सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४५
सर्वदुःखापहम् = सर्वाणि = अखिलानि, दुःखानि = सङ्कटानि, अपहन्ति = विनाशयन्ति,
इति तत्, अमृतम् = पीयूषम्, तव = भवतः, हस्तस्थम् = करे तिष्ठतीति ॥ २५ ॥
हिन्दी-जहर पीकर फिर जहर उतारनेवाली औषधि को पीना चाहते हो,
वह सभी दुःखों का विनाशक अमृत तो तुम्हारे हाथ में ही है ॥ २५ ॥
अनर्हसंसारभयं मानाहं ते चिकीर्षितम् ।
रागाग्निस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः ॥ २६ ॥
अन्वयः-धर्मोन्मुख ! यस्य तादृशः रागाग्निः पराङ्मुखः ते अनर्हसंसारभयं
चिकीर्षितं मानाहंम् ॥ २६ ॥
व्याख्या-धर्मोन्मुख ! = हे धर्मोत्कण्ठित ! यस्य = जनस्य, तादृशः = तथाभूतः,
रागाग्निः-रागः = आसक्तिः, एव अग्निः = अनलः, पराङ्मुखः = विमुखः, ते = तव,
अनर्हसंसारभयम्-यः संसारस्य = जगतः, भयस्य = भीतेः, अनर्हः = अनुपयुक्तः,
चिकीर्षितम् = वाञ्छितम्, मानाहंम् = माननीयमस्ति ॥ २६ ॥
हिन्दी-तुम्हारा विचार निश्चय ही सम्मान के योग्य है, क्योंकि इसमें सांमा-
रिक भय के लिए अब कोई जगह नहीं है । हे धर्म की ओर अग्रसर होनेवाले ! तुम्हारी
वह वैसी आसक्ति अब समाप्त हो चुकी है ॥ २६ ॥
रागोद्दामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः ।
सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना ॥ २७ ॥
अन्वयः-रागोद्दामेन मनसा सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पिपासुना पथिना इव धृतिः
सर्वथा दुष्करा ॥ २७ ॥
व्याख्या-रागोद्दामेन-रागेण = आसक्त्या, उद्दामः = निरङ्कुशः, तेन, मनसा
= चेतसा, सदोषम्-दोषेण = कालुष्येण, सहितः = युक्तः, तम् सलिलम् = जलम्,
दृष्ट्वा = अवलोक्य, पिपासुना-पातुमिच्छा पिपासा, तेन पिपासुना = तृषितिच्छुना,
पथिना = पथिकेन, इव = यथा, धृतिः = धैर्यम्, सर्वथा = सर्वतोभावेन, दुष्करा =
दुस्साध्या अस्ति ॥ २७ ॥
हिन्दी-आसक्ति के कारण उच्छृङ्खल मन के लिए धीरज रखना हर तरह से
कठिन है, जैसे गन्दे पानी को देखकर भी प्यासे आदमी को रोकना कठिन है ॥२७॥
ईदृशी नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाऽभवत् ।
रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा ॥ २८ ॥
अन्वयः-चण्डवातेन रजसा विवस्वतः प्रभा इव ते ईदृशी नाम बुद्धिः रजसा
निरुद्धा अभवत् ॥ २८ ॥
व्याख्या-चण्डवातेन = प्रचण्डानिलेन, रजसा = धूलिकणेन, विवस्वतः = दिवा-
करस्य, प्रभा = कान्तिः, इव = यथा, ते = तव, ईदृशी = एतादृशी, नाम = अभिधेयम्,
बुद्धिः = मतिः, रजसा = रजोगुणेन, निरुद्धा = अवरुद्धा, अभवत् = बभूवेति ॥ २८ ॥