सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

प्रत्यवमर्शः ] द्वादशः सर्गः २४३
अन्वयः—अहो ! अयं प्रत्यवमर्शः ते श्रेयसः मध्यमानायाम् अरण्याम् उत्थितः
धूमः अग्नेः इव पुरोजवः ॥ १९ ॥
व्याख्या—अहो = इत्याश्चर्ये मुदे वा, अयम् = एषो जनः, प्रत्यवमर्शः = विवेकः, ते
= तव नन्दस्य, श्रेयसः = माङ्गलिकविधानस्य, मध्यमानायाम् = सङ्घृष्यमाणायाम्,
अरण्याम् = आहवनीयसमिधायाम्, उत्थितः = समुत्पन्नः, धूमः = वह्निलिङ्गम्, अग्नेः
= अनलस्य, इव = यथा, पुरोजवः = अग्रदूतः अस्ति ॥ १९ ॥
हिन्दी—आश्चर्य है, तुम्हारा विवेक तुम्हारे कल्याण का पुरोगामी है, जैसे
अरणियों को रगड़ने से उठा हुआ धुआँ अग्नि का अग्रदूत होता है ॥ १९ ॥
चिरमुन्मार्गविहृतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः ।
अवतीर्णोऽसि पन्थानं दिष्टचा दृष्टचाऽविमूढया ॥ २० ॥
अन्वयः—लोलैः इन्द्रियवाजिभिः चिरम् उन्मार्गविहृतः, दिष्टचा अविमूढया
दृष्टचा पन्थानम् अवतीर्णः असि ॥ २० ॥
व्याख्या—लोलैः = चपलैः, इन्द्रियवाजिभिः = करणाश्वैः, चिरम् = बहुकालम्,
उन्मार्गविहृतः = उन्मार्गे = कुपथे, विहृतः = अपहृतः, दिष्टचा = भाग्येन, पन्थानम् =
सन्मार्गम्, अवतीर्णः = आगतः असि ॥ २० ॥
हिन्दी—चपल इन्द्रियरूपी घोड़ों के द्वारा बहुत दिनों तक कुमार्ग पर तुम
घिसटते रहे, किन्तु अब सौभाग्य से सम्यक् दृष्टि से सन्मार्ग पर आ गये हो ॥२०॥
अद्य ते सफलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव ।
यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः ॥ २१ ॥
अन्वयः—ते जन्म अद्य सफलम्, तव अद्य सुमहान् लाभः, यस्य कामरसज्ञस्य मनः
नैष्क्रम्याय उत्सुकम् ॥ २१ ॥
व्याख्या—ते = भवतः, जन्म = उत्पत्तिः, अद्य = सम्प्रति, सफलम् = सार्थकम्,
तव = नन्दस्य, अद्य = अस्मिन्नेव दिने, सुमहान् = अतिविशिष्टः, लाभः = उपलब्धिः,
यस्य = नन्दस्य, कामरसज्ञस्य = कामस्य = विषयोपभोगस्य, रसः = आस्वादः, तं
जानातीति = अनुभवतीति कामरसज्ञः, तस्य = विषयोपभोगविदस्ते, मनः = मानसः,
नैष्क्रम्याय = वैराग्यलाभाय, उत्सुकम् = सोत्कण्ठमस्ति ॥ २१ ॥
हिन्दी—आज तुम्हारा जन्म सफल हुआ और आज ही तुम्हारा महान्
कल्याण हुआ है क्योंकि तुम्हारा विषयरसभोगी मन आज विरक्ति के लिए उत्कण्ठित
हुआ है ॥ २१ ॥
लोकेऽस्मिन्नालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः ।
व्यथन्ते ह्यपुनर्भावात् प्रपातादिव बालिशाः ॥ २२ ॥
अन्वयः—अस्मिन् आलयारामे लोके निवृत्तौ रतिः दुर्लभाः, हि बालिशा अपुन-
र्भावात् प्रपातात् इव व्यथन्ते ॥ २२ ॥