सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२४२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी- यदि प्रयासपूर्वक इन्द्रियदमन और संयम के द्वारा स्वर्ग पाकर भी लोग
वहाँ से अतृप्त ही धरती पर लौट आते हैं तो ऐसे स्वर्ग को मैं प्रणाम करता हूँ ॥१५॥
अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरम् ।
सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे ॥ १६ ॥
अन्वयः—अतश्च सचराचरं निखिलं लोकं विदित्वा सर्वदुःखक्षयकरे परमे
त्वद्धर्मे रमे ॥ १६ ॥
व्याख्या—अतश्च=अनेन कारणेन च, सचराचरम्=चराचरयुक्तम् (जौन्स्टन-
महोदयस्य पाठे सुचलाचलमस्ति, तदा अतिचञ्चलमर्थो भवति), निखिलं लोकम्=
अखिलभुवनम्, विदित्वा=ज्ञात्वा, सर्वदुःखक्षयकरे=सर्वेषाम्=अखिलानाम्, दुःखा-
नाम्=कष्टानाम्, क्षयकरे=विनाशकरे, त्वद्धर्मे=भवद्धर्मे, रमे=रमणं करोमि ॥१६॥
हिन्दी—अतः चराचर सहित सम्पूर्ण लोक का ज्ञान प्राप्तकर मैं सब दुःखों का
अन्त करनेवाले आपके ही परम धर्म में आनन्द पाता हूँ ॥ १६ ॥
तस्माद् व्याससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परं प्राप्नुयां पदम् ॥ १७ ॥
अन्वयः—श्रेष्ठ ! शृण्वतां तस्मात् व्याससमासाभ्याम् मे तत् व्याख्यातुम् अर्हसि,
यत् श्रुत्वा परं पदं प्राप्नुयाम् ॥ १७ ॥
व्याख्या—हे श्रेष्ठ ! =श्रोतृर्षभ ! शृण्वताम्=आकर्ण्यताम्, तस्मात्=तेन हेतुना,
व्याससमासाभ्याम्=सङ्क्षेपविस्तराभ्याम्, मे=मम, तत् व्याख्यातुम्=कथयि-
तुम्, अर्हसि=योग्योऽसि, यच्छ्रुत्वा=तदाकर्ण्य, परमं पदम्=महत्तमं स्थानम्,
प्राप्नुयाम्=प्राप्तुं शक्नोमि ॥ १७ ॥
हिन्दी—अतः विस्तार और संक्षेप से कृपया मुझे यह बतलावें, जिसे सुनकर हे
श्रोताश्रेष्ठ ! मैं परमपद प्राप्त कर सकूँ ॥ १७ ॥
ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणीन्द्रियाणि च ।
श्रेयश्ञ्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः ॥ १८ ॥
अन्वयः—ततः तस्य आशयं ज्ञात्वा इन्द्रियाणि विपक्षाणि श्रेयश्च आमुखीभूतं
तथागतः निजगाद ॥ १८ ॥
व्याख्या—ततः=तदनन्तरम्, तस्य=नन्दस्य, आशयम्=अभिप्रायम्, ज्ञात्वा=
परिज्ञाय, इन्द्रियाणि=करणानि, विपक्षाणि=वशीभूतानि, श्रेयश्च=भद्रञ्च, आमुखी-
भूतम्=उपागतम्, तथागतः=बुद्धः, निजगाद=उवाच ॥ १८ ॥
हिन्दी—तब नन्द के अभिप्राय को ठीक से समझकर, उसके इन्द्रियों को नियन्त्रित
एवं उसे कल्याणाभिमुख जानकर तथागत ने उससे कहा ॥ १८ ॥
अहो प्रत्यवमर्शोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः ।
अरण्यां मथ्यमानायामग्नेर्धूम इवोत्थितः ॥ १९ ॥

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४३
अन्वयः—अहो ! अयं प्रत्यवमर्शः ते श्रेयसः मध्यमानायाम् अरण्याम् उत्थितः
धूमः अग्नेः इव पुरोजवः ॥ १९ ॥
व्याख्या—अहो = इत्याश्चर्ये मुदे वा, अयम् = एषो जनः, प्रत्यवमर्शः = विवेकः, ते
= तव नन्दस्य, श्रेयसः = माङ्गलिकविधानस्य, मध्यमानायाम् = सङ्घृष्यमाणायाम्,
अरण्याम् = आहवनीयसमिधायाम्, उत्थितः = समुत्पन्नः, धूमः = वह्निलिङ्गम्, अग्नेः
= अनलस्य, इव = यथा, पुरोजवः = अग्रदूतः अस्ति ॥ १९ ॥
हिन्दी—आश्चर्य है, तुम्हारा विवेक तुम्हारे कल्याण का पुरोगामी है, जैसे
अरणियों को रगड़ने से उठा हुआ धुआँ अग्नि का अग्रदूत होता है ॥ १९ ॥
चिरमुन्मार्गविहृतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः ।
अवतीर्णोऽसि पन्थानं दिष्टचा दृष्टचाऽविमूढया ॥ २० ॥
अन्वयः—लोलैः इन्द्रियवाजिभिः चिरम् उन्मार्गविहृतः, दिष्टचा अविमूढया
दृष्टचा पन्थानम् अवतीर्णः असि ॥ २० ॥
व्याख्या—लोलैः = चपलैः, इन्द्रियवाजिभिः = करणाश्वैः, चिरम् = बहुकालम्,
उन्मार्गविहृतः = उन्मार्गे = कुपथे, विहृतः = अपहृतः, दिष्टचा = भाग्येन, पन्थानम् =
सन्मार्गम्, अवतीर्णः = आगतः असि ॥ २० ॥
हिन्दी—चपल इन्द्रियरूपी घोड़ों के द्वारा बहुत दिनों तक कुमार्ग पर तुम
घिसटते रहे, किन्तु अब सौभाग्य से सम्यक् दृष्टि से सन्मार्ग पर आ गये हो ॥२०॥
अद्य ते सफलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव ।
यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः ॥ २१ ॥
अन्वयः—ते जन्म अद्य सफलम्, तव अद्य सुमहान् लाभः, यस्य कामरसज्ञस्य मनः
नैष्क्रम्याय उत्सुकम् ॥ २१ ॥
व्याख्या—ते = भवतः, जन्म = उत्पत्तिः, अद्य = सम्प्रति, सफलम् = सार्थकम्,
तव = नन्दस्य, अद्य = अस्मिन्नेव दिने, सुमहान् = अतिविशिष्टः, लाभः = उपलब्धिः,
यस्य = नन्दस्य, कामरसज्ञस्य = कामस्य = विषयोपभोगस्य, रसः = आस्वादः, तं
जानातीति = अनुभवतीति कामरसज्ञः, तस्य = विषयोपभोगविदस्ते, मनः = मानसः,
नैष्क्रम्याय = वैराग्यलाभाय, उत्सुकम् = सोत्कण्ठमस्ति ॥ २१ ॥
हिन्दी—आज तुम्हारा जन्म सफल हुआ और आज ही तुम्हारा महान्
कल्याण हुआ है क्योंकि तुम्हारा विषयरसभोगी मन आज विरक्ति के लिए उत्कण्ठित
हुआ है ॥ २१ ॥
लोकेऽस्मिन्नालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः ।
व्यथन्ते ह्यपुनर्भावात् प्रपातादिव बालिशाः ॥ २२ ॥
अन्वयः—अस्मिन् आलयारामे लोके निवृत्तौ रतिः दुर्लभाः, हि बालिशा अपुन-
र्भावात् प्रपातात् इव व्यथन्ते ॥ २२ ॥

