सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 341, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चदशः सर्गः
वितर्कप्रहाणः
जब वितर्क का शुभ प्रहाण एकाग्र चित्त में आता है।
मन का मैल स्वतः धुल जाता, मुक्तिमार्ग खुल जाता है॥
यत्र तत्र विविक्ते तु बद्ध्वा पर्यङ्कमुत्तमम्।
ऋजुं कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयाऽन्वितः ॥ १ ॥
अन्वयः—यत्र-तत्र विविक्ते अभिमुखया स्मृत्या अन्वितः उत्तमं पर्यङ्कं बद्ध्वा
कायम् ऋजुं समाधाय ॥ १ ॥
व्याख्या—यत्र-तत्र=क्वचित्, विविक्ते=एकान्ते, अभिमुखया=उपस्थितया,
स्मृतिम्=बुद्धिम्, अन्वितः=सम्मिलितः, उत्तमम्=उत्कृष्टम्, पर्यङ्कम्=एतदाख्या-
सनम्, बद्ध्वा=संयम्य, कायम्=देहम्, ऋजुम्=समरेखम्, समाधाय=कृत्वेति ॥१॥
हिन्दी—जहां कहीं भी एकान्त में साथ रहने वाली स्मृति को जगाकर पर्यङ्कासन
में बैठकर शरीर को सीधा कर— ॥ १ ॥
नासाग्रे वा ललाटे वा ध्रुवोरन्तर एव वा ।
कुर्वीथाश्चपलं चित्तमालम्बनपरायणम् ॥ २ ॥
अन्वयः—चपलं चित्तं नासाग्रे वा ललाटे वा ध्रुवोरन्तरे एव वा, आलम्बनपरायणं
कुर्वीथाः ॥ २ ॥
व्याख्या—चपलम्=चञ्चलम्, चित्तम्=मानसम्, नासाग्रे=नासायाः नासि-
कायाः वा, अग्रम्=शिखरम्, वा=अथवा, ललाटे=भाले, वा=अथवा, ध्रुवोः=भ्रू-
लतयोः, अन्तरे=मध्ये, एव वा, आलम्बनपरायणम्=आलम्बने=साधने, प रायणः=
मग्नः, कुर्वीथाः=कुर्याः ॥ २ ॥
हिन्दी—अपने चंचल चित्त को नाक की नोंक पर, या ललाट पर, या दोनों भौं
के बीच में स्थिर कर साधना में लीन हो जाओ ॥ २ ॥
स चेत् कामवितर्कस्त्वां घर्षयेन्मानसो ज्वरः।
क्षेप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥ ३ ॥
अन्वयः—चेत् सः मानसो ज्वरः कामवितर्कः त्वां घर्षयेत्, वस्त्रे आगतः रेणुः इव
सः न अधिवास्यः क्षेप्तव्यः ॥ ३ ॥
व्याख्या—चेत्=यदि, सः=असौ, मानसः=चेतसः, ज्वरः=सन्तापः, काम-
वितर्कः=भोगजन्यविकारः, त्वाम्=भवन्तम्, घर्षयेत्=सन्तापयेत्, तर्हि, वस्त्रे=