,
तस्मात् = संस्कारात्, भूयः = पुनः, प्रवर्तन्ते = प्रादुर्भवन्ति, तस्य = पूर्वोक्तसंस्कारस्य,

वितर्कप्रहाणः [ पञ्चदशः सर्गः २८९
नाशेन=विनाशेन, बीजनाशात् = रोहिसमाप्त्याः, अङ्कुराः =प्ररोहाः, इव =सदृशः,
ते =कामाः, न स्युः=न प्रादुर्भवेयुः । पूर्वार्द्धे चोत्तरार्द्धे चोपमालङ्कारः ॥ ६ ॥
हिन्दी—ये वासना संस्कारवश समय पर उसी तरह प्रकट होती हैं, जैसे बीज से
अंकुर उग आते हैं । अतः संस्कार विनष्ट होने पर वे फिर उसी तरह प्रकट नहीं
होतीं जैसे बीज के विनष्ट हो जाने पर अंकुर ॥ ६ ॥
अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनाम् ।
तस्मात् तान्मूलतश्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव ॥ ७ ॥
अन्वयः—तस्मात् कामिनां कामेभ्यः अर्जनादीनि दुःखानि दृष्ट्वा मित्रसंज्ञान्
अरीन् इव तान् छिन्धि ॥ ७ ॥
व्याख्या—तस्मात् =तेन हेतुना, कामिनाम् =विषयाभिलाषिणाम्, कामेभ्यः=
विषयेभ्यः, अर्जनादीनि =प्राप्तिरक्षानाशानि, दुःखानिः = क्लेशानि, दृष्ट्वा = अवलोक-
यित्वा, मित्रसंज्ञान् =सहचराभिधानान्, अरीन् = रिपून्, इव =सदृशः, तान्=
पूर्वोक्तान्, छिन्धि = कर्तय ॥ ७ ॥
हिन्दी—कामी जनों को भोगों की प्राप्ति, रक्षा और नाश में जो दुःख होता है,
उन्हें देखो और मित्र की तरह दिखलायी पड़ने वाले इन शत्रुओं को जड़मूल से काट
डालो ॥ ७ ॥
अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः ।
बहुसाधारणाः कामा बर्ह्या ह्याशीविषा इव ॥ ८ ॥
अन्वयः—अनित्याः मोषधर्माणः रिक्ताः व्यसनहेतवः बहुसाधारणाः च कामाः
आशीविषाः इव बर्ह्याः ॥ ८ ॥
व्याख्या—अनित्याः—न नित्याः अनित्याः=नश्वराः, मोषधर्माणः—मोषः=
चौर्यम्, एव धर्मः =स्वभावः, येषां ते, रिक्ताः=सत्त्वरहिताः, व्यसनहेतवः—व्यसना-
नाम् =विपत्तीनाम्, हेतवः=कारणानि, बहुसाधारणाः—बहवः=अत्यन्तः, साधारणाः=
सामान्याः, च =पुनः, कामाः=विषयाः, आशीविषाः=अतिविषधरसर्पः ( 'आशीविषो
दीर्घपृष्ठोकुण्डलीजिह्मगः स्मृतः' इति हलायुधः ), बर्ह्याः=बध्याः ॥ ८ ॥
हिन्दी—विषयोपभोग नश्वर, सारहीन, विपत्तियों के कारण-स्वरूप है। यह
सर्वसाधारण के उपभोग्य है। अतः विषैले साँप की तरह मार डालने योग्य है ॥ ८ ॥
ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणां न शान्तये ।
भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये ॥ ९ ॥
अन्वयः—ये मृग्यमाणाः दुःखाय रक्ष्यमाणाः शान्तये न भ्रष्टाः महते शोकाय
प्राप्ताः वितृप्तये च न ॥ ९ ॥
व्याख्या—ये=जनाः, मृग्यमाणाः=निरूप्यमाणाः, दुःखाय=कष्टाय, रक्ष्य-