२४४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—अस्मिन् = इह, आलयारामे—आलयस्य = विषयस्य, आरामः = आनन्दः,
यस्मिन् सः, अर्थात् भोगलीने = भोगासक्ते, भोगानन्देवेति, लोके = संसारे, निवृत्तौ =
मोक्षे, रतिः = अभिरुचिः, दुर्लभाः = दुष्प्राप्या, हि = यतः, बालिशाः = मूर्खाः, अपुन-
र्भवात् = उत्पत्तिविनाशात्, प्रपातात् = गिरिशिखरात्, पर्वतस्य तिग्मोपान्तः, यत्रतः
पतनान्मृत्युभयं भवति तद्वदिति, व्यथन्ते = पीड्यन्ते ॥ २२ ॥
हिन्दी—इस संसार में विषयोपभोग में मस्त रहने वाले लोगों को मुक्ति में अभि-
रुचि हो, यह दुर्लभ हैं; क्योंकि मूर्खजन मुक्ति से उसी तरह डरते हैं—जैसे पहाड़ के
खरे किनारे से गिर रहे हों ॥ २२ ॥
दुःखं न स्यात् सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः ।
अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥ २३ ॥
अन्वयः—मे दुःखं न स्यात्, सुखं स्यात् इति जनः प्रयतते, अत्यन्तदुःखोपरमं
सुखं तच्च न बुध्यते ॥ २३ ॥
व्याख्या—मे = मम, दुःखम् = कष्टम्, न = नहि, स्यात् = भवेत्; सुखम् = आनन्दम्,
स्यात् = भवेत्, इति = इत्थम्, जनः = लोकः, प्रयतते = प्रयासं करोति; अत्यन्तदुःखो-
परमम्—अत्यन्तम् = नितान्तः, दुःखस्य = कष्टस्य, उपरमम् = निवृत्तिः, सुखम् =
आनन्दं भवति; तच्च = सुखस्यैतद्रहस्यञ्च, न = नहि, बुध्यते = जानातीति ॥ २३ ॥
हिन्दी—मुझे दुःख न हो केवल सुख ही हो, इसीलिए मनुष्य सतत प्रयास करता
है । वह यह नहीं जानता कि दुःख का अत्यन्त निरोध ही तो सुख है ॥ २३ ॥
अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु ।
कामादिषु जगत्सक्तं न वेत्ति सुखमव्ययम् ॥ २४ ॥
अन्वयः—अरिभूतेषु अनित्येषु दुःखहेतुषु कामादिषु सततं सक्तं जगत् अव्ययं
सुखं न वेत्ति ॥ २४ ॥
व्याख्या—अरिभूतेषु = रिपुभूतेषु, अनित्येषु = नश्वरेषु, दुःखहेतुषु = दुःखानाम् =
कष्टानाम्, हेतुषु = मूलकारणेषु, कामादिषु = भोगविलासादिषु, सततम् = अनवरतम्,
सक्तम् = संलग्नम्, जगत् = संसारः, अव्ययम् = विनाशरहितम्, सुखम् = आनन्दम्,
न = नहि, वेत्ति = जानाति ॥ २४ ॥
हिन्दी—यह संसार सदा ही शत्रुस्वरूप क्षणिक, दुःखजनक विषयभोग में ही लिप्त
रहता है । यह अविनाशी सुख को पहचानता ही नहीं है ॥ २४ ॥
सर्वदुःखापहं तत्तु हस्तस्थममृतं तव ।
विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि ॥ २५ ॥
अन्वयः—विषं पीत्वा समये यत् अगदं पातुम् इच्छसि, तत्तु सर्वदुःखापहम् अमृतं
तव हस्तस्थम् ॥ २५ ॥
व्याख्या—विषम् = हालाहलम्, पीत्वा = पानं कृत्वा, समये = यथावसरे, यत्
अगदम् = गरलनिरोधकं भेषजम्, पातुम् = सेवितुम्, इच्छसि = वाञ्छसि; तत्तु,

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४५
सर्वदुःखापहम् = सर्वाणि = अखिलानि, दुःखानि = सङ्कटानि, अपहन्ति = विनाशयन्ति,
इति तत्, अमृतम् = पीयूषम्, तव = भवतः, हस्तस्थम् = करे तिष्ठतीति ॥ २५ ॥
हिन्दी-जहर पीकर फिर जहर उतारनेवाली औषधि को पीना चाहते हो,
वह सभी दुःखों का विनाशक अमृत तो तुम्हारे हाथ में ही है ॥ २५ ॥
अनर्हसंसारभयं मानाहं ते चिकीर्षितम् ।
रागाग्निस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः ॥ २६ ॥
अन्वयः-धर्मोन्मुख ! यस्य तादृशः रागाग्निः पराङ्मुखः ते अनर्हसंसारभयं
चिकीर्षितं मानाहंम् ॥ २६ ॥
व्याख्या-धर्मोन्मुख ! = हे धर्मोत्कण्ठित ! यस्य = जनस्य, तादृशः = तथाभूतः,
रागाग्निः-रागः = आसक्तिः, एव अग्निः = अनलः, पराङ्मुखः = विमुखः, ते = तव,
अनर्हसंसारभयम्-यः संसारस्य = जगतः, भयस्य = भीतेः, अनर्हः = अनुपयुक्तः,
चिकीर्षितम् = वाञ्छितम्, मानाहंम् = माननीयमस्ति ॥ २६ ॥
हिन्दी-तुम्हारा विचार निश्चय ही सम्मान के योग्य है, क्योंकि इसमें सांमा-
रिक भय के लिए अब कोई जगह नहीं है । हे धर्म की ओर अग्रसर होनेवाले ! तुम्हारी
वह वैसी आसक्ति अब समाप्त हो चुकी है ॥ २६ ॥
रागोद्दामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः ।
सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना ॥ २७ ॥
अन्वयः-रागोद्दामेन मनसा सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पिपासुना पथिना इव धृतिः
सर्वथा दुष्करा ॥ २७ ॥
व्याख्या-रागोद्दामेन-रागेण = आसक्त्या, उद्दामः = निरङ्कुशः, तेन, मनसा
= चेतसा, सदोषम्-दोषेण = कालुष्येण, सहितः = युक्तः, तम् सलिलम् = जलम्,
दृष्ट्वा = अवलोक्य, पिपासुना-पातुमिच्छा पिपासा, तेन पिपासुना = तृषितिच्छुना,
पथिना = पथिकेन, इव = यथा, धृतिः = धैर्यम्, सर्वथा = सर्वतोभावेन, दुष्करा =
दुस्साध्या अस्ति ॥ २७ ॥
हिन्दी-आसक्ति के कारण उच्छृङ्खल मन के लिए धीरज रखना हर तरह से
कठिन है, जैसे गन्दे पानी को देखकर भी प्यासे आदमी को रोकना कठिन है ॥२७॥
ईदृशी नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाऽभवत् ।
रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा ॥ २८ ॥
अन्वयः-चण्डवातेन रजसा विवस्वतः प्रभा इव ते ईदृशी नाम बुद्धिः रजसा
निरुद्धा अभवत् ॥ २८ ॥
व्याख्या-चण्डवातेन = प्रचण्डानिलेन, रजसा = धूलिकणेन, विवस्वतः = दिवा-
करस्य, प्रभा = कान्तिः, इव = यथा, ते = तव, ईदृशी = एतादृशी, नाम = अभिधेयम्,
बुद्धिः = मतिः, रजसा = रजोगुणेन, निरुद्धा = अवरुद्धा, अभवत् = बभूवेति ॥ २८ ॥

२४६ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
हिन्दी—आँधी की तरह धूल से जैसे सूर्य की कान्ति छिपी रहती है, उसी तरह
तुम्हारी यह निर्मल बुद्धि भी रजोगुण से ढँकी हुई थी ॥ २८ ॥
सा जिघांसुस्तमो हार्दं या सम्प्रति विजृम्भते ।
तमो नैशं प्रभा सौरी विनिगीर्णेव मेरुणा ॥ २९ ॥
अन्वयः—सम्प्रति या विजृम्भते सा हार्दं तमः मेरुणा विनिगीर्णा सौरी प्रभा
नैशं तमः इव जिघांसुः ॥ २९ ॥
व्याख्या—सम्प्रति = अद्य, या = बुद्धिः, विजृम्भते = परितः प्रसरति, सा = मतिः,
हार्दम् = हृदयगतम्, तमः = अज्ञानान्धकारम्, मेरुणा = सुमेरुपर्वतेन, विनिगीर्णा =
विनिःसृता, सौरी = सूर्यसम्बन्धिनी, प्रभा = द्युतिः, नैशम् = रात्रिगतम्, तमः = तमिस्रा,
इव = यथा, जिघांसुः = हन्तुमिच्छुः, अस्ति ॥ २९ ॥
हिन्दी—उदयाचल से निकली सूर्य की प्रभा जैसे रात का अन्धकार दूर कर देती
है, उसी तरह तुम्हारी यह बुद्धि, जो अभी विकसित हो रही है, तुम्हारे हृदय में
स्थित अज्ञानरूपी अन्धकार को नष्ट कर रही है ॥ २९ ॥
युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्त्वस्य चेतसः ।
यत्ते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥ ३० ॥
अन्वयः—ते शुद्धसत्त्वस्य चेतसः इदञ्च युक्तरूपम् एव यत् सूक्ष्मे नैष्ठिके श्रेयसि
श्रद्दधानता स्यात् ॥ ३० ॥
व्याख्या—ते = तव, शुद्धसत्त्वस्य—शुद्धम् = पवित्रम्, सत्त्वम् = आत्मा, यस्य सः
तस्य, चेतसः = चित्तस्य, इदञ्च = एतच्च, युक्तरूपम् = उपयुक्तस्वरूपम्, एवास्ति, यत्
सूक्ष्मे = अस्थूले, नैष्ठिके = निश्चयात्मके, श्रेयसि = कल्याणे, श्रद्दधानता = श्रद्धावती,
स्यात् = भवेत् ॥ ३० ॥
हिन्दी—तुम्हारे जैसे पवित्र हृदयवाले व्यक्ति के अनुकूल ही यह प्रस्ताव है,
अतिसूक्ष्म और नैष्ठिक कल्याण में अब तुम्हारी आस्था जाग्रत हुई है ॥ ३० ॥
धर्मच्छन्दमिमं तस्माद्विवर्धयितुमर्हसि ।
सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥ ३१ ॥
अन्वयः—धर्मज्ञ ! तस्मात् इमं धर्मच्छन्दं विवर्धयितुम् अर्हसि, हि नियमाच्छन्द-
हेतवः सर्वधर्माः सन्ति ॥ ३१ ॥
व्याख्या—धर्मज्ञ ! = हे धर्मवित् ! तस्मात् = तस्माद्धेतोः, इमम् = अमुम्, धर्मच्छन्दम्
= पुण्येच्छाम्, विवर्धयितुम् = वर्द्धनार्थम्, अर्हसि = योग्योऽसि, हि = यतः, नियमा-
च्छन्दहेतवः—नियमश्च = नियोगश्च, आं च्छन्दश्च = इच्छा च, हेतूः = कारणे, येषां ते,
सर्वधर्माः = अखिलधर्माः सन्तीति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—हे धर्म को जाननेवाले ! तुम्हें धर्म की इच्छा को बढाना चाहिए, क्योंकि
यही इच्छा सभी धर्मों का कारण है ॥ ३१ ॥

