सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 300, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 300

२४६ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
हिन्दी—आँधी की तरह धूल से जैसे सूर्य की कान्ति छिपी रहती है, उसी तरह
तुम्हारी यह निर्मल बुद्धि भी रजोगुण से ढँकी हुई थी ॥ २८ ॥
सा जिघांसुस्तमो हार्दं या सम्प्रति विजृम्भते ।
तमो नैशं प्रभा सौरी विनिगीर्णेव मेरुणा ॥ २९ ॥
अन्वयः—सम्प्रति या विजृम्भते सा हार्दं तमः मेरुणा विनिगीर्णा सौरी प्रभा
नैशं तमः इव जिघांसुः ॥ २९ ॥
व्याख्या—सम्प्रति = अद्य, या = बुद्धिः, विजृम्भते = परितः प्रसरति, सा = मतिः,
हार्दम् = हृदयगतम्, तमः = अज्ञानान्धकारम्, मेरुणा = सुमेरुपर्वतेन, विनिगीर्णा =
विनिःसृता, सौरी = सूर्यसम्बन्धिनी, प्रभा = द्युतिः, नैशम् = रात्रिगतम्, तमः = तमिस्रा,
इव = यथा, जिघांसुः = हन्तुमिच्छुः, अस्ति ॥ २९ ॥
हिन्दी—उदयाचल से निकली सूर्य की प्रभा जैसे रात का अन्धकार दूर कर देती
है, उसी तरह तुम्हारी यह बुद्धि, जो अभी विकसित हो रही है, तुम्हारे हृदय में
स्थित अज्ञानरूपी अन्धकार को नष्ट कर रही है ॥ २९ ॥
युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्त्वस्य चेतसः ।
यत्ते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥ ३० ॥
अन्वयः—ते शुद्धसत्त्वस्य चेतसः इदञ्च युक्तरूपम् एव यत् सूक्ष्मे नैष्ठिके श्रेयसि
श्रद्दधानता स्यात् ॥ ३० ॥
व्याख्या—ते = तव, शुद्धसत्त्वस्य—शुद्धम् = पवित्रम्, सत्त्वम् = आत्मा, यस्य सः
तस्य, चेतसः = चित्तस्य, इदञ्च = एतच्च, युक्तरूपम् = उपयुक्तस्वरूपम्, एवास्ति, यत्
सूक्ष्मे = अस्थूले, नैष्ठिके = निश्चयात्मके, श्रेयसि = कल्याणे, श्रद्दधानता = श्रद्धावती,
स्यात् = भवेत् ॥ ३० ॥
हिन्दी—तुम्हारे जैसे पवित्र हृदयवाले व्यक्ति के अनुकूल ही यह प्रस्ताव है,
अतिसूक्ष्म और नैष्ठिक कल्याण में अब तुम्हारी आस्था जाग्रत हुई है ॥ ३० ॥
धर्मच्छन्दमिमं तस्माद्विवर्धयितुमर्हसि ।
सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥ ३१ ॥
अन्वयः—धर्मज्ञ ! तस्मात् इमं धर्मच्छन्दं विवर्धयितुम् अर्हसि, हि नियमाच्छन्द-
हेतवः सर्वधर्माः सन्ति ॥ ३१ ॥
व्याख्या—धर्मज्ञ ! = हे धर्मवित् ! तस्मात् = तस्माद्धेतोः, इमम् = अमुम्, धर्मच्छन्दम्
= पुण्येच्छाम्, विवर्धयितुम् = वर्द्धनार्थम्, अर्हसि = योग्योऽसि, हि = यतः, नियमा-
च्छन्दहेतवः—नियमश्च = नियोगश्च, आं च्छन्दश्च = इच्छा च, हेतूः = कारणे, येषां ते,
सर्वधर्माः = अखिलधर्माः सन्तीति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—हे धर्म को जाननेवाले ! तुम्हें धर्म की इच्छा को बढाना चाहिए, क्योंकि
यही इच्छा सभी धर्मों का कारण है ॥ ३१ ॥