सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२०८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तद्दर्शनं सोढुमसह्यमन्यैः ।
अवीतरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेदप्सरसां वपुःश्रीः ॥ ४६ ॥
अन्वयः—मुनेः प्रभावात् च नन्दः अन्यैः सोढुम् असह्यं तद्दर्शनं शशाक, हि अवीत-
रागस्य दुर्बलस्य मनः अप्सरसां वपुःश्रीः दहेत् ॥ ४६ ॥
व्याख्या—मुनेः = तथागतस्य, प्रभावात् = माहात्म्यात्, च = पुनः, नन्दः = नृपः,
अन्यैः = अपरैः, सोढुम् = सहनं कर्तुम्, असह्यम् = असहनीयम्, तद्दर्शनम् = देवाङ्गना-
नामवलोकनम्, शशाक = समर्थोऽभवत्, हि = यतः, अवीतरागस्य — न वीतः = व्यतीतः,
रागः = आसक्तिर्यस्य सः, दुर्बलस्य = निर्बलस्य, मनः = चेतः, अप्सरसाम् = देवाङ्गना-
नाम्, वपुःश्रीः — वपुषः = शरीरस्य, श्रीः = कान्तिः, दहेत् = प्रज्वालयेत् ॥ ४६ ॥
हिन्दी—मुनि के प्रभाव से नन्द ने उनके दर्शन किए, जिनके दर्शन दूसरे नहीं
कर सकते, क्योंकि जिनके राग नष्ट नहीं हुए हैं उन दुर्बलों का मन उन अप्सराओं के
देह सौन्दर्य से जल जाते हैं ॥ ४६ ॥
मत्वा ततो नन्दमुदीर्णरागं भार्यानुरोधादपवृत्तरागम् ।
रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच ॥ ४७ ॥
अन्वयः—ततः नन्दम् उदीर्णरागं भार्यानुरोधात् अपवृत्तरागं मत्वा रागेण रागं
प्रतिहन्तुकामः विरागः मुनिः इति गिरम् उवाच ॥ ४७ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, नन्दम् = बुद्धानुजम्, उदीर्णरागम् — उदीर्णः = प्रवृद्धः,
रागः = आसक्तिः, यस्य सः तम्, भार्यानुरोधात् = स्त्रीनिर्बन्धात्, अपवृत्तरागम् —
अपवृत्तः = निवृत्तः, रागः = आसक्तिः, यस्य सः तम्, मत्वा = ज्ञात्वा, रागेण = आसक्त्या,
रागम् = आसक्तिम्, प्रतिहन्तुकामः — प्रतिहन्तुम् = विनष्टं कर्तुम्, कामयते = अभिलषते,
विरागः — विगतः = विनष्टः, रागः = आसक्तिर्यस्य सः, मुनिः = बुद्धः, इति = इत्थम्,
गिरः = वाचम्, उवाच = अवोचत् ॥ ४७ ॥
हिन्दी—तब नन्द को बढे हुए राग वाला तथा पत्नी के प्रति अनुराग हीन
समझकर, राग से ही राग को नष्ट करने की इच्छा से विरागी मुनि ने ऐसी बातें
कही ॥ ४७ ॥
एताः स्त्रियः पश्य दिवौकसस्त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थतत्त्वम् ।
एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥ ४८ ॥
अन्वयः—त्वम् एताः दिवौकसः स्त्रियः पश्य निरीक्ष्य च यथार्थतत्त्वं ब्रूहि, रूप-
गुणैः एताः स वा जनः यत्र ते मनः गतं ते कथं मताः ? ॥ ४८ ॥
व्याख्या—त्वम् = भवान्, एताः = इमाः, दिवौकसः = स्वर्गीयाः, स्त्रियः = अङ्गनाः,
पश्य = अवलोकय, निरीक्ष्य च = दृष्ट्वा च, यथार्थतत्त्वम् = निर्भ्रान्तितथ्यम्, ब्रूहि =
वद, रूपगुणैः = स्वरूपोत्कर्षैः, एताः = देवाङ्गनाः, स वा जनः = तव भार्यालोकः, यत्र =
यस्मिन्, ते = तव, मनः = चित्तम्, गतम् = यातम्, ते = तव, कथम् = केन प्रकारेण,
मताः = सम्मताः ? ॥ ४८ ॥

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २०९
हिन्दी—तुम इन देवाङ्गनाओं को देखों और देखकर ठीक-ठीक बतलाओ कि
रूप और गुण में इन अप्सराओं के विषय में तथा उस व्यक्ति, जिसमें तुम्हारा मन
रमा हुआ है, के विषय में तुम्हारी क्या राय है ?