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४७
सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते ।
शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ॥ ३२ ॥
अन्वयः—गमनबुद्धौ हि सत्यां गमनाय प्रवर्त्तते, शय्याबुद्धौ च शयनं तथा स्थान-
बुद्धौ स्थितिः ॥ ३२ ॥
व्याख्या—गमनबुद्धौ = चलनमतौ, हि = यतः, सत्याम् = भवत्याम्, गमनाय =
प्रव्रजनाय, प्रवर्त्तते = सन्नद्धो भवति, शय्याबुद्धौ = स्वापबुद्धौ, च = पुनः, शयनम् =
सुप्तिं करोतीति, तथा = तेनैव प्रकारेण, स्थानबुद्धौ = स्थिरमत्याम्, स्थितिः = तिष्ठतीति
भावः ॥ ३२ ॥
हिन्दी—क्योंकि चलने की इच्छा होने पर मनुष्य चलने में प्रवृत्त होता है, सोने
की बुद्धि होने पर सोता है और खड़ा होने की इच्छा पर खड़ा होता है ॥ ३२ ॥
अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा ।
अर्थित्वे सति यत्नेन तदा खनति गामिमाम् ॥ ३३ ॥
अन्वयः—अन्तर्भूमिगतं हि अम्भः यदा नरः श्रद्दधाति तदा अर्थित्वे सति यत्नेन
इमां गां खनति ॥ ३३ ॥
व्याख्या—अन्तर्भूमिगतम् = पृथिवीगर्भस्थम्, हि = यतः, अम्भः = जलम्, यदा
= यस्मिन् काले, नरः = मानवः, श्रद्दधाति = निष्ठां करोति, तदा = तस्मिन् काले,
अर्थित्वे = आवश्यकतायाम्, सति = भवति, यत्नेन = प्रयासपूर्वकेन, इमाम् = एषाम्,
गाम् = धरित्रीम्, खनति = खननं करोति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—धरती के नीचे पानी है, जब मनुष्य को यह विश्वास हो जाय तो जरूरत
पड़ने पर प्रयासपूर्वक खोदकर पानी निकाल लेता है ॥ ३३ ॥
नार्थी यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यात्तं न वारणौ ।
मथ्नीयान्नारणिं कश्चित्तद्भावे सति मथ्यते ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यदि वा अग्निना अर्थो न स्यात् अरणौ वा, तं न श्रद्दध्यात् कश्चित्
अरणिं न मथ्नीयात्, तद्भावे सति मथ्यते ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, वा = अथवा, अग्निना = अनलेन, अर्थः = प्रयोजनम्, न
नहि, स्यात् = भवेत्, अरणौ = अग्निप्रज्वालककाष्ठे, वा = अथवा, तम् = वह्निम्, न =
नहि, श्रद्दध्यात् = विश्वसेत्, कश्चित् = कोऽपि, अरणिम् = तत्काष्ठम्, न = नहि, मथ्नी-
यात् = घर्षेत्, तद्भावे सति = तस्य यदा प्रयोजनं भवति, तदा मथ्यते = घृष्यते ॥३४॥
हिन्दी—यदि आग की जरूरत न हो अथवा अरणि में आग है, यह विश्वास न
हो तो कोई भी व्यक्ति उस काठ को नहीं घिसेगा, किन्तु जब उसकी जरूरत होती है
तब घिसते ही है ॥ ३४ ॥
सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कार्षकः क्षितौ ।
अर्थी सस्येन वा न स्याद् बीजानि न वपेद् भुवि ॥ ३५ ॥

२४८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—यदि वा कार्षकः क्षितौ सस्योत्पत्तिं न श्रद्दध्यात्, सस्येन अर्थी वा न
स्यात्, भुवि बीजानि न वपेत् ॥ ३५ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, वा = अथवा, कार्षकः = कृषकः, क्षितौ = पृथिव्याम्, सस्यो-
त्पत्तिम् = अन्नोत्पत्तिम्, न = नहि, श्रद्दध्यात् = विश्वसेत्, सस्येन = अन्नेन, अर्थी =
प्रयोजनम्, वा = अथवा, न = नहि, स्यात् = भवेत्, भुवि = पृथिव्याम्, बीजानि =
सस्यबीजानि, न वपेत् = न क्षिपेत् ॥ ३५ ॥
हिन्दी—धरती से अन्न की उत्पत्ति होगी, यदि यह विश्वास किसान को न हो
या यदि उसे अन्न की आवश्यकता न हो, तो वह धरती में बीज नही बोएगा ॥३५॥
अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः ।
यस्माद् गृह्णाति सद्धर्मं दायं हस्त इवाक्षतः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—यतः हस्तः दायं गृह्णाति, यथा श्रद्धा सद्धर्मं गृह्णाति, अतश्च मया
श्रद्धा विशेषतः हस्त इत्युक्ता ॥ ३६ ॥
व्याख्या—यतः = यस्मात् कारणात्, हस्तः = करः, दायम् = दानम्, गृह्णाति =
ग्रहणं करोति, यथा = येन प्रकारेण, श्रद्धा = भक्तिः, सद्धर्मम् = सद्व्रतम्, गृह्णाति
= स्वीकरोति, अतश्च = अस्माद्धेतोश्च, मया = तथागतेन, श्रद्धा = निष्ठा, विशेषतः
= विशिष्टरूपेण, हस्त इति = कर इति, उक्ता = कथितेति ॥ ३६ ॥
हिन्दी—जैसे हाथ दान लेता है, वैसे ही श्रद्धा सद्धर्म को स्वीकार करती है;
इसीलिए मैंने श्रद्धा को विशेषरूप से हाथ कहा है ॥ ३६ ॥
प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् बलमित्यतः ।
गुणदारिद्र्यशमनाद्धनमित्यभिवर्णिता ॥ ३७ ॥
अन्वयः—अतः प्राधान्यात् इन्द्रियम् इति, स्थिरत्वात् बलम् इति, गुणदारिद्र्य-
शमनात् धनम् इति अभिवर्णिता ॥ ३७ ॥
व्याख्या—अतः = अस्मात् कारणात्, प्राधान्यात् = उत्तमत्वात्, इन्द्रियम् = कर-
णम् इति, स्थिरत्वात् = अचलत्वात्, बलम् = वीर्यम् इति, गुणदारिद्र्यशमनात् =
गुणकार्पण्यविनाशात्, धनमिति = सम्पदिति, अभिवर्णिता = कथिताऽस्ति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—प्रधान होने के कारण इस श्रद्धा को इन्द्रिय, स्थिर होने के कारण इसे
बल और गुणों की दरिद्रता दूर करने के कारण इसे धन कहा गया है ॥ ३७ ॥
रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेत्युदाहृता ।
लोकेऽस्मिन् दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता ॥ ३८ ॥
अन्वयः—तथा धर्मस्य रक्षणार्थेन ईषीका इत्युदाहृता, अस्मिन् लोके दुर्लभत्वात्
च रत्नम् इत्यभिभाषिता ॥ ३८ ॥
व्याख्या—तथा = तेनैव प्रकारेण, धर्मस्य = सुकृतेः, रक्षणार्थेन = परित्राणार्थेन,
ईषीका = अस्त्रविशेषः, इत्युदाहृता = इत्यभिहिता, अस्मिन् = इह, लोके = संसारे,

