सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२८८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
वसने, आगतः = पतितः, रेणुः = धूलिकणः, इव = यथा, सः = पूर्वोक्तः, न = नहि,
अधिवास्यः = स्थाप्यः, क्षेप्तव्यः = परित्याज्य एवास्ति। उपमालङ्कारः ॥ ३ ॥
हिन्दी—यदि काम-विकार या मानसिक ताप तुम्हें तंग करे तो उन्हें कपड़े पर
गिरे धूलिकण की तरह झाड़ दो, उन्हें ठहरने मत दो ॥ ३ ॥
यद्यपि प्रतिसङ्ख्यानात् कामानुत्सृष्टवानसि ।
तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षेण ताञ्जहि ॥ ४ ॥
अन्वयः—यद्यपि प्रतिसङ्ख्यानात् कामान् उत्सृष्टवान् असि, प्रकाशेन तमांसि
इव प्रतिपक्षेण तान् जहि ॥ ४ ॥
व्याख्या-यद्यपि = सम्बन्धार्थकोऽव्ययः, प्रतिसङ्ख्यानात्-सङ्ख्यानं प्रति
प्रतिसङ्ख्यानम्, तस्मात् = बुद्धिपूर्वेकेन चिन्तयित्वा, कामान् = विषयान्, उत्सृष्टवान् =
परित्यक्तवान्, असि = भवसि, तदपि, प्रकाशेन = आलोकेन, तमांसि = अन्धकाराणि,
इव = सदृशम्, प्रतिपक्षेण-प्रतिकूलः = विपरीत:, पक्षः = चिन्तनम्, तेन, जहि=
नष्टं कुरु। इवेति उपमायां तेनोपमालङ्कारः ॥ ४ ॥
हिन्दी-यद्यपि अच्छी तरह सोच-समझकर तुमने भोगों का त्याग कर दिया है,
फिर भी विपरीत विचारों के द्वारा उन्हें उसी तरह नष्ट कर डालो-जैसे प्रकाश से
अन्धकार का विनाश होता है ॥ ४ ॥
तिष्ठत्यनुशयस्तेषां छन्नोऽग्निरिव भस्मना ।
स ते भावनया सौम्य ! प्रशाम्योऽग्निरिवाम्बुना ॥ ५ ॥
अन्वयः—भस्मनाच्छन्नः अग्निः इव तेषाम् अनुशयः तिष्ठति, सौम्य ! सः अम्बुना
अग्निः इव ते भावनया प्रशाम्यः ॥ ५ ॥
व्याख्या-भस्मनाच्छन्नः = भूतिनावृत्तः, अग्निः = अनलः, इव=सदृशः, तेषाम् =
विषयाणाम्, अनुशयः = संस्कारः, तिष्ठति = न विनश्यति, सौम्य ! = हे मनोज्ञ ! सः =
पूर्वोक्तसंस्कारः, अम्बुना = जलेन, अग्निः = कृशानुः, इव = यथा, ते = तव, भावनया =
विचारेण, प्रशाम्यः = शमितव्यः । मुक्तये सांसारिकभोगानां परित्याग एव न पर्याप्तमस्ति,
प्रत्युत विषयविकारविनाशाय वासनाजन्यसंस्कारोऽपि विनाशयम् । उपमालङ्कारः ॥५॥
हिन्दी—राख से ढंकी हुई आग की तरह पूर्वोपभुक्त वासना का संस्कार रह ही
जाता है; हे सौम्य ! उसे उसी तरह सद्विचार से शान्त कर दो, जैसे पानी से आग ॥५॥
ते हि तस्मात् प्रवर्तन्ते भूयो बीजादिवाङ्कुराः ।
तस्य नाशेन ते न स्युर्बीजनाशादिवाङ्कुराः ॥ ६ ॥
अन्वयः—बीजात् हि अङ्कुराः ते तस्मात् भूयो प्रवर्तन्ते, तस्य नाशेन बीजनाशात्
अङ्कुराः इव ते न स्युः ॥ ६ ॥
व्याख्या—बीजात् = बीजकात्, हि = निश्चयेन, अङ्कुराः = प्ररोहाः, ते = विषयाः,
तस्मात् = संस्कारात्, भूयः = पुनः, प्रवर्तन्ते = प्रादुर्भवन्ति, तस्य = पूर्वोक्तसंस्कारस्य,