माणाः=कष्टनिवार्यमाणाः, शान्तये =चित्तशमनाय, न=नहि, भ्रष्टाः=विनष्टाः,

२९० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
महते = विशिष्टाय, शोकाय = अनुतापाय, प्राप्ताः = अधिगताः, तृप्तये = परितोषाय,
च = पुनः, न = नास्ति ॥ ९ ॥
हिन्दी — उनकी खोज में पीड़ा है, उनकी रक्षा में शान्ति नहीं है, उनके विनष्ट
होने पर अत्यन्त शोक होता है और उन्हें पाने पर तृप्ति होती ही नहीं ॥ ९ ॥
तृप्तिं वित्तप्रकर्षेण स्वर्गावाप्त्या कृतार्थताम् ।
कामेभ्यश्च सुखोत्पत्तिं यः पश्यति स नश्यति ॥ १० ॥
अन्वयः—यः वित्तप्रकर्षेण तृप्तिं स्वर्गावाप्त्या कृतार्थतां कामेभ्यः सुखोत्पत्तिं च
पश्यति, सः नश्यति ॥ १० ॥
व्याख्या—यः = पुरुषः, वित्तप्रकर्षेण = वित्तानाम् = सम्पत्तिम्, प्रकर्षेण = विस्तारेण,
तृप्तिम् = तुष्टिम्, स्वर्गावाप्त्या = देवलोकगमनेन, कृतार्थताम् = कृतकार्यताम्, कामेभ्यः =
विषयेभ्यः, सुखोत्पत्तिम् = आनन्दानुभूतिम्, च = पुनः, पश्यति = अवलोकयति, सः =
असौ पुरुषः, नश्यति = विनष्टं भवति ॥ १० ॥
हिन्दी—धन की अधिकता से संतोष होता है, स्वर्ग मिलने पर कृतार्थता होती है
और विषयोपभोग से सुख मिलता है—ऐसा जो समझता है, उसका विनाश हो
जाता है ॥ १० ॥
चलानपरिनिष्पन्नानसारानानवस्थितान् ।
परिकल्पसुखान् कामान्न तान् स्मर्तुमिहार्हसि ॥ ११ ॥
अन्वयः—तान् चलान् अपरिनिष्पन्नान् असारान् अनवस्थितान् परिकल्पसुखान्
कामान् स्मर्तुं न अर्हसि ॥ ११ ॥
व्याख्या—तान् = पूर्वोक्तान्, चलान् = चपलान्, अपरिनिष्पन्नान् = अवास्त-
विकान्, असारान् = नास्ति सारः येषु तान् = सारहीनान्, अनवस्थितान् = न अवस्थिताः
अनवस्थितास्तान् = अस्थिरान्, परिकल्पसुखान् = परिकल्पम् = अवास्तविकम्, सुखम्
= आनन्दम्, येषु तान्, च कामान् = विषयान्, स्मर्तुम् = अनुचिन्तयितुम्, न = नहि,
अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ११ ॥
हिन्दी—तुम उस चपल, वस्तुस्थिति से दूर, सारहीन और काल्पनिक सुखवाले
विषयभोग को याद करने योग्य नहीं हो ॥ ११ ॥
व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद्यदि ते मनः ।
प्रसाद्यं तद्विपक्षेण मणिनेवाकुलं जलम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—यदि व्यापादः विहिंसा वा ते मनः क्षोभयेत्, मणिना आकुलं जलम्
इव तद्विपक्षेण प्रसाद्यम् ॥ १२ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, व्यापादः = अनिष्टचिन्तनम्, विहिंसा = हिंसा, वा =
अथवा, ते = तव, मनः = हृदयम्, क्षोभयेत् = क्लिश्येत्, तर्हि मणिना = रत्नविशेषेण,
