सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 306, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 306

२५२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—सः=असौ, विनायकः=भगवान् बुद्धः, कांश्चित्=अनेकान्, श्लक्ष्णेन=
स्निग्धेन, वचसा=वचनेन, कांश्चित्=अनेकान्, परुषया=कठोरेण, गिरा=वचसा,
कांश्चित्=कतिपयान्, आभ्याम्=अमूभ्याम्, उपायाभ्याम्=उपकरणाभ्याम्, विनिन्थे=
विनीतवान् ॥ ३ ॥
हिन्दी—उस भगवान् बुद्ध ने किसी को मीठी बातों से, किसी को झिड़क कर
और किसी को दोनों ही तरीकों से परिष्कृत किया ॥ ३ ॥
पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि ।
स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते ॥ ४ ॥
अन्वयः—यथा पांसुभ्यः जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि काञ्चनं पांसुषु अपि स्थितं
पांसुदोषैः न लिप्यते ॥ ४ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, पांसुभ्यः=पङ्केभ्यः, जातम्=समुत्पन्नम्,
विशुद्धम्=निर्दोषम्, निर्मलम्=विमलम्, शुचिः=पवित्रः, काञ्चनम्=सुवर्णम्,
पांसुषु=जम्बालेषु, अपि=चेत्, स्थितम्=विद्यमानम्, पांसुदोषैः=कर्दमविकारैः,
न=नहि, लिप्यते=लिप्तो भवति ॥ ४ ॥
हिन्दी—जैसे कीचड़ में पैदा होनेवाला सोना उज्ज्वल, दिव्य और पवित्र होता
है और पंक में रहकर भी कीचड़ में नहीं लिपटता ॥ ४ ॥
पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थितम् ।
उपरिष्टादधस्ताद्वा न जलेनोपलिप्यते ॥ ५ ॥
अन्वयः—यथा जले जातं जले स्थितं चैव पद्मपर्णम् उपरिष्टात् अधस्तात् वा
जलेन न उपलिप्यते ॥ ५ ॥
व्याख्या—यथा=यद्वत्, जले=सलिले, जातम्=उत्पन्नम्, स्थितम्=विद्यमानम्,
चैव, पद्मपर्णम्=कमलदलम्, उपरिष्टात्=उपरिभागात्, अधस्तात्=अधोभागात्,
वा=अथवा, जलेन=सलिलेन, नोपलिप्यते = नार्द्रीभवति ॥ ५ ॥
हिन्दी—और जैसे कमल के पत्ते पानी में जन्म लेकर, पानी में ही रहते हुए
ऊपर या नीचे कहीं से भींगते नहीं ॥ ५ ॥
तद्वल्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् ।
कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधर्मैर्न लिप्यते ॥ ६ ॥
अन्वयः—तद्वत् लोके जातः मुनिः लोकस्य अनुग्रहं चरन् कृतित्वात् निर्मलत्वात्
च लोकधर्मैः न लिप्यते ॥ ६ ॥
व्याख्या—तद्वत्=तेनैव प्रकारेण, लोके=जगति, जातः=प्रसूतः, मुनिः=
ऋषिः, लोकस्य=जगतः, अनुग्रहम्=कृपाम्, चरन्=कुर्वन्, कृतित्वात्=शुचिव्रत-
त्वात्, निर्मलत्वात्=अमलत्वात्, लोकधर्मैः=भौवनिकभावैः, न=नहि लिप्यते ॥६॥
हिन्दी—उसी तरह संसार में जन्म लेकर, संसार पर कृपा करते हुए मुनि
अपनी पवित्रता एवं निर्मलता के कारण सांसारिक धर्मों में लिप्त नहीं होते ॥ ६ ॥