सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२८२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
चिन्तनम्, कायगता = देहस्था, तस्य = पुरुषस्य, अमृतम् = श्रेयः, हस्तस्थम् = कर-
स्थमेवेति, स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशः, बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—जिसकी बुद्धि वहकी है उसका कल्याण विनष्ट हो गया, जिसकी बुद्धि
साथ में है उसका कल्याण भी उसीके हाथ में है ॥ ४२ ॥
आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते ।
यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—यस्य स्मृतिः न विद्यते तस्य आर्यः न्यायः कुतः ? यस्य च आर्यः न्यायः
नास्ति तस्य सत्पथः प्रनष्टः ॥ ४३ ॥
व्याख्या—यस्य = पुरुषविशेषस्य, स्मृतिः = बुद्धिः, न = नहि, विद्यते = अस्ति,
तस्य = जनस्य, आर्यः = भद्रम्, न्यायः = धर्मः, कुतः = क्व, यस्य = जनस्य, च = पुनः,
आर्यः = कल्याणम् न्यायः = पक्षपातराहित्यम्, नास्ति = न विद्यते, तस्य = जनस्य,
सत्पथः = सन्मार्गः, प्रनष्टः = विशेषरूपेण नष्टो भवति ॥ ४३ ॥
हिन्दी—जिसको बुद्धि नहीं है उसका भद्र और न्याय कहाँ है ? जिसको कल्याण
और न्याय नहीं है उसका तो सन्मार्ग नष्ट हो गया ॥ ४३ ॥
प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदम् ।
प्रनष्टममृतं यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ॥ ४४ ॥
अन्वयः—यस्य सन्मार्गः प्रनष्टः तस्य अमृतं पदं नष्टम्, यस्य अमृतं नष्टं सः
दुःखात् न विमुच्यते ॥ ४४ ॥
व्याख्या—यस्य = जनस्य, सन्मार्गः = सत्पथः, प्रनष्टः = विनष्टः, तस्य = जनस्य,
अमृतम् = मुक्तिम्, नष्टम् = विनष्टम्, सः = असौ, दुःखात् = जननमरणक्लेशात्, न
= नहि, विमुच्यते = मुक्ति लभते ॥ ४४ ॥
हिन्दी—जिसका सन्मार्ग नष्ट हो गया उसका अमृतपद विनष्ट हो गया, जिसका
अमृतपद नष्ट हो गया वह दुःख से छुटकारा नहीं पा सकता ॥ ४४ ॥
तस्माच्चरन् चरोऽस्मीति स्थितोऽस्मि चाधिष्ठितः ।
एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥ ४५ ॥
अन्वयः—तस्मात् चरन् चरः अस्मि अधिष्ठितश्च स्थितः अस्मि, एवम् आदिषु
कालेषु स्मृतिम् आधातुम् अर्हसि ॥ ४५ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, चरन् = भ्रमन्, चरः अस्मि = गच्छामि, अधि-
ष्ठितश्च = तिष्ठंश्च, स्थितः अस्मि = तिष्ठामीति, एवम् = इत्थम्, आदिषु कालेषु =
प्रारम्भिकसमयेषु, स्मृतिम् = बुद्धिम्, आधातुम् = स्थिरीकर्तुम्, अर्हसि = योग्यो-
ऽसि ॥ ४५ ॥
हिन्दी—इसलिए चलता हुआ 'चल रहा हूँ' खड़ा हुआ 'खड़ा हूँ'—ऐसे ही दूसरे
कार्य करते समय अपनी स्मृति को जगाये रखो ॥ ४५ ॥