आकुलम् = कलुषम्, जलम् = सलिलम्, इव = सदृशम्, तद्विपक्षेण = विषयविपरीतेन,
प्रसाद्यम् = मृज्यम् । इवेत्युपमायाम्; तेनोपमालङ्कारः ॥ १२ ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९१
हिन्दी—यदि द्रोह या हिंसा तुम्हारे मन को मलिन करे तो उनके विरोधी
भावनाओं के द्वारा चित्त को उसी तरह शुद्ध करो, जैसे मणि से मलिन जल को स्वच्छ
बनाते हैं ॥ १२ ॥
प्रतिपक्षस्तयोर्ज्ञेयो मैत्री कारुण्यमेव च ।
विरोधो हि तयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव ॥ १३ ॥
अन्वयः—मैत्री कारुण्यं चैव तयोः प्रतिपक्षः ज्ञेयः, हि प्रकाशतमसोः इव तयोः
नित्यं विरोधः ॥ १३ ॥
व्याख्या—मैत्री = सौहार्दम्, कारुण्यं = सौहृदम्, चैव, तयोः = व्यापादविहिं-
सयोः, प्रतिपक्षः = विपरीतविचारः, ज्ञेयः = बोध्यः, हि = यतः, प्रकाशतमसोः =
आलोकान्धकारयोः, इव = यथा, तयोः = उभयोः, नित्यम् = शाश्वत्, विरोधः =
विसङ्गतिः । अत्राप्युपमालङ्कारः ॥ १३ ॥
हिन्दी—मैत्री और करुणा को उनका विरोधी विचार समझना चाहिए; क्योंकि
प्रकाश और अन्धकार की तरह उनके बीच विरोध है ॥ १३ ॥
निवृत्तं यस्य दौःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते ।
हन्ति पांसुभिरात्मानं स स्नात इव वारणः ॥ १४ ॥
अन्वयः—यस्य दौःशील्यं निवृत्तं व्यापादः प्रवर्त्तते च, सः स्नातः वारणः इव
पांसुभिः आत्मानं हन्ति ॥ १४ ॥
व्याख्या—यस्य = पुरुषस्य, दौःशील्यम् = कदाचारम्, निवृत्तम् = विरतम्,
व्यापादः = अनिष्टचिन्तनम्, प्रवर्त्तते = विद्यते, च = पुनः, सः = असौ, स्नातः =
जलाभिषिक्तः, वारणः = गजः, इव = सदृशः, पांसुभिः = धूलिभिः, आत्मानम् = स्वम्,
हन्ति = विनाशं करोति । उपमालङ्कारः ॥ १४ ॥
हिन्दी—जिसका दुष्टाचरण मिट गया, किन्तु विद्वेष मौजूद है; वह नहाये हुए
उस हाथी की तरह है, जिसने धूल में अपने को गंदा कर लिया है ॥ १४ ॥
दुःखितेभ्यो हि मर्त्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः ।
आर्यः को दुःखमपरं सघृणो धातुमर्हति ॥ १५ ॥
अन्वयः—कः सघृणः आर्यः व्याधिमृत्युजरादिभिः दुःखितेभ्यः मर्त्येभ्यः अपरं
दुःखं धातुम् अर्हति ? ॥ १५ ॥
व्याख्या—कः = पुरुषविशेषः, सघृणः—घृणया = जुगुप्सया, सहितः = युक्तः,
आर्यः = शालीनजनः, व्याधिमृत्युजरादिभिः = आमयनिधनस्थविरादिभिः, दुःखितेभ्यः
= क्लेशितेभ्यः, मर्त्येभ्यः—म्रियन्तेऽत्रेति मर्त्तः = भूलोकस्तत्र भवः मर्त्यः=मरणशीलेभ्यः,
अपरम् = अन्यत्, दुःखम् = पीडाम्, धातुम् = प्रदातुम्, अर्हति = योग्योऽस्ति ? अर्थात्
कोऽपि सुपुरुषः रोगमरणवार्द्धक्यादिभिः पीडितेभ्यः प्राणिभ्यः पीडितुं नाभि-