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४९
दुर्लभत्वात् = दुष्प्राप्तत्वात्, च = पुनः, रत्नम् = एतदाख्यम् इति, अभिभाषिता =
कथितेति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—इसी तरह धर्म की रक्षा कर सकने के कारण इसे 'ईषिका' नामक अस्त्र
विशेष तथा संसार में दुर्लभ होने के कारण इसे रत्न कहा गया है ॥ ३८ ॥
पुनश्च बीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसो यदा ।
पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः ॥ ३९ ॥
अन्वयः—पुनश्च यदा श्रेयसः निमित्तं तदा बीजम् इति उक्ता, पुनः पापस्य
पावनार्थेन नदी इति अभिहिता ॥ ३९ ॥
व्याख्या—पुनश्च = भूयश्च, यदा=यस्मिन् काले, श्रेयसः = कल्याणस्य, निमित्तम् =
मूलकारणम्, तदा = तेनैव कारणेन, बीजम् = कारणम्, इति = इत्थम्, उक्ता = कथिता,
पुनः = भूयः, पापस्य = अधर्मस्य, पावनार्थेन = पवित्रकरणेन, नदी = तीर्थः, इति =
एवम्, अभिहिता = कथितेति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—और फिर, कल्याण का निमित्त होने के कारण बीज तथा पाप को
पवित्र करने के कारण इसे तीर्थ कहा गया है ॥ ३९ ॥
यस्माद्धर्मस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम् ।
मयोक्ता कार्यतस्तस्मात् तत्र तत्र तथा तथा ॥ ४० ॥
अन्वयः—यस्मात् च धर्मस्य उत्पत्तौ श्रद्धा उत्तमं कारणं, तस्मात् कार्यतः तत्र
तत्र तथा तथा मया उक्ता ॥ ४० ॥
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, धर्मस्य = सुकृतेः, उत्पत्तौ = अभिजनने, श्रद्धा =
निष्ठा, उत्तमम् = श्रेष्ठम्, कारणम् = हेतुः, तस्मात् = तेनैव कारणेन, कार्यतः = कर्मा-
नुसारम्, तत्र तत्र = विविधप्रकरणे, तथा तथा = अनेकप्रकारेण, मया = बुद्धेन, उक्ता =
कथिता ॥ ४० ॥
हिन्दी—क्योंकि धर्म की उत्पत्ति में श्रद्धा उत्तम कारण है, इसीलिए मैंने इसके
काम के अनुसार इसके उपर्युक्त नाम दिये हैं ॥ ४० ॥
श्रद्धाङ्कुरमिमं तस्मात् संवर्धयितुमर्हसि ।
तद्वृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः ॥ ४१ ॥
अन्वयः—तस्मात् इमं श्रद्धाङ्कुरं संवर्धयितुम् अर्हसि, तत् वृद्धौ धर्मः वर्धते यथा
मूलवृद्धौ द्रुमः ॥ ४१ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, इमम् = अमुम्, श्रद्धाङ्कुरम्—श्रद्धायाः =
निष्ठायाः, अङ्कुरम् = प्ररोहम्, संवर्द्धयितुम् = सर्वतोभावेन वर्द्धयितुम्, अर्हसि =
योग्योऽसि, तद् = निष्ठा, वृद्धौ = वर्द्धने, धर्मः = सुकृतिः, वर्धते = वृद्धि याति, यथा =
येन प्रकारेण, मूलवृद्धौ = बुध्नवर्द्धने, द्रुमः = वृक्षः वर्धते ॥ ४१ ॥
हिन्दी—श्रद्धा के इस अंकुर को तुम्हें बढ़ाना चाहिए, क्योंकि इसके बढ़ने से
धर्म उसी तरह बढ़ता है, जैसे जड़ के बढ़ने से पेड़ ॥ ४१ ॥

२५० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः ।
तस्य पारिप्लवा श्रद्धा न हि कृत्याय वर्तते ॥ ४२ ॥
अन्वयः—दर्शनं यस्य व्याकुलं निश्चयः यस्य दुर्बलः तस्य पारिप्लवा श्रद्धा कृत्याय
नहि वर्त्तते ॥ ४२ ॥
व्याख्या—यस्य = पुरुषस्य, दर्शनम् = चिन्तनम्, व्याकुलम् = विकलम्, निश्चयः =
दृढसङ्कल्पः, यस्य = जनस्य, दुर्बलः = निर्बलः, तस्य = लोकस्य, पारिप्लवा = चञ्चला,
श्रद्धा = निष्ठा, कृत्याय = मनोरथसिद्धये, नहि = न, वर्त्तते = अस्ति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—जिसके विचार आकुल है और जिसका संकल्प दुर्बल है, उसकी चंचल
श्रद्धा मनोरथ सिद्धि के लिए नहीं है ॥ ४२ ॥
यावत्तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा
तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा ।
दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य
श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्चाश्रयश्च ॥ ४३ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये प्रत्यवमर्शो नाम द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥
अन्वयः—यावत् हि तत्त्वं दृष्टं श्रुतं वा न भवति, तावत् श्रद्धा बलस्था स्थिरा वा
नं भवति, तत्त्वे दृष्टे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धा वृक्षः सफलश्च आश्रयश्च
भवति ॥ ४३ ॥
व्याख्या—यावत् = यावत्कालपर्यन्तम्, हि = इति निश्चयेन, तत्त्वम् = मूलकार-
णम्, दृष्टम् = ईक्षितम्, श्रुतम् = निशान्तम्, वा = अथवा, न = नहि, भवति = अस्ति,
तावत् = तावत्कालपर्यन्तम्, श्रद्धा = आत्मनिष्ठा, वलस्था = बले तिष्ठतीति बलस्था =
बलवती, स्थिरा = निश्चला, वा = अथवा, न भवति = न वर्त्तते, तत्त्वे = यथार्थे,
दृष्टे = बिलोकिते, नियमपरिभूतेन्द्रियस्य = नियमेन = संयमेन, परिभूतानि = परा-
जितानि, इन्द्रियाणि = करणानि, येन सः तस्य, श्रद्धावृक्षः = निष्ठातरुः, सफलश्च =
फलेन = प्रसवेन, सहितः = युक्तश्च, आश्रयश्च = शरणञ्च, भवति = जायते । भगवता
बुद्धेन पूर्वोक्तेन त्रयोदशसु श्लोकेषु श्रद्धायाः महत्त्वं प्रतिपादितम्, इमानेव सर्वेषां
धर्माणां मूलकारणं कथितम् ॥ ४३ ॥
हिन्दी—जब तक मनुष्य इस परम तत्त्व को देख अथवा सुन नहीं लेता है, तब
तक श्रद्धा शक्तिशालिनी अथवा स्थिर नहीं होती है, संयम से इन्द्रियों को जीतकर
जिस तत्त्व का दर्शन होता है, उस श्रद्धा का पेड़ सुन्दर फल और शरण देता है ॥४३॥
सौन्दरनन्द महाकाव्य में 'विवेक' नामक द्वादश सर्ग समाप्त ॥ १२ ॥

त्रयोदशः सर्गः
शीलेन्द्रियजयः
इन्द्रियनिग्रह आत्मनियन्त्रण शीलवन्त ही करते हैं ।
शान्तचित्त निर्द्वन्द्व विवेकी प्रज्ञारस पी जाते हैं ॥
अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा ।
परिषिक्तोऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ महर्षिणा श्रद्धां प्रति संराधितः नन्दम् अमृतेन परिषिक्तः इव
परया मुदा युयुजे ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, महर्षिणा = मुनिना, गौतमेन, श्रद्धां प्रति = आस्था-
म्प्रति, संराधितः = प्रचोदितः, नन्दम् = बुद्धानुजम्, अमृतेन = पीयूषेण, परिषिक्तः =
कृतस्नानः, इव = यथा, परया = प्रकृष्टेन, मुदा = हर्षेण, युयुजे = अयुनक्त । सम्भा-
वनार्थेऽत्रोत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥ १ ॥
हिन्दी—महर्षि ने उसकी आत्मनिष्ठा को सबल एवं स्थिर बनाने के लिए उसे
प्रोत्साहित किया, तब उसे लगा जैसे किसी ने उसे अमृत से स्नान करा दिया हो,
उसे सुनकर बड़ा आनन्द मिला ॥ १ ॥
कृतार्थमिव तं मेने सम्बुद्धः श्रद्धया तया ।
मेने प्राप्तमिव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः ॥ २ ॥
अन्वयः—सम्बुद्धः तया श्रद्धया तं कृतार्थम् इव मेने बुद्धेन च संस्कृतः श्रेयः
प्राप्तम् इव मेने ॥ २ ॥
व्याख्या—सम्बुद्धः = प्रज्ञावान् तथागतः, तया=पूर्ववर्णितया, श्रद्धया =आस्थया,
तम् = स्वानुजम्, कृतार्थम् = पूर्णकामम्, इव = यथा, मेने = अमन्यत, बुद्धेन = मुनिना,
च = पुनः, संस्कृतः = संस्कारसम्पन्नः, सः = नन्दः, श्रेयः = मङ्गलम्, प्राप्तम् = लब्धम्,
इव = यथा, मेने = अमन्यत । सम्भावनायामुत्प्रेक्षाऽलङ्कारोऽत्र ॥ २ ॥
हिन्दी—बुद्ध ने नन्द की निष्ठा के कारण उसे सफल मनोरथ समझा और बुद्ध
से दीक्षित होकर नन्द ने अपना कल्याण उपस्थित-सा समझा ॥ २ ॥
श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित् कांश्चित्परुषया गिरा ।
कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः ॥ ३ ॥
अन्वयः—सः विनायकः कांश्चित् श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित् परुषया गिरा कांश्चित्
आभ्याम् उपायाभ्यां विनिन्ये ॥ ३ ॥

