सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २८५
हिन्दी—जहाँ कहीं जो कुछ खाकर जैसा-तैसा कपड़ा पहनकर और जहाँ कहीं
भी रहकर अपनी आत्मा में रमा रहता है, निर्जन स्थान में रमण करता है और
दूसरों के सम्पर्क से वैसे ही बचता है जैसे काँटे से, वह बुद्धिमान् शान्तिसुख के रस
को जानता है—उसे ही सफल मनोरथ समझना चाहिए ॥ ५० ॥
यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्यग्रहृदये
विविक्ते निर्द्वन्द्वो विहरति कृती शान्तहृदयः ।
ततः पीत्वा प्रज्ञारसममृतवत्तृप्तहृदयो
विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—यदि द्वन्द्वारामे विषयव्यग्रहृदये जगति कृती निर्द्वन्द्वः शान्तहृदयः
विविक्ते विहरति, ततः अमृतवत् प्रज्ञारसं पीत्वा तृप्तहृदयः विविक्तः संसक्तं विषय-
कृपणं जगत् शोचति ॥ ५१ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, द्वन्द्वारामे = सुखदुःखादिद्वन्द्वानन्दे, विषयव्यग्रहृदये—
विषयेषु = भोगेषु, व्यग्रम् = आकुलम्, हृदयम् = चित्तम्, यस्मिन् तस्मिन्, जगति =
संसारे, कृती = पवित्रात्मा, निर्द्वन्द्वः = द्वन्द्वरहितः, शान्तहृदयः = निरुद्वेगमनाः, विविक्ते
= जनशून्यस्थाने, विहरति = विचरति, ततः = तत्पश्चात्, अमृतवत् = पीयूष इव,
प्रज्ञारसम् = सद्विवेकपूर्णबुद्धिम्, पीत्वा = पानं कृत्वा, तृप्तहृदयः—तृप्तम् = सन्तुष्टम्,
हृदयम् = चित्तम्, यस्य सः, विविक्तः = अनासक्तः, संसक्तम् = आसक्तम्, विषयकृपणम्
= भोगासक्तम्, जगत् = संसारम्, शोचति = चिन्तयति ॥ ५१ ॥
हिन्दी—सुख-दुःखादि द्वन्द्वों में आनन्द पानेवाले तथा विषयाकुल हृदयवाले संसार
में यदि द्वन्द्व रहित और शान्त हृदय होकर यदि कोई पवित्रात्मा एकान्त में विचरण
करता है तो वह अमृत तुल्य प्रज्ञारस पीकर संतुष्ट हृदय और अनासक्त हो जाता है
तथा आसक्ति में पड़े हुए विषयातुर व्यक्ति के लिए शोक करता है ॥ ५१ ॥
वसञ्छून्यागारे यदि सततमेकोऽभिरमते
यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव ।
चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं
ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखम् ॥ ५२ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥
अन्वयः—यदि शून्यागारे वसन् सततम् एकः अभिरमते, यदि क्लेशोत्पादैः सह
शत्रुभिः इव न रमते, यदि आत्मारामः चरन् प्रीतिसलिलञ्च पिबति, ततः त्रिदशपति-
राज्यादपि श्रेष्ठं सुखं भुङ्क्ते ॥ ५२ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, शून्यागारे—शून्यश्चासौ आगारस्तस्मिन् = जनशून्यसदने,
वसन् = न्यवसन्, सततम् = अजस्रम्, एकः = एकाकी, अभिरमते = आनन्दमनुभवति,
यदि = चेत्, क्लेशोत्पादैः = दुःखोत्पादैः, सह = साकम्, शत्रुभिः = रिपुभिः, इव =
सौ०-22