लषति ॥ १५ ॥
हिन्दी—रोग, मृत्यु और वृद्धावस्था से दुःखी प्राणियों को कौन दयालु सुपुरुष
और दुःख देना चाहेगा ? ॥ १५ ॥

२९२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा।
सद्यस्तु दह्यते तावत् स्वं मनो दुष्टचेतसः ॥ १६ ॥
अन्वयः—इह च दुष्टचेतसः दुष्टेन मनसा परः बाध्यते, न वा तु तावत् स्वं
मनः सद्यः दह्यते ॥ १६ ॥
व्याख्या—इह=संसारे, च=पुनः, दुष्टचेतसः—दुष्टम्=दुर्वृत्तम्, चेतः=
चित्तः, यस्य तस्य=दुर्वृत्तमनसः, दुष्टेन=शठेन, मनसा=चित्तेन, परः=अपरो
जनः, बाध्यते=क्लिश्यते, न वा=नापि बाध्यते, तु=किन्तु, तावदित्यवधारणे,
स्वम्=आत्मानम्, मनः=चित्तः, सद्यः=तत्क्षणमेव, दह्यते=क्लिश्यते ॥ १६ ॥
हिन्दी—द्रोह या हिंसा से अपने मन के कलुषित होने पर दूसरों को पीड़ा हो
भी सकती है और नहीं भी, किन्तु कलुषित मनवाले का अपना मन तो उसी क्षण
जलने लगता है ॥ १६ ॥
तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीं कारुण्यमेव च।
न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुमर्हसि ॥ १७ ॥
अन्वयः—तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीञ्च कारुण्यम् एव विकल्पयितुम् अर्हसि,
व्यापादं विहिंसा वा न ॥ १७ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, त्वं सर्वेषु=सकलेषु, भूतेषु=प्राणिषु, मैत्रीम्=
सौहार्दम्, च=पुनः, कारुण्यम्=दयालुताम्, एव=तथा, विकल्पयितुम्=वितर्क-
यितुम्, अर्हसि=योग्योऽसि, व्यापादम्=अनिष्टचिन्तनम्, विहिंसा=हिंसा, वा=
अथवा, न=नहि, विचारयितुं योग्योऽसि ॥ १७ ॥
हिन्दी—अतः तुम्हें सभी प्राणियों के प्रति मैत्री एवं दया की ही भावना करनी
चाहिए, द्रोह या हिंसा की नहीं ॥ १७ ॥
यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः।
अभ्यासात् तेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः ॥ १८ ॥
अन्वयः—मानवः हि यत्-यत् प्रसक्तम् एव वितर्कयति, तेन तेन अभ्यासात्
अस्य चेतसः नतिः भवति ॥ १८ ॥
व्याख्या—मानवः=प्राणी, हि=यतः, यत्-यत्=यत्किञ्चत् वस्तुविचारं वा,
प्रसक्तम्=अनवरतम्, एव, वितर्कयति=विचारयति, तेन तेन, अभ्यासपाठेन=अभ्यास-
वशेन, अस्य=नरस्य, चेतसः=चित्तः, नतिः=आसक्तिः, भवति=अस्ति ॥ १८ ॥
हिन्दी—मनुष्य जिन-जिन वस्तुओं या विचारों का निरन्तर चिन्तन करता है,
अभ्यासवश उन्हीं की ओर उनका मन झुक जाता हैं ॥ १८ ॥
तस्मादकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुमर्हसि।
यत्ते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ॥ १९ ॥
