सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२४४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—अस्मिन् = इह, आलयारामे—आलयस्य = विषयस्य, आरामः = आनन्दः,
यस्मिन् सः, अर्थात् भोगलीने = भोगासक्ते, भोगानन्देवेति, लोके = संसारे, निवृत्तौ =
मोक्षे, रतिः = अभिरुचिः, दुर्लभाः = दुष्प्राप्या, हि = यतः, बालिशाः = मूर्खाः, अपुन-
र्भवात् = उत्पत्तिविनाशात्, प्रपातात् = गिरिशिखरात्, पर्वतस्य तिग्मोपान्तः, यत्रतः
पतनान्मृत्युभयं भवति तद्वदिति, व्यथन्ते = पीड्यन्ते ॥ २२ ॥
हिन्दी—इस संसार में विषयोपभोग में मस्त रहने वाले लोगों को मुक्ति में अभि-
रुचि हो, यह दुर्लभ हैं; क्योंकि मूर्खजन मुक्ति से उसी तरह डरते हैं—जैसे पहाड़ के
खरे किनारे से गिर रहे हों ॥ २२ ॥
दुःखं न स्यात् सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः ।
अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥ २३ ॥
अन्वयः—मे दुःखं न स्यात्, सुखं स्यात् इति जनः प्रयतते, अत्यन्तदुःखोपरमं
सुखं तच्च न बुध्यते ॥ २३ ॥
व्याख्या—मे = मम, दुःखम् = कष्टम्, न = नहि, स्यात् = भवेत्; सुखम् = आनन्दम्,
स्यात् = भवेत्, इति = इत्थम्, जनः = लोकः, प्रयतते = प्रयासं करोति; अत्यन्तदुःखो-
परमम्—अत्यन्तम् = नितान्तः, दुःखस्य = कष्टस्य, उपरमम् = निवृत्तिः, सुखम् =
आनन्दं भवति; तच्च = सुखस्यैतद्रहस्यञ्च, न = नहि, बुध्यते = जानातीति ॥ २३ ॥
हिन्दी—मुझे दुःख न हो केवल सुख ही हो, इसीलिए मनुष्य सतत प्रयास करता
है । वह यह नहीं जानता कि दुःख का अत्यन्त निरोध ही तो सुख है ॥ २३ ॥
अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु ।
कामादिषु जगत्सक्तं न वेत्ति सुखमव्ययम् ॥ २४ ॥
अन्वयः—अरिभूतेषु अनित्येषु दुःखहेतुषु कामादिषु सततं सक्तं जगत् अव्ययं
सुखं न वेत्ति ॥ २४ ॥
व्याख्या—अरिभूतेषु = रिपुभूतेषु, अनित्येषु = नश्वरेषु, दुःखहेतुषु = दुःखानाम् =
कष्टानाम्, हेतुषु = मूलकारणेषु, कामादिषु = भोगविलासादिषु, सततम् = अनवरतम्,
सक्तम् = संलग्नम्, जगत् = संसारः, अव्ययम् = विनाशरहितम्, सुखम् = आनन्दम्,
न = नहि, वेत्ति = जानाति ॥ २४ ॥
हिन्दी—यह संसार सदा ही शत्रुस्वरूप क्षणिक, दुःखजनक विषयभोग में ही लिप्त
रहता है । यह अविनाशी सुख को पहचानता ही नहीं है ॥ २४ ॥
सर्वदुःखापहं तत्तु हस्तस्थममृतं तव ।
विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि ॥ २५ ॥
अन्वयः—विषं पीत्वा समये यत् अगदं पातुम् इच्छसि, तत्तु सर्वदुःखापहम् अमृतं
तव हस्तस्थम् ॥ २५ ॥
व्याख्या—विषम् = हालाहलम्, पीत्वा = पानं कृत्वा, समये = यथावसरे, यत्
अगदम् = गरलनिरोधकं भेषजम्, पातुम् = सेवितुम्, इच्छसि = वाञ्छसि; तत्तु,