सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२४८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—यदि वा कार्षकः क्षितौ सस्योत्पत्तिं न श्रद्दध्यात्, सस्येन अर्थी वा न
स्यात्, भुवि बीजानि न वपेत् ॥ ३५ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, वा = अथवा, कार्षकः = कृषकः, क्षितौ = पृथिव्याम्, सस्यो-
त्पत्तिम् = अन्नोत्पत्तिम्, न = नहि, श्रद्दध्यात् = विश्वसेत्, सस्येन = अन्नेन, अर्थी =
प्रयोजनम्, वा = अथवा, न = नहि, स्यात् = भवेत्, भुवि = पृथिव्याम्, बीजानि =
सस्यबीजानि, न वपेत् = न क्षिपेत् ॥ ३५ ॥
हिन्दी—धरती से अन्न की उत्पत्ति होगी, यदि यह विश्वास किसान को न हो
या यदि उसे अन्न की आवश्यकता न हो, तो वह धरती में बीज नही बोएगा ॥३५॥
अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः ।
यस्माद् गृह्णाति सद्धर्मं दायं हस्त इवाक्षतः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—यतः हस्तः दायं गृह्णाति, यथा श्रद्धा सद्धर्मं गृह्णाति, अतश्च मया
श्रद्धा विशेषतः हस्त इत्युक्ता ॥ ३६ ॥
व्याख्या—यतः = यस्मात् कारणात्, हस्तः = करः, दायम् = दानम्, गृह्णाति =
ग्रहणं करोति, यथा = येन प्रकारेण, श्रद्धा = भक्तिः, सद्धर्मम् = सद्व्रतम्, गृह्णाति
= स्वीकरोति, अतश्च = अस्माद्धेतोश्च, मया = तथागतेन, श्रद्धा = निष्ठा, विशेषतः
= विशिष्टरूपेण, हस्त इति = कर इति, उक्ता = कथितेति ॥ ३६ ॥
हिन्दी—जैसे हाथ दान लेता है, वैसे ही श्रद्धा सद्धर्म को स्वीकार करती है;
इसीलिए मैंने श्रद्धा को विशेषरूप से हाथ कहा है ॥ ३६ ॥
प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् बलमित्यतः ।
गुणदारिद्र्यशमनाद्धनमित्यभिवर्णिता ॥ ३७ ॥
अन्वयः—अतः प्राधान्यात् इन्द्रियम् इति, स्थिरत्वात् बलम् इति, गुणदारिद्र्य-
शमनात् धनम् इति अभिवर्णिता ॥ ३७ ॥
व्याख्या—अतः = अस्मात् कारणात्, प्राधान्यात् = उत्तमत्वात्, इन्द्रियम् = कर-
णम् इति, स्थिरत्वात् = अचलत्वात्, बलम् = वीर्यम् इति, गुणदारिद्र्यशमनात् =
गुणकार्पण्यविनाशात्, धनमिति = सम्पदिति, अभिवर्णिता = कथिताऽस्ति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—प्रधान होने के कारण इस श्रद्धा को इन्द्रिय, स्थिर होने के कारण इसे
बल और गुणों की दरिद्रता दूर करने के कारण इसे धन कहा गया है ॥ ३७ ॥
रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेत्युदाहृता ।
लोकेऽस्मिन् दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता ॥ ३८ ॥
अन्वयः—तथा धर्मस्य रक्षणार्थेन ईषीका इत्युदाहृता, अस्मिन् लोके दुर्लभत्वात्
च रत्नम् इत्यभिभाषिता ॥ ३८ ॥
व्याख्या—तथा = तेनैव प्रकारेण, धर्मस्य = सुकृतेः, रक्षणार्थेन = परित्राणार्थेन,
ईषीका = अस्त्रविशेषः, इत्युदाहृता = इत्यभिहिता, अस्मिन् = इह, लोके = संसारे,