अन्वयः--तस्मात् अकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुम् अर्हसि, यत् इह ते अर्थाय
परमार्थस्य आप्तये च स्यात् ॥ १९ ॥

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९३
व्याख्या—तस्मात् = ततः, अकुशलम् = कुतर्कम्, त्यक्त्वा = विहाय, कुशलम् =
भद्रम्, ध्यातुम् = चिन्तयितुम्, अर्हसि = योग्योऽसि, यत् = यच्चिन्तनम्, इह = अस्मिन्
संसारे, ते = तव, अर्थाय = प्रयोजनाय, परमार्थस्य = यथार्थतत्त्वस्य, आप्तये = प्राप्तये,
च = पुनः, स्यात् = भवेत् ॥ १९ ॥
हिन्दी—अतः बुरे विचारों को छोड़कर यथार्थ तत्त्व का चिन्तन करना चाहिए,
जो इस लोक में तुम्हारे लाभ और यथार्थतत्त्व की उपलब्धि के लिए है ॥ १९ ॥
संवर्धन्ते ह्यकुशला वितर्काः सम्भृता हृदि ।
अनर्थजनकास्तुल्यमात्मनश्च परस्य च ॥ २० ॥
अन्वयः—हृदि सम्भृताः अकुशलाः वितर्काः हि संवर्द्धन्ते आत्मनः परस्य च
तुल्यम् अनर्थजनकाः च ॥ २० ॥
व्याख्या—हृदि = चेतसि, सम्भृताः = धृताः, अकुशलाः = अभद्राः, वितर्काः =
ऊहापोहाः, हि = यतः, संवर्धन्ते = प्रवर्त्तन्ते, ते कुविचाराः, आत्मनः = स्वीयस्य, परस्य =
भिन्नजनस्य, च = पुनः, तुल्यम् = सदृशम्, अनर्थजनकाः = अनिष्टकारकाश्च
भवन्ति ॥ २० ॥
हिन्दी—मन में कुत्सित विचारों को स्थान देने से वे बढ़ते ही जाते हैं और वे
अपने लिए तथा दूसरों के लिए समान रूप से अनिष्टकर होते हैं ॥ २० ॥
श्रेयसो विघ्नकरणाद् भवन्त्यात्मविपत्तये ।
पात्रीभावोपघातात्तु परभक्तिविपत्तये ॥ २१ ॥
अन्वयः—श्रेयसः विघ्नकरणात् आत्मविपत्तये पात्रीभावोपघातात् परभक्ति-
विपत्तये च भवन्ति ॥ २१ ॥
व्याख्या—(तेऽनिष्टकराः कुतर्काः) श्रेयसः = साधीयसः, विघ्नकरणात्—विघ्नस्य =
व्याघातस्य, करणम् = साधनम्, हेतुस्तस्मात्, आत्मविपत्तये = स्वीयानिष्टाय,
पात्रीभावोपघातात्—न पात्रम् अपात्रम्, तस्येव भावः पात्रीभावः, तस्योपघातस्तस्मात्
योग्यताह्रासात्, परभक्तिविपत्तये—परेषाम् = अन्येषाम्, भक्तिः = अनुरक्तिः, तस्याः
विपत्तिः = आपत्तिस्तस्यै, च = पुनः, भवन्ति = जायन्ते । दुष्टजनः स्वीयानिष्टकर-
चिन्तनैरात्मकल्याणं हन्ति, अन्येषां जनानामात्मानं प्रति अनुरक्तिं न प्राप्नोतीत्यर्थः । २१।
हिन्दी—अपने कल्याण में विघ्न उपस्थित करके वे अपनी विपत्ति का कारण
स्वयं ही बन जाते हैं तथा अपनी अपात्रता के कारण दूसरों की अनुरक्ति भी नष्ट कर
देते हैं ॥ २१ ॥
मनःकर्मस्वविक्षेपमपि चाभ्यस्तुमर्हसि ।
न त्वेवाकुशलं सौम्य ! वितर्कयितुमर्हसि ॥ २२ ॥
अन्वयः—सौम्य ! मनःकर्मसु अविक्षेपमपि अभ्यस्तुमर्हसि, अकुशलं वितर्कयितुम्
एव न तु अर्हसि ॥ २२ ॥

