सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 296, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें२४२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी- यदि प्रयासपूर्वक इन्द्रियदमन और संयम के द्वारा स्वर्ग पाकर भी लोग
वहाँ से अतृप्त ही धरती पर लौट आते हैं तो ऐसे स्वर्ग को मैं प्रणाम करता हूँ ॥१५॥
अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरम् ।
सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे ॥ १६ ॥
अन्वयः—अतश्च सचराचरं निखिलं लोकं विदित्वा सर्वदुःखक्षयकरे परमे
त्वद्धर्मे रमे ॥ १६ ॥
व्याख्या—अतश्च=अनेन कारणेन च, सचराचरम्=चराचरयुक्तम् (जौन्स्टन-
महोदयस्य पाठे सुचलाचलमस्ति, तदा अतिचञ्चलमर्थो भवति), निखिलं लोकम्=
अखिलभुवनम्, विदित्वा=ज्ञात्वा, सर्वदुःखक्षयकरे=सर्वेषाम्=अखिलानाम्, दुःखा-
नाम्=कष्टानाम्, क्षयकरे=विनाशकरे, त्वद्धर्मे=भवद्धर्मे, रमे=रमणं करोमि ॥१६॥
हिन्दी—अतः चराचर सहित सम्पूर्ण लोक का ज्ञान प्राप्तकर मैं सब दुःखों का
अन्त करनेवाले आपके ही परम धर्म में आनन्द पाता हूँ ॥ १६ ॥
तस्माद् व्याससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परं प्राप्नुयां पदम् ॥ १७ ॥
अन्वयः—श्रेष्ठ ! शृण्वतां तस्मात् व्याससमासाभ्याम् मे तत् व्याख्यातुम् अर्हसि,
यत् श्रुत्वा परं पदं प्राप्नुयाम् ॥ १७ ॥
व्याख्या—हे श्रेष्ठ ! =श्रोतृर्षभ ! शृण्वताम्=आकर्ण्यताम्, तस्मात्=तेन हेतुना,
व्याससमासाभ्याम्=सङ्क्षेपविस्तराभ्याम्, मे=मम, तत् व्याख्यातुम्=कथयि-
तुम्, अर्हसि=योग्योऽसि, यच्छ्रुत्वा=तदाकर्ण्य, परमं पदम्=महत्तमं स्थानम्,
प्राप्नुयाम्=प्राप्तुं शक्नोमि ॥ १७ ॥
हिन्दी—अतः विस्तार और संक्षेप से कृपया मुझे यह बतलावें, जिसे सुनकर हे
श्रोताश्रेष्ठ ! मैं परमपद प्राप्त कर सकूँ ॥ १७ ॥
ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणीन्द्रियाणि च ।
श्रेयश्ञ्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः ॥ १८ ॥
अन्वयः—ततः तस्य आशयं ज्ञात्वा इन्द्रियाणि विपक्षाणि श्रेयश्च आमुखीभूतं
तथागतः निजगाद ॥ १८ ॥
व्याख्या—ततः=तदनन्तरम्, तस्य=नन्दस्य, आशयम्=अभिप्रायम्, ज्ञात्वा=
परिज्ञाय, इन्द्रियाणि=करणानि, विपक्षाणि=वशीभूतानि, श्रेयश्च=भद्रञ्च, आमुखी-
भूतम्=उपागतम्, तथागतः=बुद्धः, निजगाद=उवाच ॥ १८ ॥
हिन्दी—तब नन्द के अभिप्राय को ठीक से समझकर, उसके इन्द्रियों को नियन्त्रित
एवं उसे कल्याणाभिमुख जानकर तथागत ने उससे कहा ॥ १८ ॥
अहो प्रत्यवमर्शोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः ।
अरण्यां मथ्यमानायामग्नेर्धूम इवोत्थितः ॥ १९ ॥