सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७९
दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयाऽऽलोकसंज्ञया ।
प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—दक्षिणेन पार्श्वेन तु स्थितया आलोकसंज्ञया हृदये प्रबोधं कृत्वा
शान्तमानसः शयीथाः ॥ ३३ ॥
व्याख्या—दक्षिणेन = सव्येतरेण, पार्श्वेन = कक्षाधोभागेन, तु = इति पादपूर्त्यर्थम्,
स्थितया = विद्यमानतया, आलोकसंज्ञया = प्रभावभावनया, हृदये = चित्ते, प्रबोधम् =
ज्ञानम्, कृत्वा = विधाय, शान्तमानसः = स्वस्थचेतसः, शयीथाः = शयनं कुर्याः ॥३३॥
हिन्दी—दाईं करवट से दिव्य प्रभा की भावना करते हुए, हृदय में ज्ञान रख-
कर शान्तचित्त होकर सो जाओ ॥ ३३ ॥
यामे तृतीये चोत्थाय चरन्नासीन एव वा ।
भूयो योगं मनः शुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—तृतीये यामे च उत्थाय चरन् आसीनः एव वा नियतेन्द्रियः भूयः मनः
शुद्धौ योगं कुर्वीथाः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—तृतीये = उक्तसङ्ख्ये, यामे = प्रहरे, च = पुनः, उत्थाय = सज्जीभूत्वा,
चरन् = परिभ्रमन्, आसीनः = उपविष्टः, एव वा नियतेन्द्रियः—नियतानि = संयतानि,
इन्द्रियाणि = करणानि, यस्य सः, भूयः = पुनः, मनः = चेतः, शुद्धौ = नैर्मल्ये, योगम्
= मोक्षोपायः, कुर्वीथाः = कुर्याः ॥ ३४ ॥
हिन्दी—और तीसरे पहर में उठकर टहलते हुए या बैठे हुए ही, संयतेन्द्रिय
होकर चित्तशुद्धि में पुनः योगारूढ़ हो जाओ ॥ ३४ ॥
अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु ।
सम्प्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥ ३५ ॥
अन्वयः—अथ आसनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु सर्वाः क्रियाः सम्प्रजानन् स्मृतिम्
आधातुम् अर्हसि ॥ ३५ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, आसनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु—आसनः =
स्थितिः, गतः = चलनम्, स्थानम् = स्थलम्, प्रेक्षितम् = अवलोकनम्, व्याहृतादिषु =
सम्भाषणादिषु, सर्वाः = अखिलाः, क्रियाः = कृत्याः, सम्प्रजानन् = सम्यगवबोधयन्,
स्मृतिम् = अनुचिन्तनम्, आधातुम् = स्थिरीकर्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ३५ ॥
हिन्दी—इसके बाद बैठते हुए, खड़ा होते हुए, कहते हुए, देखते हुए आदि सभी
कार्यों को अच्छी तरह जानते हुए अपनी स्मृति को स्थिर करो ॥ ३५ ॥
द्वाराध्यक्ष इव द्वारि यस्य प्रणिहिताः स्मृतिः ।
धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—द्वारि द्वाराध्यक्ष इव यस्य स्मृतिः प्रणिहिताः दोषाः तम् अरयः गुप्तं
पुरम् इव न धर्षयन्ति ॥ ३६ ॥