२९४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—सौम्य ! = हे साधुपुरुष ! मनःकर्मसु = मानसिकचिन्तनेषु, अविक्षेपम्—
न = नहि, विक्षेपम् = चित्तचाञ्चल्यम्, अभ्यस्तुम् = नित्याचरितुम्, अर्हसि = योग्यो-
ऽसि, अकुशलम् = अनिष्टकरचिन्तनम्, वितर्कयितुम् = चिन्तयितुमेव, न तु अर्हसि =
योग्योऽसि ॥ २२ ॥
हिन्दी-मानसिक चिन्तनों में चित्त चंचल न हो, इसका भी अभ्यास करना चाहिए,
हे साधु ! अनिष्टकर विचारों को तो तुम्हें अपने पास आने ही नहीं देना चाहिए ।२२।
या विकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते ।
न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कल्पते ॥ २३ ॥
अन्वयः—विकामोपभोगाय या चिन्ता मनसि वर्त्तते न च तं गुणम् आप्नोति,
बन्धनाय च कल्पते ॥ २३ ॥
व्याख्या—विकामोपभोगाय = विविधः—अनेकविधः, कामः = विषयः, तस्य उप-
भोगः = सुखास्वादः, तस्मै, या चिन्ता = यदाध्यानम्, मनसि = चेतसि, वर्त्तते=विद्यते,
न च तम् = एतम्, गुणम् = धर्मः, आप्नोति = प्राप्नोति, बन्धनाय = बन्धाय, च
कल्पते = समर्थो भवति ॥ २३ ॥
हिन्दी—अनेकविध विषयोपभोग की जो चिन्ता मन में रहती है वह ठीक नहीं है,
उससे बन्धन होता है ॥ २३ ॥
सत्त्वानामपघाताय परिक्लेशाय चात्मनः ।
मोहं व्रजति कालुष्यं नरकाय च वर्तते ॥ २४ ॥
अन्वयः—सत्त्वानाम् उपघाताय आत्मनः परिक्लेशाय नरकाय च वर्त्तते, मोहं
कालुष्यं न व्रजति ॥ २४ ॥
व्याख्या—( अकुशलवितर्कः ) सत्त्वानाम = जीवानाम्, उपघाताय = विनाशाय,
आत्मनः = स्वस्य, परिक्लेशाय = दुःखाय, नरकाय = अधमलोकाय, च = पुनः, वर्त्तते
= विद्यते, मोहम् = अविद्या, कालुष्यम् = पापञ्च, व्रजति = गच्छति ॥ २४ ॥
हिन्दी—कुविचार से प्राणियों का विनाश होता है, आत्म-पीड़ा होती है, मोह
और पाप होता है तथा नरक मिलता है ॥ २४ ॥
तद्वितर्कैरकुशलैरात्मानं हन्तुमर्हसि ।
सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धतो गां खनन्निव ॥ २५ ॥
अन्वयः—गां खनन् मृद्धतः सुशस्त्रं रत्नविकृतम् इव अकुशलैः तद्वितर्कैः आत्मानं
हन्तुं न अर्हसि ॥ २५ ॥
व्याख्या—(अनवधानमनसा) गाम् = धरित्रीम्, खनन् = उत्पाटयन्, मृद्धतः = धूलि-
धूसरितो जनः, मृदः हतः, सुशस्त्रम् = सुष्ठुखनित्रम्, रत्नविकृतम् = पाषाणसम्पर्केण दोष-
युक्तं करोति, इव = यथा, अकुशलैः = दुष्टैः, तद्वितर्कैः = तद्विचारैः, आत्मानम् =
निजम्, हन्तुम् = विनष्टं कर्तुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि । अनवधानमनसा
पृथ्वीं खनन् जनः खनित्रमपि त्रोटयते, किन्तु हे सौम्य ! तत्सदृशं त्वं कुविचारैरात्मानं