अथाप्सरःस्वेव निविष्टदृष्टी रागाग्निनान्तर्हृदये प्रदीप्तः ।
सगद्गदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥ ४९ ॥
अन्वयः—अथ अप्सरःसु एव निविष्टदृष्टीः रागाग्निना अन्तर्हृदये प्रदीप्तः काम-
विषक्तचेताः कृताञ्जलिः नन्दः सगद्गदं वाक्यम् उवाच ॥ ४९ ॥
व्याख्या—अथ=अनन्तरम्, अप्सरःसु=देवाङ्गनासु, एव=केवलम्, निविष्ट-
दृष्टेः—निविष्टा=निक्षिप्ता, दृष्टिः=नेत्रम्, येन सः, रागाग्निना—रागः=अनुरागः,
एव=केवलम्, अग्निः=वह्निस्तेन, अन्तर्हृदये=अन्तर्मनसि, प्रदीप्तः=प्रज्वलितः,
कामविषक्तचेताः—कामेन=विषयोपभोगेच्छया, विषक्तम्=बद्धमूलम्, चेतः=मनः,
यस्य, कृताञ्जलिः—कृता=बद्धाः, अञ्जलिः=करसंयोगः, येन सः=करबद्धः,
नन्दः=बुद्धानुजः, सगद्गदम्=सानन्दपुलकितो भूत्वा, वाक्यम्=वाणीम्, उवाच=
अवोचत् ॥ ४९ ॥
हिन्दी—इसके बाद ध्यानपूर्वक देवाङ्गनाओं को देखते हुए, भीतर ही भीतर
आसक्ति से जलते हुए कामातुर नन्द ने हाथ जोड़कर गद्गद होते हुए यह कहा ॥४९॥
हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्यात्तव नाथ वध्वाः ।
तदन्तरेऽसौ कृपणा वधूस्ते वपुष्मतीरप्सरसः प्रतीत्य ॥ ५० ॥
अन्वयः—नाथ ! मुषितैकदृष्टिः असौ हर्यङ्गना तव वध्वा यदन्तरे स्यात् कृपणा
असौ ते वधूः वपुष्मतीः अप्सरसः प्रतीत्य तदन्तरे ( स्यात् ) ॥ ५० ॥
व्याख्या—नाथ !=हे स्वामिन् ! मुषितैकदृष्टिः—मुषिता=विनष्टा, एका=एक-
मात्रा, दृष्टिः=चक्षुः, यस्याः सा, असौ=पुरोवर्त्तमाना, हर्यङ्गना=वानरी, तव=
भवतः, वध्वा=अनुजपत्न्या, यदन्तरे=यत्पार्थक्यम्, स्यात्=भवेत्, कृपणा=
दयनीया, असौ=एषा, ते=तव, वधूः=अनुजपत्नी, वपुष्मतीः=शरीरसौन्दर्यवतीः,
अप्सरसः=देवाङ्गनायाः, प्रतीत्य=अनुभूय, तदन्तरे=तद्भिेदो भवेत् । विषमा-
लङ्कारोऽत्र ॥ ५० ॥
हिन्दी—हे स्वामी ! कानी बानरी आप की वधू से जिस अन्तर पर है, उसी
अन्तर पर आपकी यह बेचारी बहू भी रूपवती इन अप्सराओं से है ॥ ५० ॥
आस्था यथा पूर्वमभून्न काचिदन्यासु मे स्त्रीषु निशाम्य भार्याम् ।
तस्यां ततः सम्प्रति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमासाम् ॥५१॥
अन्वयः—यथा पूर्वं भार्यां निशाम्य अन्यासु स्त्रीषु मे आस्था न अभूत्, ततः
सम्प्रति हि आसां रूपं निशाम्य एव तस्यां मे काचित् आस्था न अस्ति ॥ ५१ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, पूर्वम्=प्रथमम्, भार्याम्=दाराम्, निशाम्य=
अवलोक्य, अन्यासु=अपरासु, स्त्रीषु=नारीषु, मे=मम नन्दस्य, आस्था=श्रद्धा,

२१० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
न=नहि, अभूत्=आसीत्, ततः=तत्पश्चात्, सम्प्रति=अधुना, हि=यतः, आसाम्=
देवाङ्गनानाम्, रूपम्=सौन्दर्यम्, निशाम्य=दृष्ट्वा, एव=केवलम्, तस्याम्=
स्वकीयपत्न्याम्, मे=मम, काचित्=काचन, आस्था=आसक्तिः, न=नहि, अस्ति=
विद्यते ॥ ५१ ॥
हिन्दी—जैसे पहले अपनी पत्नी को देखकर किसी और स्त्री में मेरी रुचि नहीं
थी, वैसे ही इन अप्सराओं को देखकर अब अपनी पत्नी के प्रति भी मेरी कोई आस्था
नहीं है ॥ ५१ ॥
यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन ।