२५२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—सः=असौ, विनायकः=भगवान् बुद्धः, कांश्चित्=अनेकान्, श्लक्ष्णेन=
स्निग्धेन, वचसा=वचनेन, कांश्चित्=अनेकान्, परुषया=कठोरेण, गिरा=वचसा,
कांश्चित्=कतिपयान्, आभ्याम्=अमूभ्याम्, उपायाभ्याम्=उपकरणाभ्याम्, विनिन्थे=
विनीतवान् ॥ ३ ॥
हिन्दी—उस भगवान् बुद्ध ने किसी को मीठी बातों से, किसी को झिड़क कर
और किसी को दोनों ही तरीकों से परिष्कृत किया ॥ ३ ॥
पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि ।
स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते ॥ ४ ॥
अन्वयः—यथा पांसुभ्यः जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि काञ्चनं पांसुषु अपि स्थितं
पांसुदोषैः न लिप्यते ॥ ४ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, पांसुभ्यः=पङ्केभ्यः, जातम्=समुत्पन्नम्,
विशुद्धम्=निर्दोषम्, निर्मलम्=विमलम्, शुचिः=पवित्रः, काञ्चनम्=सुवर्णम्,
पांसुषु=जम्बालेषु, अपि=चेत्, स्थितम्=विद्यमानम्, पांसुदोषैः=कर्दमविकारैः,
न=नहि, लिप्यते=लिप्तो भवति ॥ ४ ॥
हिन्दी—जैसे कीचड़ में पैदा होनेवाला सोना उज्ज्वल, दिव्य और पवित्र होता
है और पंक में रहकर भी कीचड़ में नहीं लिपटता ॥ ४ ॥
पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थितम् ।
उपरिष्टादधस्ताद्वा न जलेनोपलिप्यते ॥ ५ ॥
अन्वयः—यथा जले जातं जले स्थितं चैव पद्मपर्णम् उपरिष्टात् अधस्तात् वा
जलेन न उपलिप्यते ॥ ५ ॥
व्याख्या—यथा=यद्वत्, जले=सलिले, जातम्=उत्पन्नम्, स्थितम्=विद्यमानम्,
चैव, पद्मपर्णम्=कमलदलम्, उपरिष्टात्=उपरिभागात्, अधस्तात्=अधोभागात्,
वा=अथवा, जलेन=सलिलेन, नोपलिप्यते = नार्द्रीभवति ॥ ५ ॥
हिन्दी—और जैसे कमल के पत्ते पानी में जन्म लेकर, पानी में ही रहते हुए
ऊपर या नीचे कहीं से भींगते नहीं ॥ ५ ॥
तद्वल्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् ।
कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधर्मैर्न लिप्यते ॥ ६ ॥
अन्वयः—तद्वत् लोके जातः मुनिः लोकस्य अनुग्रहं चरन् कृतित्वात् निर्मलत्वात्
च लोकधर्मैः न लिप्यते ॥ ६ ॥
व्याख्या—तद्वत्=तेनैव प्रकारेण, लोके=जगति, जातः=प्रसूतः, मुनिः=
ऋषिः, लोकस्य=जगतः, अनुग्रहम्=कृपाम्, चरन्=कुर्वन्, कृतित्वात्=शुचिव्रत-
त्वात्, निर्मलत्वात्=अमलत्वात्, लोकधर्मैः=भौवनिकभावैः, न=नहि लिप्यते ॥६॥
हिन्दी—उसी तरह संसार में जन्म लेकर, संसार पर कृपा करते हुए मुनि
अपनी पवित्रता एवं निर्मलता के कारण सांसारिक धर्मों में लिप्त नहीं होते ॥ ६ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २५३
श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानमेव च ।
मन्तुकाले चिकित्साथं चक्रे नात्मानुवृत्तये ॥ ७ ॥
अन्वयः—मन्तुकाले चिकित्साथं न आत्मानुवृत्तये श्लेपं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च
ध्यानम् एव चक्रे ॥ ७ ॥
व्याख्या—मन्तुकाले = प्रबोधनावसरे, चिकित्साथम् = उपचाराय, न = नहि,
आत्मानुवृत्तये = आत्मनः = स्वस्य, अनुवृत्तिः = अनुकूलता, तस्यै = स्वानुकूलतायै,
श्लेषम् = आलिङ्गनम्, त्यागम् = अपासनम्, प्रियम् = कान्तः, रूक्षम् = कठोरम्,
कथाम् = आख्यानम्, च = पुनः, ध्यानमेव च = अवधानमेव च, चक्रे = कृतवान् ॥७॥
हिन्दी—उपदेश काल में उपचार के लिए, न कि अपनी अनुकूलता के लिए,
उन्होंने आलिङ्गन और त्याग, प्यार और कठोरता एवं कथा और ध्यान का सहारा
लिया ॥ ७ ॥
अतश्च सन्दधे कायं महाकरुणया तया ।
मोचयेयं कथं दुःखात् सत्त्वानित्यनुकम्पकः ॥ ८ ॥
अन्वयः—अतश्च सत्त्वानि दुःखात् कथं मोचयेयम् इति अनुकम्पकः तया महा-
करुणया कायं सन्दधे ॥ ८ ॥
व्याख्या—अतश्च = अस्मात्कारणाच्च, सत्त्वानि = प्राणिनः, दुःखात् = क्लेशात्,
कथम् = केन विधिना, मोचयेयम् = परित्यजामि, इति = एवम्, अनुकम्पकः =
अनुकम्पयिता, तया = पूर्वोक्तया, महाकरुणया = अत्यनुकम्पाभावनया, कायम् =
देहम्, सन्दधे = धारणं कृतवान् ॥ ८ ॥
हिन्दी—और फिर, इसलिए 'प्राणियों को दुःख से कैसे छुड़ाऊँ' इस तरह अनु-
कम्पा करते हुए उन्होंने अतिदयालुता के कारण देह धारण किया ॥ ८ ॥
अथ संहर्षणान्नन्दं विदित्वा भाजनीकृतम् ।
अब्रवीद् ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमम् ॥ ९ ॥
अन्वयः—अथ संहर्षणात् नन्दं भाजनीकृतं विदित्वा ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां
क्रमम् अब्रवीत् ॥ ९ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, संहर्षणात् = आश्वासनात्, नन्दम् = स्वानुजम्,
भाजनीकृतम् = पात्रीभूतम्, विदित्वा = परिज्ञाय, ब्रुवताम् = वक्तॄणाम्, श्रेष्ठः = वरः,
क्रमज्ञः = अनुक्रमज्ञाता, श्रेयसाम् = मङ्गलानाम्, क्रमम् = पूर्वापरत्वम्, अब्रवीत् =
अकथयत् ॥ ९ ॥
हिन्दी—तब अपनी प्रेरणा के फलस्वरूप नन्द को सत्पात्र समझकर, पूर्वापर
विचार को जानने वाले, वक्ताश्रेष्ठ ने श्रेय का क्रम बतलाया ॥ ९ ॥
अतःप्रभृति भूयस्त्वं श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः ।
अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रक्षितुमर्हसि ॥ १० ॥
सौ०-20

२५४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—सौम्य ! त्वम् अतःप्रभृति श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः भूयः अमृतस्य आप्तये वृत्तं
रक्षितुम् अर्हसि ॥ १० ॥
व्याख्या—सौम्य ! = हे प्रियदर्शन ! त्वम् = भवान्, अतःप्रभृति = अस्मिन्नेव दिनात्,
श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः — श्रद्धैव = आस्थैव, इन्द्रियम् = करणम्, तेन पुरःसरः = सम्पन्नः,
भूयः = भव, अमृतस्य = पीयूषस्य, आप्तये = प्राप्तये, वृत्तम् = आचारम्, रक्षितुम् =
रक्षाकर्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ १० ॥
हिन्दी—हे प्रियदर्शन ! आज से तुम श्रद्धारूपी साधन से सुसज्जित होकर, अमृत
पाने के लिए अपने शील की रक्षा करो ॥ १० ॥
प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा ।
उत्तानो विवृतो गुप्तोजनवच्छिद्रस्तथा कुरु ॥ ११ ॥
अन्वयः—तथा कुरु यथा कायवचसोः प्रयोगः शुद्धः उत्तानः विवृतः गुप्तः
अनवच्छिद्रः भवति ॥ ११ ॥
व्याख्या—त्वम्, तथा = तेन प्रकारेणैव, कुरु = विधेहि, यथा = येन प्रकारेण,
कायवचसोः = देहवचनयोः, प्रयोगः = विनियोगः, शुद्धः = पवित्रः, उत्तानः—उद्गत-
स्तानो यस्मात् सः=गाम्भीर्यरहितः, विवृतः = अनावृतः, गुप्तः = सुरक्षितः, अनव-
च्छिद्रः—न विद्यते अवच्छिद्रः यस्मिन् सः = दोषरहितः, भवति = अस्ति ॥ ११ ॥
हिन्दी—तुम ऐसा करो जिससे तुम्हारे शरीर और वचन का कर्म पवित्र होकर
स्पष्ट, प्रत्यक्ष, सुरक्षित और दोष रहित बन जाय ॥ ११ ॥
उत्तानो भावकरणाद्विवृतश्चाप्यगूहनात् ।
गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ॥ १२ ॥
अन्वयः—भावकरणात् उत्तानः अगूहनात् चापि विवृतः रक्षणतात्पर्यात् गुप्तः
अनवद्यतः च अच्छिद्रः ॥ १२ ॥
व्याख्या—भावकरणात् = विचारव्यञ्जनात्, उत्तानः = ऊर्ध्वतलः, अगूहनात् =
अनावरणात्, चापि विवृतः = अपावृतः, रक्षणतात्पर्यात् = संरक्षणतत्परात्, गुप्तः =
संरक्षितः, अनवद्यतः = अवाच्यतः, च = पुनः, अच्छिद्रः=दोषरहितः प्रयोगो भवति ॥१२॥
हिन्दी—अपने भावों को प्रकट करने से स्पष्ट, कुछ भी नहीं छिपाने से प्रत्यक्ष,
इन्द्रियों के नियन्त्रण में तत्परता दिखलाने से सुरक्षित और दोषरहित होने से प्रयोग
पवित्र बन जाता है ॥ १२ ॥
शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि ।
आजीवसमुदाचारं शौचात् संस्कर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥
अन्वयः—शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे कर्मणि चापि शौचात् आजीवसमुदाचारं
संस्कर्तुम् अर्हसि ॥ १३ ॥
व्याख्या—शरीरवचसोः = देहवाण्योः, शुद्धौ = पवित्रौ, सप्ताङ्गे = सप्तशरीरा-
वयवे, कर्मणि = कृत्ये, चापि शुद्धौ सप्ताङ्गे कर्मणि = त्रीणि शारीरिककर्माणि सन्ति-

