सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४७
सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते ।
शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ॥ ३२ ॥
अन्वयः—गमनबुद्धौ हि सत्यां गमनाय प्रवर्त्तते, शय्याबुद्धौ च शयनं तथा स्थान-
बुद्धौ स्थितिः ॥ ३२ ॥
व्याख्या—गमनबुद्धौ = चलनमतौ, हि = यतः, सत्याम् = भवत्याम्, गमनाय =
प्रव्रजनाय, प्रवर्त्तते = सन्नद्धो भवति, शय्याबुद्धौ = स्वापबुद्धौ, च = पुनः, शयनम् =
सुप्तिं करोतीति, तथा = तेनैव प्रकारेण, स्थानबुद्धौ = स्थिरमत्याम्, स्थितिः = तिष्ठतीति
भावः ॥ ३२ ॥
हिन्दी—क्योंकि चलने की इच्छा होने पर मनुष्य चलने में प्रवृत्त होता है, सोने
की बुद्धि होने पर सोता है और खड़ा होने की इच्छा पर खड़ा होता है ॥ ३२ ॥
अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा ।
अर्थित्वे सति यत्नेन तदा खनति गामिमाम् ॥ ३३ ॥
अन्वयः—अन्तर्भूमिगतं हि अम्भः यदा नरः श्रद्दधाति तदा अर्थित्वे सति यत्नेन
इमां गां खनति ॥ ३३ ॥
व्याख्या—अन्तर्भूमिगतम् = पृथिवीगर्भस्थम्, हि = यतः, अम्भः = जलम्, यदा
= यस्मिन् काले, नरः = मानवः, श्रद्दधाति = निष्ठां करोति, तदा = तस्मिन् काले,
अर्थित्वे = आवश्यकतायाम्, सति = भवति, यत्नेन = प्रयासपूर्वकेन, इमाम् = एषाम्,
गाम् = धरित्रीम्, खनति = खननं करोति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—धरती के नीचे पानी है, जब मनुष्य को यह विश्वास हो जाय तो जरूरत
पड़ने पर प्रयासपूर्वक खोदकर पानी निकाल लेता है ॥ ३३ ॥
नार्थी यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यात्तं न वारणौ ।
मथ्नीयान्नारणिं कश्चित्तद्भावे सति मथ्यते ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यदि वा अग्निना अर्थो न स्यात् अरणौ वा, तं न श्रद्दध्यात् कश्चित्
अरणिं न मथ्नीयात्, तद्भावे सति मथ्यते ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, वा = अथवा, अग्निना = अनलेन, अर्थः = प्रयोजनम्, न
नहि, स्यात् = भवेत्, अरणौ = अग्निप्रज्वालककाष्ठे, वा = अथवा, तम् = वह्निम्, न =
नहि, श्रद्दध्यात् = विश्वसेत्, कश्चित् = कोऽपि, अरणिम् = तत्काष्ठम्, न = नहि, मथ्नी-
यात् = घर्षेत्, तद्भावे सति = तस्य यदा प्रयोजनं भवति, तदा मथ्यते = घृष्यते ॥३४॥
हिन्दी—यदि आग की जरूरत न हो अथवा अरणि में आग है, यह विश्वास न
हो तो कोई भी व्यक्ति उस काठ को नहीं घिसेगा, किन्तु जब उसकी जरूरत होती है
तब घिसते ही है ॥ ३४ ॥
सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कार्षकः क्षितौ ।
अर्थी सस्येन वा न स्याद् बीजानि न वपेद् भुवि ॥ ३५ ॥