रागेण पूर्वं मृदुनाभितप्तो रागाग्निनानेन तथाभिदह्ये ॥ ५२ ॥
अन्वयः—यथा मृदुना आतपेन ततः कश्चित् महता अनलेन दह्यते, तथा पूर्वं
मृदुना रागेण अभितप्तः अनेन रागाग्निना अभिदह्ये ॥ ५२ ॥
व्याख्या--यथा=येन रूपेण, मृदुना=मन्देन, आतपेन=सूर्यालोकेन, तप्तः=
उष्णः, कश्चित्=कोऽपि जनः, महता=तीव्रेण, अनलेन=अग्निना, दह्यते=भस्मसाद्
भवति, तथा=तेनैव प्रकारेण, पूर्वम्=प्रथमम्, मृदुना=कोमलेन, रागेण=आसक्त्या,
अभितप्तः=सन्तप्तः, अनेन=एतेन, रागाग्निना=आसक्त्यानलेन, अभिदह्ये=
ज्वलामि ॥ ५२ ॥
हिन्दी—जैसे हल्की गर्मी से जला हुआ कोई व्यक्ति विशिष्ट आग में जले, उसी
प्रकार पहले सामान्य आसक्ति से सन्तप्त मैं अब इस महान् आसक्ति की आग में झुलस
रहा हूँ ॥ ५२ ॥
वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दह्ये स इवाब्जशत्रुः ।
रागाग्निरद्यैव हि मां दिधक्षुः कक्षं सवृक्षाग्रमिवोत्थितोऽग्निः ॥ ५३ ॥
अन्वयः—तस्मात् वाग्वारिणा मां परिषिञ्च यावत् सः अब्जशत्रुः न दह्ये, हि
रागाग्निः माम् उत्थितः अग्निः सवृक्षाग्रं कक्षम् इव अद्यैव दिधक्षुः ॥ ५३ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, वाग्वारिणा=वाक्सलिलेन, माम्=स्वानुजम्,
परिषिञ्च=सिञ्चनं कुरु, यावत्=अस्माद्धेतोः, अहम् सः=भूतपूर्वः, अब्जशत्रुः=
कोऽपि पुरुषः, इव=यथा, न दह्ये=न प्रज्वलामि, हि=यतः, रागाग्निः=अनुराग-
वह्निः, माम्=नन्दम्, उत्थितः=प्रादुर्भूतः, अग्निः=वह्निः, सवृक्षाग्रम्=वृक्षाणाम्=
तरूणाम्, अग्रैः=शिखरैः, सहितम्, इव=यथा, अद्यैव=अस्मिन्नेव दिने, दिधक्षुः=
प्रज्वालयितुमिच्छुः, अस्ति। अस्मिन् श्लोके उपमाऽलङ्कारः ॥ ५३ ॥
हिन्दी—वाणी रूपी पानी से मुझे सींचिए, ताकि अब्जशत्रु की तरह न जलूं,
आसक्ति की आग आज ही मुझे जला डालना चाहती है, जैसे उठी हुई दावाग्नि वृक्षाग्र
सहित सूखे जंगल को जला देती है ॥ ५३ ॥
प्रसीद सीदामि विमुञ्च मां मुने वसुन्धराधेर्यं न धैर्यमस्ति मे ।
असून् विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे ॥ ५४ ॥

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २११
अन्वयः—मुने ! प्रसीद, सीदामि मां विमुञ्चः, वसुन्धराधेयं ! मे धैर्यं नास्ति,
विमुक्तमानस ! मुमूर्षवे वागमृतं प्रयच्छ असून् वा विमोक्ष्यामि ॥ ५४ ॥
व्याख्या—मुने !=हे ऋषे ! प्रसीद=प्रसन्नो भव, सीदामि=निमज्जामि, माम् =
नन्दम्, विमुञ्च = रक्ष, वसुन्धराधेयं ! = पृथ्वोव धैर्यशालि ! मे = मम, धैर्यम् = धृतिः,
नास्ति = न विद्यते, विमुक्तमानस ! - विमुक्तम्-अनासक्तम्, मनः = चितम्, यस्य सः
तत्सम्बुद्धौ, मुमूर्षवे = मर्तुमिच्छवे मह्यम्, वागमृतम् = वाचामृतम्, प्रयच्छ = देहि,
असून् = प्राणान्, वा = अथवा, विमोक्ष्यामि = त्यक्षामि ॥ ५४ ॥
हिन्दी—हे मुनि ! प्रसन्न होइये, मैं डूब रहा हूँ। हे वसुन्धरा-धैर्य ! मुझ अधीर को
अपनी वाणी रूपी अमृत से जिलाइये, अन्यथा हे विमुक्तमानस ! मैं प्राण छोड़
दूँगा ॥ ५४ ॥
अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना
