सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७७
भयमागमानान्मृत्योः प्रीति धर्मपरिग्रहात् ।
जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकमागन्तुमर्हसि ॥ २७ ॥
अन्वयः—मृत्योः आगमनात् भयं धर्मपरिग्रहात् प्रीतिम् अपर्यन्तां जन्मदुःखात्
शोकम् आगन्तुम् अर्हसि ॥ २७ ॥
व्याख्या—मृत्योः = कृतान्तस्य, आगमनात् = समागतेः, भयम् = भीतिः, धर्म-
परिग्रहात् = धर्मस्य = नियमस्य, परिग्रहः = ग्रहणम्, तस्मात्, प्रीतिम् = अनुरक्तिम्,
अपर्यन्ताम् = अनन्तात्, जन्मदुःखात् = जन्मनः = उत्पत्तेः, दुःखात् = कष्टात्, शोकम्
= परितापः, आगन्तुम् = प्राप्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि । जन्ममरणादधिकं किमपि
कष्टमस्मिन् संसारे नास्ति तथाऽनन्तमिदं जन्म-मरणचक्रमस्ति ॥ २७ ॥
हिन्दी—'मौत आ रही है' इससे डर, 'धर्म ग्रहण कर रहा हूँ' इससे प्रेम और
'जन्म एवं मृत्यु का चक्र अनन्त है' इसके लिए शोक करना चाहिए ॥ २७ ॥
एवमादिः क्रमः सौम्य ! कार्यो जागरणं प्रति ।
वन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ २८ ॥
अन्वयः—सौम्य ! एवमादिः क्रमः जागरणं प्रतिका र्यः कः प्राज्ञः शयनात् हि
आयुः वन्ध्यं कर्तुम् अर्हति ॥ २८ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे प्रियदर्शन ! एवमादिः = इत्यादिः, क्रमः = विधिः, जागरण-
म्प्रति = प्रजागरम्प्रति, कार्यः = अनुष्ठेयः, कः प्राज्ञः = को हि धीमान्, शयनात् =
संवेशात्, हि = यतः, आयुः = वयः, वन्ध्यम् = निष्फलम्, कर्तुम् = विधातुम्, अर्हति =
योग्यो भवति । न कोऽपीत्यर्थः ॥ २८ ॥
हिन्दी—हे साधु ! जागरण के लिए इसी क्रम का ऐसा ही सेवन करना चाहिए,
क्योंकि कौन बुद्धिमान् व्यक्ति सोकर अपनी आयु गवाना चाहेगा ॥ २८ ॥
दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान् गृहगतानिव ।
क्षमं प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तितीर्षोर्महद्भयम् ॥ २९ ॥
अन्वयः—गृहगतान् व्यालान् इव दोषव्यालान् अतिक्रम्य महद्भयं निस्तितीर्षोः
प्राज्ञस्य स्वप्तुं न क्षमम् अस्ति ॥ २९ ॥
व्याख्या—गृहगतान् = गृहे = गेहे, गतः = प्राप्तान्, व्यालान् = उरगान्, इव =
यथा, दोषव्यालान् = पातकभुजङ्गमान्, अतिक्रम्य = अवहेलनां कृत्वा, महद्भयम् =
अतिशयत्रासम्, निस्तितीर्षोः = तर्तुमिच्छोः, प्राज्ञस्य = धीमतः, स्वप्तुम् = शयनं
कर्तुम्, न क्षमम् = अनुचितमिति ॥ २९ ॥
हिन्दी—घर में घुसे साँपों की अवहेलना कर किसी समझदार आदमी के लिए
जैसे सोना उचित नहीं है, ठीक उसी तरह पापरूपी साँपों की अवहेलना कर महाभय
को पार करने की इच्छा करने वाले ज्ञानी के लिए सोना अनुचित है ॥ २९ ॥