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २५५
अहिंसा, अनास्तेयम् अव्यभिचाराश्चेति, तथा वाण्याः चत्वारि सत्कर्माणि सन्ति—
सत्य-अपरुष-अजल्पन-अपिशुनता चेति, अनेन प्रकारेण त्रीणि शरीरकर्माणि, चत्वारि
वाण्याः कर्माणि, सप्ताङ्गे कर्मणि, शौचात्=स्वच्छतायाः, शौचादिति पाठोऽयम-
निश्चितः । आजीवसमुदाचारम् = आजीविकोचितव्यवहारः, संस्कर्तुम् = परिष्कर्तुम्,
अर्हसि = योग्योऽसि ॥ १३ ॥
हिन्दी—देह और वाणी की शुद्धि में तथा उनके सात कर्मों की पवित्रता में अपनी
आजीविका के व्यवहार को पवित्र बनाओ ॥ १३ ॥
दोषाणां कुहनादीनां पञ्चानामनिषेवनात् ।
त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुर्णां वृत्तिघातिनाम् ॥ १४ ॥
अन्वयः —कुहनादीनां पञ्चानां दोषाणाम् अनिषेवनात् वृत्तिघातिनां चतुर्णां
ज्योतिषादीनां त्यागात् चेति ॥ १४ ॥
व्याख्या—कुहनादीनाम्=दम्भकपटादीनाम्, पञ्चानाम् = पञ्चसङ्ख्याकानाम्,
दोषाणाम् = दुर्गुणानाम्, अनिषेवनात्=अनानाराधनात्, वृत्तिघातिनाम्—वृत्तिं हन्तीति
वृत्तिघातिनस्तेषां = सद्वृत्तिहन्तॄणाम्, चतुर्णाम् = चतुःसङ्ख्यकानाम्, ज्योतिषादीनाम्
ज्योतिषायुर्वेदादीनां चतुर्णां व्यवसायानाम्, त्यागाच्च = अपासनाच्चेति ॥ १४ ॥
हिन्दी—कपट प्रभृति पाँच दोषों का परित्याग कर, सद्वृत्ति की हत्या करने वाले
ज्योतिष, आयुर्वेदादि चार व्यवसायों का परित्याग करो ॥ १४ ॥
प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानामप्रतिग्रहात् ।
भैक्षाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ॥ १५ ॥
अन्वयः—प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानाम् अप्रतिग्रहात् भैक्षाङ्गानां नियतानां
निसृष्टानां प्रतिग्रहात् ॥ १५ ॥
व्याख्या—प्राणिधान्यधनादीनाम् = जीवान्नाद्यर्थादीनाम्, वर्ज्यानाम् = त्याज्यानाम्,
अप्रतिग्रहात्=अस्वीकारात्, भैक्षाङ्गानाम् = भिक्षावृत्तीनाम्, नियतानाम् = प्रतिबद्ध-
नाम्, निसृष्टानाम्=नियोगानाम्, प्रतिग्रहात् = अङ्गीकारात् ॥ १५ ॥
हिन्दी—जीवन, अन्न, धन आदि वर्जित वस्तुओं को अस्वीकार करके भिक्षावृत्ति
के निश्चित नियमों का पालन करो ॥ १५ ॥
परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चोक्षया जीवसम्पदा ।
कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ॥ १६ ॥
अन्वयः—परितुष्टः शुचिः मञ्जुः उक्षया जीवसम्पदा यावदेव विमुक्तये दुःख-
प्रतीकारं कुर्याः ॥ १६ ॥
व्याख्या—परितुष्टः=सन्तुष्टः, शुचिः=पवित्रः, मञ्जुः=मनोहरः, उक्षया=
परिशुद्धया, जीवसम्पदा = जीविकया, यावदेव = यावत्कालपर्यन्त एव, विमुक्तये =
मोक्षाय, दुःखप्रतीकारम् = क्लेशशमनोपायम्, कुर्याः = विदध्येः ॥ १६ ॥