प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना ।
अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना
विधत्स्व तस्मादगदं महाभिषक् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना मन्मथाहिना
हि अहं दष्टः, तस्मात् महाभिषक् ! अगदं विधत्स्व ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अनर्थभोगेन—अनर्थः=अयुक्तार्थः, भोगः=आसक्तिः, यस्य सः तेन,
विघातदृष्टिना—विघातः = विनाशः, दृष्टिः = चक्षुः, यस्य सः तेन, प्रमाददंष्ट्रेण--
प्रमादः=अनवधानता, दंष्ट्राः = दन्ताः, यस्य सः तेन, तमोविषाग्निना—तमः = अन्ध-
कारः, एव विषाग्निः=गरलानलः, यस्य तेन, मन्मथाहिना—मन्मथः=मदनः, एव अहिः
=सर्पस्तेन, हीति निश्चयेन, अहम्=नन्दः, हृदि=चेतसि, दष्टः=दंशितः, महाभिषक्=
महाचिकित्सक ! अगदम्=निर्विषम्, विधत्स्व =कुरु । रूपकालङ्कारोऽत्र ॥ ५५ ॥
हिन्दी—अनर्थरूपी फणवाले, कामरूपी सर्प से विनाश ही जिनकी आंखें हैं, प्रमाद
जिनका दंश है, अन्धकार ही विषरूपी अग्नि है, ऐसा मैं हृदय में दंशित हुआ हूँ । अतः
हे महाचिकित्सक ! मेरे लिए उस विषनाशक औषधि का प्रयोग करें । ५५ ॥
अनेन दष्टो मदनाहिनाऽहिना
न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः ।
मुमोह बोध्योऽर्हंचलात्मनो मनो
बभूव धीमांश्च स शान्तनुस्तनुः ॥ ५६ ॥
अन्वयः—अनेन अहिना मदनाहिना दष्टः अनवस्थितः कश्चित् आत्मनि न स्थितः,
हि अचलात्मनः बोध्योः मनः मुमोह सः श्रीमान् शन्तनुः च तनुः बभूव ॥ ५६ ॥
व्याख्या—अनेन =एतेन, अहिना =खलेन, मदनाहिना = मन्मथोरगेण, दष्टः=
दंशितः, अनवस्थितः=अव्यवस्थितः, कश्चित् = कोऽपि, आत्मनि = स्वस्मिन्, न=
नहि, स्थितः=विद्यमानो भवति, हीति निश्चयेन, अचलात्मनः=स्थिरचेतसः, बोध्योः=

२१२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
एतदाख्यस्य, मनः==चेतः, मुमोह=ममत्वं गतः, सः=असौ, श्रीमान्=मान्यः,
शन्तनुः=एतदाख्यनृपः, तनुः=क्षीणः, बभूव=अभवत् । अत्रोपात्तबिम्बाविशिष्ट-
विषयधर्मिकाहार्यारोपनिश्चयविषयीभूतमुपमानाभेदतादात्म्यान्यतरं रूपकमस्ति ।
यमकस्यापिच्छटा दर्शनीयैव ॥ ५६ ॥
हिन्दी—इस काम रूपी सर्प से दंशित कोई अपने विषय में स्थिर नहीं रहा,
स्थिरबोद्ध्यु का मन मोह में पड़ गया और वह बुद्धिमान् शन्तनु शरीर से क्षीण मन
वाला हो गया ॥ ५६ ॥
स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये श्रये
यथा न यामीह वसन् दिशं दिशम् ।
यथा च लब्ध्वा व्यसनक्षयं क्षयं
व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः ॥ ५७ ॥
अन्वयः—विशिष्टे संश्रये त्वयि श्रये स्थिते यथा इह वसन् दिशं दिशं न यामि
यथा च व्यसनक्षयं लब्ध्वा क्षयं व्रजामि शंसतः सतः मे तत् कुरु ॥ ५७ ॥
व्याख्या—विशिष्टे=असामान्ये, संश्रये=शरणे, त्वयि=भवति, श्रये=आश्रये,
स्थिते=विद्यमाने, यथा=येन प्रकारेण, इह=दिव्यलोके, वसन्=निवसन्, दिशं-
दिशं=प्रतिदिशं, न=नहि, यामि=गच्छामि, यथा=येन प्रकारेण, च=पुनः, व्यसन-
क्षयम्—व्यसनस्य=कष्टस्य, क्षयम्=विनाशम्, लब्ध्वा=प्राप्य, क्षयम्=स्थानम्,
