सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२८४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—चित्रे = अनेके, विषयप्रचारे = उपभोगमध्ये, स्थितेन = विद्यमानेन,
अदृष्टतत्त्वेन — न = नहि, दृष्टम् = अवलोकितम्, तत्त्वम् = सारम्, येन सः तेन,
परीक्षकेण = विचारकेण, सस्यमध्यात् = धान्यमध्यात्, कृष्टादकः—कृष्टस्य = सस्यस्य,
अदः = भक्षकः, स एव कृष्टादकः ( स्वार्थे कन् ), गौः = महोक्षः, इव = यथा, सुखेन
== सहजभावेन, चित्तम् = चेतसम्, निरोद्धुम् = अवरोद्धुम्, न = नहि, शक्यम् =
सम्भवम् ॥ ४८ ॥
हिन्दी—जिस जिज्ञासु ने तत्त्वदर्शन नहीं किया है और जो अनेक आसक्तियों के
बीच पड़ा है, वह अपने मन को आसानी से नहीं रोक सकता; जैसे खेत चरने वाले
साँड़ को आसानी से फसलों के बीच से नहीं हटाया जा सकता है ॥ ४८ ॥
अनीर्यमाणस्तु यथाऽनिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः ।
अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यथा अनिलेन अनीर्यमाणस्तु चित्रभानुः प्रशान्तिम् आगच्छति, तथा
विविक्तेषु अघट्टितं चेतः अल्पेन यत्नेन शान्तिम् उपैति ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, अनिलेन = पवनेन, अनीर्यमाणस्तु = अप्रेरितः
सन्, चित्रभानुः = अनलः, प्रशान्तिम् = निर्वापः, आगच्छति = प्राप्नोति, तथा = तेनैव
प्रकारेण, विविक्तेषु = निर्जनस्थानेषु, अघट्टितम् = निष्कम्पितम्, चेतः = चित्तः,
अल्पेन = स्तोकेन, यत्नेन = प्रयासेन, शान्तिम् = शमम्, उपैति = प्राप्नोतीति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—जैसे हवा नहीं लगने पर आग बुझ जाती है, उसी तरह एकान्त में
कम्पन रहित चित्त थोड़े से प्रयास करने पर ही शान्ति पा लेता है ॥ ४९ ॥
क्वचिद् भुक्त्वा यत्तद्वसनमपि यत्तत् परिहितो
वसन्नात्मारामः क्वचन विजने योऽभिरमते ।
कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः
परेषां संसर्गं परिहरति यः कण्टकमिव ॥ ५० ॥
अन्वयः—क्वचित् यत्तद् भुक्त्वा यत्तत् वसनमपि परिहितः, क्वचन वसन् यः
आत्मारामः विजने अभिरमते, यः परेषां संसर्गः कण्टकमिव परिहरति, सः कृतमतिः
शमसुखरसज्ञः कृतार्थः ज्ञेयः ॥ ५० ॥
व्याख्या—क्वचित् = कुत्रापि, यत्तत् = यत्किञ्चिदपि, भुक्त्वा = खादित्वा, यत्तत्=
यत्किञ्चित्, वसनमपि = वस्त्रमपि, परिहितः = परिदधानः, सन्, क्वचन = कुत्रापि,
वसन् = निवसन्, यः = पुरुषविशेषः, आत्मारामः—आत्मनि = स्वस्मिन्, आरमन्ते =
आसन्तुष्टे, इति आत्मारामः = आत्मनि तुष्टः, विजने = जनशून्ये, अभिरमते=आनन्द-
मनुभूयते, यः = जनः, परेषाम् = अन्येषाम्, संसर्गः = सम्पर्कः, कण्टकमिव = शल्यमिव,
परिहरति = परित्यागं करोति, सः = असौ, कृतमतिः—कृता मतिर्यस्य सः = कृतधीः,
शमसुखरसज्ञः—शमस्य=शान्तेः, मुखम् = आननम्, तस्य रसम्=आनन्दम्, जानातीति,
कृतार्थः—कृतः = सम्पादितः, अर्थः = प्रयोजनम्, यस्य सः, ज्ञेयः = बोध्यः ॥ ५० ॥