२५६ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
हिन्दी—संतुष्ट, पवित्र, मधुरभाषी और शुद्ध आजीविका वाला होकर तब तक
दुःख का प्रतीकार करते रहो, जब तक दुःख से मुक्ति न मिल जाय ॥ १६ ॥
नोट—इस श्लोक के दूसरे चरण का अर्थ स्पष्ट नहीं है। इसका अर्थ यह भी
हो सकता है—भूख, प्यास, जाड़ा आदि दुःख का; अन्न, जल, वस्त्र आदि से उतना
ही प्रतीकार करते रहो, जितना मुक्ति के लिए आवश्यक है।
—दुःख प्रतीकार—द्र० बु० च०, ११।३६-४०
कर्मणो हि यथादृष्टात्कायवाक्प्रभवादपि ।
आजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया ॥ १७ ॥
अन्वयः—कायवाक्प्रभवात् यथा हि दृष्टात् अपि दुःशोधत्वात् अयम् आजीवः
मया पृथक् एव उक्तः ॥ १७ ॥
व्याख्या—कायवाक्प्रभवात्—कायश्च = शरीरञ्च, वाक् च = वाणी च, तयोः
प्रभवः = समुत्पन्नः, तस्मात् = देहवचनजात्, अपि = चेत्, दुःशोधत्वात् = शोधनस्य =
पावनस्य, दुष्करत्वात् = कष्टसाध्यत्वात्, अयम् = एषः, आजीवः = जीवकः, दृष्टात् =
प्रत्यक्षादपि, मया = बुद्धेन, उक्तः = कथितः । अत्र शरीरवचसोः कर्म एवाजीविकाऽस्ति ।
अष्टाङ्गिके शरीरवचसः कर्मणोऽतिरिक्तां जीविकां पृथगेव स्थानमस्ति; यतो हि
आजीविकायाः शुद्धिःकरणं दुष्करमस्ति ॥ १७ ॥
हिन्दी—देह और वचन का जो कर्म देखा जाता है, उससे भिन्न ही आजीविका
को कहा गया है, क्योंकि आजीविका का शुद्धिकरण कठिन है ॥ १७ ॥
गृहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टिर्विविधदृष्टिना ।
आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्व parse... परेष्वायत्तवृत्तिना ॥ १८ ॥
अन्वयः—गृहस्थेन हि विविधदृष्टिना दृष्टिः दुःशोधा परेष्वायत्तवृत्तिना भिक्षुणा
चैव आजीवः ॥ १८ ॥
व्याख्या—गृहस्थेन—गृहे = सदने, तिष्ठतीति गृहस्थस्तेन = गृहस्थाश्रमे स्थितेन
जनेन, हि = इति निश्चयेन, विविधदृष्टिना—विविधम् = अनेकविधम्, दृष्टिः =
दृक्शक्तिः, यस्य सः तेन, दृष्टिः = अवलोकनम्, दुःशोधा—दुःखेन = कष्टेन, शोधा =
संशुद्धिर्यस्य सः, परेष्वायत्तवृत्तिना = अन्याश्रितजीविकया, भिक्षुणा = परिव्राजकेन,
चैव, आजीवः = आजीविका दुःशोधेति भावः । भिक्षोराजीविका गृहस्थाश्रया भवति,
अतः पराधीनवृत्तेः शोधनं कठिनमस्ति ॥ १८ ॥
हिन्दी—अनेक दृष्टिकोण वाले गृहस्थों की दृष्टि का पवित्रीकरण जैसे कठिन है,
उन पर आश्रित भिक्षुवृत्ति का शुद्धिकरण भी उसी तरह कठिन है ॥ १८ ॥
एतावच्छीलमित्युक्तमाचारोऽयं समासतः ।
अस्य नाशेन नैव स्यात् प्रव्रज्या न गृहस्थता ॥ १९ ॥
अन्वयः—एतावत् शीलम् इति उक्तं समासतः अयम् आचारः अस्य नाशेन न
प्रव्रज्या न गृहस्थतेति ॥ १९ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २५७
व्याख्या—एतावत् = इयत्, शीलम्=सदाचारः, इति=इत्थम्, उक्तम् = कथितम्,
समासतः = सङ्क्षेपतः, अयम् = एषः, आचारः=आचरणम्, अस्य = एतस्य, नाशेन =
विनाशेन, न = नहि, प्रव्रज्या = वैराग्यम्, न = नहि, गृहस्थता = गार्हस्थ्यम् ॥ १९ ॥
हिन्दी—इतना ही शील है, संक्षेप में यही आचार है, इनका नाश होने पर न
तो वैराग्य रहेगा और न गार्हस्थ्य ही ॥ १९ ॥
तस्माच्चारित्रसम्पन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर ।
अणुमात्रेष्ववद्येषु भयदर्शी दृढव्रतः ॥ २० ॥
अन्वयः—तस्मात् चारित्रसम्पन्नः इव ब्रह्मचर्यं चर, अणुमात्रेषु अवद्येषु भयदर्शी
दृढव्रतः ॥ २० ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, चारित्रसम्पन्नः=सदाचारनिष्पन्नः, इव = यथा,
ब्रह्मचर्यम् = ब्रह्मचारीव्रतम्, चर = धारय, अणुमात्रेषु = सूक्ष्मेष्वपि, अवद्येषु = दोषेषु,
भयदर्शी—भयम् = भीतिः, पश्यति = अवलोकयतीति भयदर्शी, दृढव्रतः = स्थिरसंयमः,
भव ॥ २० ॥
हिन्दी—अतः सदाचार-सम्पन्न होकर इस ब्रह्मचर्यव्रत का पालन करो; अतिस्वल्प
दोषों से भी डरते हुए अपने व्रत में दृढ रहो ॥ २० ॥
शीलमास्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः ।
स्थानाद्यानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम् ॥ २१ ॥
अन्वयः—शीलम् आस्थाय श्रेयसि हि सर्वाः क्रियाः वसुन्धरां प्रतिष्ठाय स्थानाद्यानि
कार्याणि इव वर्त्तन्ते ॥ २१ ॥
व्याख्या—शीलम् = स्वभावम्, आस्थाय = आश्रित्य, श्रेयसि = कल्याणे, हि =
इत्यवधारणे, सर्वाः = सकलाः, क्रियाः = कृत्याः, वसुन्धराम् = पृथिव्याम्, प्रतिष्ठाय =
समाश्रित्य, स्थानाद्यानि = स्थिताद्यानि, कार्याणि = कृत्यानि, इव = यथा, वर्त्तन्ते =
भवन्ति ॥ २१ ॥
हिन्दी—शील का सहारा लेकर सभी श्रेयस्कर कार्य सम्पन्न होते हैं, जैसे धरती
के सहारे पर खड़ा होना प्रभृति काम होते हैं ॥ २१ ॥
मोक्षस्योपनिषत् सौम्य ! वैराग्यमिति गृह्यताम् ।
वैराग्यस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—सौम्य ! मोक्षस्य उपनिषत् वैराग्यम् इति गृह्यताम्; वैराग्यस्यापि
संवेदः संविदः ज्ञानदर्शनम् ॥ २२ ॥
व्याख्या—सौम्य ! = हे प्रियदर्शन ! मोक्षस्य = मुक्तेः, उपनिषत् = आधारः,
वैराग्यम् = अनासक्तिः, इति = एवम्, गृह्यताम् = स्वीक्रियताम्, वैराग्यस्यापि =
विरतेरपि, संवेदः=सम्यग्ज्ञानम्, संविदः=सम्यग्ज्ञानस्य, ज्ञानदर्शनम्, अस्तीति
भावः ॥ २२ ॥

२५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—हे प्रियदर्शन ! मोक्ष का आधार वैराग्य है, ऐसा जानो। वैराग्य भी
सम्यग्ज्ञान है और सम्यग्ज्ञान का उपनिषत् ज्ञानदर्शन है ॥ २२ ॥
ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यताम् ।
समाधेरप्युपनिषत् सुखं शारीरमानसम् ॥ २३ ॥
अन्वयः—ज्ञानस्य चैव उपनिषत् समाधिः उपधार्यताम्, समाधेरपि उपनिषत्
शारीरं मानसं सुखम् ( उपधार्यताम् ) ॥ २३ ॥
व्याख्या—ज्ञानस्य = सम्यग्बोधस्य, चैव, उपनिषत् = समीपे उपनिवेशनम्,
समाधिः = अन्तर्ध्यानम्, उपधार्यताम् = ज्ञायताम्, समाधेरपि = अन्तर्ध्यानस्यापि,
उपनिषदं = रहस्यम्, शारीरम् = दैहिकम्, मानसम् = मानसिकम्, सुखम् = आनन्दम्,
उपधार्यताम् = अवबुध्यताम् ॥ २३ ॥
हिन्दी—ज्ञान का रहस्य समाधि समझो, समाधि का भी रहस्य शारीरिक और
मानसिक सुख को जानो ॥ २३ ॥
प्रश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा ।
प्रश्रब्धेरप्युपनिषत् प्रीतिरप्यवगम्यताम् ॥ २४ ॥
अन्वयः—कायमनसः सुखस्य उपनिषत् पराप्रश्रब्धिः, प्रश्रब्धेः अपि उपनिषत्
प्रीतिः अपि अवगम्यताम् ॥ २४ ॥
व्याख्या—कायमनसः = देहचेतसः, सुखस्य = आनन्दस्य, उपनिषद = रहस्यम्,
पुराप्रश्रब्धिः = परमशान्तिः, प्रश्रब्धेरपि = परमशान्तेरपि, उपनिषद=रहस्यम्, प्रीतिः=
प्रेम, अपि, अवगम्यताम् = ज्ञायताम् ॥ २४ ॥
हिन्दी—शारीरिक और मानसिक सुख का रहस्य परमशान्ति है और परम-
शान्ति का रहस्य प्रीति को जानो ॥ २४ ॥
तथा प्रीतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् ।
प्रामोद्यस्याप्यहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ॥ २५ ॥
अन्वयः—तथा प्रीतेः उपनिषत् परमं प्रामोद्यं मतम्,. प्रामोद्यस्यापि उपनिषत्
कुकृतेषु अकृतेषु वा अहृल्लेखः ॥ २५ ॥
व्याख्या—तथा = तेनैव रूपेण, प्रीतेः = प्रेम्णः, उपनिषत् = रहस्यम्, परमम् =
उत्तमम्, प्रामोद्यम् = अत्यानन्दम्, मतम् = स्मृतम्, प्रामोद्यस्यापि = आनन्दस्यापि,
उपनिषत् = आधारः, कुकृतेषु = दुवृत्तेषु, अकृतेषु = अपकर्मसु, वा=अथवा, अहृल्लेखः—
हृदि हृदः वा लेखः हृल्लेखः, न हृल्लेखः अहृल्लेखः = अहृत्संसर्गं इति ॥ २५ ॥
हिन्दी—प्रेम का रहस्य परमानन्द माना गया है और आनन्द का भी उपनिषद
है—कुकर्मों और अपकर्मों से मन में पीड़ा का न होना ॥ २५ ॥
अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच्छुचिः ।
अतः शीलं नयत्यग्रयमिति शीलं विशोधय ॥ २६ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २४९
अन्वयः—अहृल्लेखस्य मनसः तु उपनिषत् शुचिः शीलम्, इति शीलम् अग्रयं
नयति, अतः शीलं विशोधय ॥ २६ ॥
व्याख्या—अहृल्लेखस्य = अपीडितस्य, मनसः = चित्तस्य, तु उपनिषद् = आधारः,
शुचिः = पावनम्, शीलम् = स्वभावः, इति = इत्थम्, शीलम् = आचारम्, अग्रयम् =
प्राधान्यम्, नयति = श्रेष्ठत्वसमीपमानयति, अतः = अस्मादेव कारणात्, शीलम् =
आचारं, विशोधय = विशेषतः परिष्कारं कुरु ॥ २६ ॥
हिन्दी—मानसिक पीड़ा के अभाव का रहस्य है—पवित्र शील। इस तरह
शील की ही प्रधानता है। अतः श्रेष्ठता की ओर ले जानेवाला अग्रसर इस शील को
ही पवित्र करो ॥ २६ ॥
शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि ।
सेवनं तन्निदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ॥ २७ ॥
अन्वयः—शीलनात् शीलम् इति उक्तम्, शीलनमपि सेवनात् सेवनं च
तन्निदेशात् निदेशश्च तदाश्रयात् ( भवति ) ॥ २७ ॥
व्याख्या—शीलनात् = पौनःपुनिकाभ्यासात्, शीलम् = सञ्जीवनम्, इति = एवम्,
उक्तम् = कथितम्, शीलनमपि = अनेकधाऽभ्यासोऽपि, सेवनात् = उपासनात्, सेवनम्
= निषेवणम्, च = पुनः, तन्निदेशात् = तदुत्कटेच्छायाः, निदेशश्च = तदासक्तिश्च,
तदाश्रयात् = तदवष्टम्भात्, भवति ॥ २७ ॥
हिन्दी—शीलन से शील कहा गया है, शीलन सेवन, अर्थात् बार-बार के
अभ्यास से होता है; सेवन किसी वस्तु की उत्कट इच्छा होने से होता है और इच्छा
उसके ही आश्रय से होती है ॥ २७ ॥
शीलं हि शरणं सौम्य ! कान्तार इव दैशिकः ।
मित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च ॥ २८ ॥
अन्वयः—सौम्य ! शीलं हि कान्तारे दैशिकः इव शरणं मित्रं बन्धुश्च रक्षा च
धनं च बलमेव च भवति ॥ २८ ॥
व्याख्या—सौम्य ! = हे विनम्र ! शीलम् = सदाचरणम्, हि = इति निश्चयेन,
कान्तारे = महद्वने, दैशिकः = मार्गदर्शकः, इव = यथा, शरणम् = शरण्यम्, मित्रम् =
सुहृदम्, बन्धुश्च = सजातीयश्च, रक्षा च = त्राणञ्च, धनञ्च = वैभवञ्च, बलमेव च =
शक्तिरेव च, भवति = अस्ति ॥ २८ ॥
हिन्दी—हे विनत ! शील ही शरण है, घोर जंगल में पथ-प्रदर्शक की तरह है;
मित्र, बन्धु, रक्षक, धन और बल है ॥ २८ ॥
यतः शीलमतः सौम्य ! शीलं संस्कृतुमर्हसि ।
एतत्स्थानमन्यान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनाम् ॥ २९ ॥
अन्वयः—सौम्य ! यतः शीलम् एतत्स्थानम् अतः शीलं संस्कृतुमर्हसि, मोक्षां-
रम्भेषु योगिनाञ्च अनन्यम् ( अस्ति ) ॥ २९ ॥