व्रजामि=गच्छामि ( 'व्यसनक्षयं लब्ध्वा क्षयं व्रजामि' इत्यस्य पदस्यायमप्यर्थो
भवितुं शक्यते यज्जन्म-मृत्युरूपकष्टस्य क्षयं कृत्वा निर्विपत्तिस्थानमाप्स्यामि, अर्थात्
मोक्षं प्राप्तुं शक्नोमि । ), शंसतः सतः==कथयतः, मे=मम नन्दस्य, तत्कुरु=तथा
विधेहि ॥ ५७ ॥
हिन्दी—आप एक उत्कृष्ट आधार हैं। मैं आपकी शरण में हूँ। कृपया आप ऐसा
करें, जिससे मैं यहाँ रहकर विनष्ट हो जाऊँ, जिससे इस विपत्ति का नाश कर घर
लौट जाऊँ ( या—प्रत्येक जन्म में मैं भटकता न फिरूँ, मुक्ति प्राप्त कर लूँ ) ॥५७॥
ततो जिघांसुहृदि तस्य तत्तमस्तमोनुदो नक्तमिवोत्थितं तमः ।
महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःप्रहीणो निजगाद गौतमः ॥ ५८ ॥
अन्वयः—ततः नक्तम् उत्थितं तमः तमोनुदः इव हृदि तस्य तत्तमः जिघांसुः
महर्षिचन्द्रः जगतः तमोनुदः तमःप्रहीणः गौतमः निजगाद ॥ ५८ ॥
व्याख्या—ततः=तत्पश्चात्, नक्तम्=निशायाम्, उत्थितम्=समुत्पन्नम्, तमः=
अन्धकारम्, तमोनुदः—तमः नुदतीति तमोनुदः=निशाकरः, इव=यथा, हृदि=
हृदये स्थितम्, तस्य=नृपनन्दस्य, तत्तमः=तदन्धकारम्, जिघांसुः=हन्तुमिच्छुः, महर्षि-
चन्द्रः=मुनिसुधाकरः, जगतः=मर्त्यलोकस्य, तमोनुदः=तिमिर-हन्ता, तमःप्रहीणः—
तमसा=अन्धकारेण, प्रहीणः=हीनः, गौतमः=भगवान् बुद्धः, निजगाद=प्रोवाच ।५८।

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २१३
हिन्दी-तब रात में उठे हुए अन्धकार के विनाशक चन्द्रमा की तरह नन्द के
हृदय में स्थित अज्ञान रूपी अन्धकार को विनष्ट करने की इच्छा वाले, संसार के
अज्ञान-नाशक, अज्ञान-शून्य महर्षि गौतम ने कहा ॥ ५८ ॥
धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावच्छ्रुतचेतसी शृणु ।
इमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्स्व शुल्कार्थमिहोत्तमं तपः ॥ ५९ ॥
अन्वयः--तावत् धृतिं परिष्वज्य विक्रियां विधूय श्रुतचेतसी निगृह्य शृणु, यदि
त्वम् इमाः अङ्गनाः प्रार्थयसे शुल्कार्थम् इह उत्तमं तपः विधत्स्व ॥ ५९ ॥
व्याख्या-तावदित्यवधारणे, धृतिम् = धैर्यम्, परिष्वज्य = आश्लिष्य, विक्रियाम्
= विकृतिम्, विधूय = परित्यज्य, श्रुतचेतसी = श्रवणमनसी, निगृह्य = नियन्त्रणं
कृत्वा, शृणु = श्रूयताम्, यदि = चेत्, त्वम् = नन्दः, इमाः = पुरोवर्तिन्यः, अङ्गनाः =
स्त्रियः, प्रार्थयसे = अभीप्ससि, शुल्कार्थम् = प्रतिमूल्याय, इह = अत्रैव, उत्तमम् =
= उत्कृष्टम्, तपः = तपस्याम्, विधत्स्व = कुरु ॥ ५९ ॥
हिन्दी-धीरज के साथ मन के विकार को दूर करो, कान खोलकर मन को
नियन्त्रित कर सुनो-यदि तुम इन स्त्रियों की इच्छा करते हो तो इनकी कीमत चुकाने
के लिए यही पर उत्तम तप करो ॥ ५९ ॥
इमा हि शक्या न बलान्न सेवया न सम्प्रदानेन न रूपवत्तया ।
इमा ह्रियन्ते खलु धर्मचर्यया स चेत्प्रहर्षश्चर धर्ममादृतः ॥ ६० ॥
अन्वयः - इमाः हि न बलात् न सेवया न सम्प्रदानेन न रूपवत्तया शक्याः खलु,
इमाः धर्मचर्यया ह्रियन्ते स चेत् प्रहर्षः आदृतः धर्मं चर ॥ ६० ॥
व्याख्या- इमाः = एताः, हीति निश्चयेन, न = नहि, बलात् = बलपूर्वकात्, न
= नहि, सेवया = आश्रयेण, न = नहि, सम्प्रदानेन = वितरणेन, न = नहि रूपवत्तया
