सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४९
दुर्लभत्वात् = दुष्प्राप्तत्वात्, च = पुनः, रत्नम् = एतदाख्यम् इति, अभिभाषिता =
कथितेति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—इसी तरह धर्म की रक्षा कर सकने के कारण इसे 'ईषिका' नामक अस्त्र
विशेष तथा संसार में दुर्लभ होने के कारण इसे रत्न कहा गया है ॥ ३८ ॥
पुनश्च बीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसो यदा ।
पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः ॥ ३९ ॥
अन्वयः—पुनश्च यदा श्रेयसः निमित्तं तदा बीजम् इति उक्ता, पुनः पापस्य
पावनार्थेन नदी इति अभिहिता ॥ ३९ ॥
व्याख्या—पुनश्च = भूयश्च, यदा=यस्मिन् काले, श्रेयसः = कल्याणस्य, निमित्तम् =
मूलकारणम्, तदा = तेनैव कारणेन, बीजम् = कारणम्, इति = इत्थम्, उक्ता = कथिता,
पुनः = भूयः, पापस्य = अधर्मस्य, पावनार्थेन = पवित्रकरणेन, नदी = तीर्थः, इति =
एवम्, अभिहिता = कथितेति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—और फिर, कल्याण का निमित्त होने के कारण बीज तथा पाप को
पवित्र करने के कारण इसे तीर्थ कहा गया है ॥ ३९ ॥
यस्माद्धर्मस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम् ।
मयोक्ता कार्यतस्तस्मात् तत्र तत्र तथा तथा ॥ ४० ॥
अन्वयः—यस्मात् च धर्मस्य उत्पत्तौ श्रद्धा उत्तमं कारणं, तस्मात् कार्यतः तत्र
तत्र तथा तथा मया उक्ता ॥ ४० ॥
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, धर्मस्य = सुकृतेः, उत्पत्तौ = अभिजनने, श्रद्धा =
निष्ठा, उत्तमम् = श्रेष्ठम्, कारणम् = हेतुः, तस्मात् = तेनैव कारणेन, कार्यतः = कर्मा-
नुसारम्, तत्र तत्र = विविधप्रकरणे, तथा तथा = अनेकप्रकारेण, मया = बुद्धेन, उक्ता =
कथिता ॥ ४० ॥
हिन्दी—क्योंकि धर्म की उत्पत्ति में श्रद्धा उत्तम कारण है, इसीलिए मैंने इसके
काम के अनुसार इसके उपर्युक्त नाम दिये हैं ॥ ४० ॥
श्रद्धाङ्कुरमिमं तस्मात् संवर्धयितुमर्हसि ।
तद्वृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः ॥ ४१ ॥
अन्वयः—तस्मात् इमं श्रद्धाङ्कुरं संवर्धयितुम् अर्हसि, तत् वृद्धौ धर्मः वर्धते यथा
मूलवृद्धौ द्रुमः ॥ ४१ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, इमम् = अमुम्, श्रद्धाङ्कुरम्—श्रद्धायाः =
निष्ठायाः, अङ्कुरम् = प्ररोहम्, संवर्द्धयितुम् = सर्वतोभावेन वर्द्धयितुम्, अर्हसि =
योग्योऽसि, तद् = निष्ठा, वृद्धौ = वर्द्धने, धर्मः = सुकृतिः, वर्धते = वृद्धि याति, यथा =
येन प्रकारेण, मूलवृद्धौ = बुध्नवर्द्धने, द्रुमः = वृक्षः वर्धते ॥ ४१ ॥
हिन्दी—श्रद्धा के इस अंकुर को तुम्हें बढ़ाना चाहिए, क्योंकि इसके बढ़ने से
धर्म उसी तरह बढ़ता है, जैसे जड़ के बढ़ने से पेड़ ॥ ४१ ॥