२६० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—सौम्य ! = हे विनम्र ! यतः = यस्मात् कारणात्, शीलम् = सत्या-
चरणम्, एतत्स्थानम् = एवंविधमस्ति, अतः = अनेन कारणेन, शीलम् = आचारम्,
संस्कर्त्तुम् = परिष्कर्त्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि, मोक्षारम्भेषु = मोक्षोपक्रान्तेषु, योगि-
नाञ्च = तापसानाञ्च, अनन्यम् = अद्वितीयमस्ति ॥ २९ ॥
हिन्दी—क्योंकि शील ऐसा है, अतः तुम्हें इस शील को परिष्कृत करना चाहिए।
मुक्ति के लिए प्रारम्भ करनेवाले योगियों के लिए भी यह एकमात्र सहारा है ॥२९॥
ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥ ३० ॥
अन्वयः—ततः स्मृतिम् अधिष्ठाय स्वभावतः चपलानि इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः
निवारयितुम् अर्हसि ॥ ३० ॥
व्याख्या—ततः = तस्मात्, स्मृतिम् = आध्यानम्, अधिष्ठाय = व्यवस्थितं कृत्वा,
स्वभावतः = प्रकृत्या, चपलानि = चञ्चलानि, इन्द्रियाणि = करणानि, इन्द्रियार्थेभ्यः =
उपभोग्येभ्यः, निवारयितुम् = दूरीकर्त्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ३० ॥
हिन्दी—तब अपनी बुद्धि को स्थिर कर तुम्हें स्वभाव से चंचल इन्द्रियों को
विषयों से हटाना चाहिए ॥ ३० ॥
भेतव्यं न तथा शत्रोर्नग्नेर्नहेर्न चाशनेः ।
इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते ॥ ३१ ॥
अन्वयः—तथा न शत्रोः न अग्नेः न अहेः न अशनेः भेतव्यम्, यथा स्वेभ्यः
इन्द्रियेभ्यः हि तैः अजस्रं हन्यते ॥ ३१ ॥
व्याख्या—तथा = तद्वत्, न शत्रोः = नारातेः, न = नहि, अग्नेः = वह्नेः, न =
नहि, अहेः = नागात्, न अशनेः = न वज्रात्, भेतव्यम् = भयं कुर्यात्, यथा = येन
प्रकारेण, स्वेभ्यः = स्वकीयेभ्यः, इन्द्रियेभ्यः = करणेभ्यः, हि = यतः, तैः = विषयैः,
अजस्रम् = सततम्, हन्यते = प्रह्रियते ॥ ३१ ॥
हिन्दी—दुश्मन, सांप, आग या वज्र से भी उतना नहीं डरना चाहिए जितना
अपनी ही इन्द्रियों से; क्योंकि वे निरन्तर प्रहार करती रहती है ॥ ३१ ॥
द्विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित् कदाचित् पीड्यते न वा ।
इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च ॥ ३२ ॥
अन्वयः—द्विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित् कदाचित् पीड्यते, न वा इन्द्रियैः सर्वः सर्वत्र
च सदैव च बाध्यते ॥ ३२ ॥
व्याख्या—द्विषद्भिः = द्वेषणैः, शत्रुभिः = अरिभिः, कश्चित् = कोऽपि, कदाचित् =
कदापि, पीड्यते = कष्टं भवति, न वा = अथवा नाऽपि भवति, इन्द्रियैः = करणैः, सर्वः
= अखिलः, सर्वत्र = सर्वतोभावेन सर्वस्मिन् स्थाने, च = पुनः, सदैव च = सततञ्च,
बाध्यते = पीड्यते ॥ ३२ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २६१
हिन्दी—द्वेष करने वाले दुश्मनों से कोई कभी पीड़ित होता है, अथवा नहीं भी;
किन्तु इन्द्रियों से सभी सब जगह, सब समय पीड़ित होते हैं ॥ ३२ ॥
न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः ।
कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—शत्रुप्रभृतिभिः हतः च नरकं न प्रयाति, चपलैः इन्द्रियैः हतस्तु निघ्नः
तत्र कृष्यते ॥ ३३ ॥
व्याख्या—शत्रुप्रभृतिभिः =सपत्नादिभिः, हतः=मारितः, च=पुनः, नरकम् =
दुःखपूर्णस्थानम्, न=नहि, प्रयाति=याति, चपलैः = चञ्चलैः, इन्द्रियैः = करणैः,
हतस्तु = मारितस्तु, निघ्नः = पराश्रितः, तत्र = नरके, कृष्यते=कर्षयित्वा नीयते ॥३३॥
हिन्दी—दुश्मनों के हाथ मरकर मनुष्य नरक नहीं जाता है, किन्तु चंचल इन्द्रियों
का मारा बेचारा घसीटकर नरक ले जाया जाता है ॥ ३३ ॥
हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दं भवति वा न वा ।
इन्द्रियैर्बाध्यमानस्य हार्दं शारीरमेव च ॥ ३४ ॥
अन्वयः—तैः हन्यमानस्य हार्दं दुःखं भवति, वा न वा इन्द्रियैः बाध्यमानस्य हार्दं
शारीरम् एव च दुःखं भवति ॥ ३४ ॥
व्याख्या—तैः=अरिभिः, हन्यमानस्य=ताड्यमानस्य, हार्दम्=हार्दिकम्, दुःखम्
=पीडाम्, भवति=जायते, वा न वा=अथवा नापि भवति, इन्द्रियैः=करणैः,
बाध्यमानस्य=हन्यमानस्य, हार्दम् = मानसम्, शारीरम् = दैहिकञ्च, दुःखम्=
कष्टम्, भवति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—उन दुश्मनों से मारे जाने पर किसी को मानसिक दुःख होता है या
नहीं भी होता है, किन्तु इन इन्द्रियों से पीड़ित होने वाले को शारीरिक एवं मानसिक
दोनों ही कष्ट होते हैं ॥ ३४ ॥
सङ्कल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः ।
चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—सङ्कल्पविषदिग्धाः हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः चिन्तापुङ्खाः रतिफलाः
विषयाकाशगोचराः ( सन्ति ) ॥ ३५ ॥
व्याख्या—सङ्कल्पविषदिग्धाः—सङ्कल्पः = चिकीर्षाः, एव विषः=गरलः, तेन
दिग्धाः = लिप्ताः, हि=यत:, पञ्चेन्द्रियमयाः=पञ्चकरणयुक्ताः, शराः=बाणाः,
चिन्तापुङ्खाः = उद्वेगपक्षाः, रतिफलाः—रतिः=प्रीतिः, एव फलम्=परिणामम्, येषां
ते, विषयाकाशगोचराः—विषयाः=इन्द्रियाः, एव आकाशः=गगनम्, तस्मिन्
गोचराः = इन्द्रियगम्याः सन्ति ॥ ३५ ॥
हिन्दी—संकल्प रूपी विष से लिप्त पञ्चेन्द्रियरूपी तीर, चिन्ताएं जिनकी पांखें
हैं और रति ही जिनका लक्ष्य है—विषय रूपी आकाश में चलते हैं ॥ ३५ ॥