= रूपसौन्दर्येण, शक्याः = अवाप्तुं योग्याः, खलु = निश्चयेन, इमाः = स्त्रियः, धर्म-
चर्यया = धर्मकृत्यानुष्ठानेन, ह्रियन्ते = वशीभूयन्ते, स चेत् = एवं चेत्, प्रहर्षः = प्रसन्नः,
आदृतः = समादरेण, धर्मम् = धर्मानुष्ठानम्, चर = कुरु ॥ ६० ॥
हिन्दी - ये अप्सराएँ शक्ति, सौन्दर्य, सेवा या कुछ देकर नहीं पाई जा सकती
हैं। केवल धर्माचरण से ही इन्हें प्राप्त किया जा सकता है। तो फिर, यदि इन्हें
पाने की तुम्हारी इच्छा हो तो प्रसन्नतापूर्वक सादर तप करो ॥ ६० ॥
इहाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योषितः ।
इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दत्तमन्येन न चाप्यहेतुतः ॥ ६१ ॥
अन्वयः - इह दिवि दैवतैः समम्, अधिवासः रम्याणि वनानि अजराश्च योषितः
स्वस्य शुभस्य कर्मणः फलम्, इदं न अन्येन दत्तं न चापि अहेतुतः ॥ ६१ ॥
व्याख्या- इह = अस्मिन्, दिवि = देवलोके, दैवतैः = सुरैः, समम् = सह, अधि-
वासः = निवासः, रम्याणि = रमणीयानि, वनानि = अरण्यानि, अजराश्च = निर्जराश्च,
योषितः = प्रमदाः, स्वस्य = स्वकीयस्य, शुभस्य = लाभप्रदस्य, कर्मणः = कार्यस्य,

२१४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
फलम् = परिणामः, न = नहि, अन्येन = अपरेण, दत्तम् = समर्पितम्, न चापि,
अहेतुतः = कारणरहितः प्राप्यते ॥ ६१ ॥
हिन्दी—यहाँ स्वर्ग में देवताओं के साथ निवास, सुन्दर उपवन, वृद्धावस्था रहित
प्रमदाएँ—ये सब अपने ही किये शुभकर्म के फल हैं। इन्हें न तो कोई दूसरा देखत है
और न अकारण ही मिलते हैं ॥ ६१ ॥
क्षितौ मनुष्यो धनुरादिभिः श्रमैः स्त्रियः कदाचिद्धि लभेत वा न वा ।
असंशयं यत्त्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः ॥६२॥
अन्वयः—मनुष्यः क्षितौ धनुरादिभिः श्रमैः कदाचित् स्त्रियः लभेत वा न वा तु
असंशयं यत् इह धर्मचर्यया-पुण्यकर्मणः दिवि एताः भवेयुः ॥ ६२ ॥
व्याख्या—मनुष्यः = लोकः, क्षितौ = धरण्याम्, धनुरादिभिः = आयुधैः, श्रमैः =
आयासैः, कदाचित् = कथञ्चित्, स्त्रियः = नार्यः, लभेत = आप्नुयात्, वा न वा = किं वा
न प्राप्नुयात्, तु = परञ्च, असंशयम् = असन्दिग्धम्, यत्, इह = संसारे, धर्मचर्यया =
धर्मानुष्ठानेन, पुण्यकर्मणः = धार्मिकः, दिवि = देवलोके, एताः = इमाः, भवेयुः =
स्युरिति ॥ ६२ ॥
हिन्दी—धरती पर आदमी हथियारों के बल पर सायास कदाचित् औरतों को
प्राप्त कर सकता है या नहीं भी प्राप्त कर सकता है, किन्तु इतना तो निश्चित है कि
धरती पर धर्माचरण करनेवालों को स्वर्ग में ये अप्सराएँ अवश्य ही मिलती हैं ॥६२॥
तदप्रमत्तो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्यप्सरसोऽभिलिप्ससे ।
अहं च तेऽत्र प्रतिभूः स्थिरे व्रते यथा त्वमाभिनियतं समेष्यसि ॥ ६३ ॥
अन्वयः—यदि अप्सरसः अभिलिप्ससे तत् अप्रमत्तः समुद्यतः नियमे रमस्व, अत्र
च अहं ते प्रतिभूः यथा व्रते स्थिरे त्वम् आभिनियतं समेष्यसि ॥ ६३ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, अप्सरसः = देवाङ्गनाः, अभिलिप्ससे = अभिलषसि, तत्
= तदा, अप्रमत्तः = निरलसः, समुद्यतः = सयत्नः, नियमे = धर्मानुष्ठाने, रमस्व =
विचरणं कुरु, अत्र = अस्मिन् कर्मणि, ते = तव, च = पुनः, अहम् = बुद्धः, प्रतिभूः =
प्रतिज्ञाबद्धः, यथा = येन, व्रते = नियमे, स्थिरे = अवस्थिते सति, त्वम् = ममानुजः,
आभिनियतम् = अभीप्सितम्, समेष्यसि = लप्स्यसे ॥ ६३ ॥
हिन्दी—यदि तुम इन अप्सराओं को पाना चाहते हो, तो आलस्य छोड़कर
प्रयत्नपूर्वक व्रत का पालन करो। इस विषय में मैं तुम्हें विश्वास दिलाता हूँ कि
तुम्हारा व्रत स्थिर होने पर निश्चय ही तुम्हें तुम्हारी अभिलषित वस्तु तुम्हें मिल
जायेगी ॥ ६३ ॥
अतःपरं परममिति व्यवस्थितः परां धृतिं परममुनौ चकार सः ।
ततो मुनिः पवन इवाम्बरात् पतन् प्रगृह्य तं पुनरगमन्महीतलम् ॥ ६४ ॥
सौन्दरानन्दे महाकाव्ये स्वर्गदर्शनो नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २१५
अन्वयः—अतःपरं परमम् इति व्यवस्थितः सः परममुनौ परां धृतिं चकार,
ततः मुनिः तं प्रगृह्य अम्बरात् पवन इव पुनः महीतलम् अगमत् ॥ ६४ ॥
व्याख्या—अतःपरम् = तत्पश्चात्, परमम् = उत्तमम्, इति = इत्थम्, व्यवस्थितः
= स्थिरीकृतः, सः = असौ, परममुनौ—परमश्चासौ मुनिः, तस्मिन् = महर्षिश्रेष्ठे,
पराम् = श्रेष्ठांम्, धृतिम् = धैर्यम्, चकार = कृतवान्, ततः = तत्पश्चात्, मुनिः = तथा-
गतः, तम् = नृपनन्दम्, प्रगृह्य = नीत्वा, अम्बरात् = गगनात्, पवनः = वायुः, इव =
यथा, पुनः = भूयः, महीतलम् = पृथिव्याम्, अगमत् = अगच्छत् ॥ ६४ ॥
हिन्दी—इसके बाद 'ठीक है' ऐसा निश्चय कर नन्द ने उस महामुनि पर पूरा
भरोसा किया। इसके बाद मुनि ने उन्हें लेकर हवा की तरह आकाश से धरती पर
उतर आये ॥ ६४ ॥
॥ सौन्दरानन्द महाकाव्य में 'स्वर्ग-दर्शन' नामक दशमसर्ग समाप्त ॥ १० ॥

एकादशः सर्गः
स्वर्गापवादः
पुण्यकर्मफलभोग हेतु ही देवलोक में आते हैं।
पुण्य क्षीण होते ही प्राणी पृथ्वी पर आ जाते हैं ॥
ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः ।
बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः नन्दः नन्दनचारिणीः ताः योषितः दृष्ट्वा दुर्दमं चपलं मनः
नियमस्तम्भे बबन्ध ॥ १ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, नन्दः = बुद्धानुजः, नन्दनचारिणीः = नन्दने =
देवेन्द्रोपवने, चरन्तीति = भ्रमन्तीति, विचरणं कुर्वन्तीति, ताः = पूर्वोक्ताः, योषितः =
अप्सरसः, दृष्ट्वा = अवलोक्य, दुर्दमम्—दुःखेन = कष्टेन, दम्यते = दमनं क्रियते इति
दुर्दमम् = दुर्दान्तम्, चपलम् = चञ्चलम्, मनः = चेतः, नियमस्तम्भे = व्रतबन्धने,
बबन्ध = अवरुरोध ॥ १ ॥
हिन्दी—इसके बाद नन्द ने इन्द्र के क्रीड़ावन में घूमनेवाली उन अप्सराओं को
देखकर अपने चंचल एवं दुर्दान्त मन को तप में लीन किया ॥ १ ॥
सोऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः ।
चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि ॥ २ ॥
अन्वयः—सः अनिष्टनैष्क्रम्यरसः म्लानतामरसोपमः विरसः अप्सरसः हृदि
निवेश्य धर्मं चचार ॥ २ ॥
व्याख्या—सः = असौ, अनिष्टनैष्क्रम्यरसः—अनिष्ट = अनपेक्षितः, निष्क्रम्य-
स्य = बहिर्गमनस्य, रसस्य यः सः = अनीप्सितवैराग्यरसः, म्लानतामरसोपमः—
म्लानः = मलिनः, तामरसः = रक्तोत्पलम्, उपमा = तुलना, यस्य सः, विरसः—
विगतः = विनष्टः, रसः = सारः, यस्य सः, अप्सरसः = दिव्याङ्गनाः, हृदि = चित्ते,
निवेश्य = स्थाप्य, धर्मम् = पुण्याचरणम्, चचार = आरभत् ॥ २ ॥
हिन्दी—उसे वैराग्य अच्छा नहीं लगा, वह कुम्हलाये हुए कमल की तरह विरस
हो गया, किन्तु अप्सराओं को हृदय में रखकर धर्माचरण में लग गया ॥ २ ॥
तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः ।
इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥
अन्वयः—तथा लोलेन्द्रियः दयितेन्द्रियगोचरः भूत्वा इन्द्रियार्थवशात् एव
नियतेन्द्रियः बभूव ॥ ३ ॥

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २१७
व्याख्या—तथा=तेनैव प्रकारेण, लोलेन्द्रियः—लोलानि = चपलानि, इन्द्रियाणि =
करणानि, यस्य सः, दयितेन्द्रियगोचरः—दयिताम् प्रति = कामिनीम्प्रति, आसक्तानि
सन्ति, इन्द्रियाणि = करणानि, यस्य सः, गोचरः भूत्वा, इन्द्रियार्थवशात् = करणार्थ-
वशेन, एव नियतेन्द्रियः = संयतेन्द्रियः, बभूव = अभवत् ॥ ३ ॥
हिन्दी—इस प्रकार चपलेन्द्रिय तथा कामासक्त होकर भी इन्द्रियों के लिए ही
उसने इन्द्रियों का नियन्त्रण किया ॥ ३ ॥
कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः ।
परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्यं चचार सः ॥ ४ ॥
अन्वयः—कामचर्यासु कुशलः भिक्षुचर्यासु विक्लवः सः परमाचार्यविष्टब्धः
ब्रह्मचर्यं चचार ॥ ४ ॥
व्याख्या—कामचर्यासु = विषयोपभोगेषु, कुशलः = प्रवीणः, भिक्षुचर्यासु = परि-
व्राजकव्रतपालनेषु, विक्लवः = विरक्तः, सः=नृपनन्दः, परमाचार्यविष्टब्धः—परम-
श्चासौ आचार्यः परमाचार्यः = उत्कृष्टगुरुः, तस्य विष्टब्धः = आश्रितः, ब्रह्मचर्यम् =
अष्टाङ्गमैथुनप्रतिषेधव्रतम्, चचार = आचरितवान् ॥ ४ ॥
हिन्दी—नृपनन्द कामोपभोग में प्रवीण तथा परिव्राजक-व्रतपालन में विरक्त था,
किन्तु श्रेष्ठ गुरु के सान्निध्य में उसने ब्रह्मचर्य व्रत का पालन किया ॥ ४ ॥
संवृतेन च शान्तेन तीव्रेण मदनेन च ।
जलाग्नेरिव संसर्गाच्छशाम च शुशोष च ॥ ५ ॥
अन्वयः—संवृतेन शान्तेन च तीव्रेण मदनेन च जलाग्नेः संसर्गात् इव शशाम च
शुशोष च ॥ ५ ॥
व्याख्या—संवृतेन = संयमनेन, शान्तेन = शमितेन, च = पुनः, तीव्रेण = अति-
शयेन, मदनेन = कामेन, च = पुनः, जलाग्नेः = जल-ज्वलनस्य, संसर्गात् = सम्पर्कात्,
इव = सदृशः, शशाम = शमितोऽभवत्, च = पुनः, शुशोष = शुष्को बभूव ॥ ५ ॥
हिन्दी—जल के संस्पर्श की तरह शान्ति और संयम से उसे जहाँ शान्ति मिलती
थी, वहीं आग के स्पर्श की तरह तीव्र वासना से वह झुलस रहा था ॥ ५ ॥
स्वभावदर्शनीयोऽपि वैरूप्यमगमत् परम् ।
चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च ॥ ६ ॥
अन्वयः—स्वभावदर्शनीयः अपि अप्सरसां चिन्तया चैव आयतेन नियमेन च
परं वैरूप्यम् अगमत् ॥ ६ ॥
व्याख्या—स्वभावदर्शनीयः=निसर्गतो मनोहरोऽपि, अप्सरसाम्—अद्द्भ्यः सरन्ति=
उदगच्छन्ति ( अप् + सृ + असुन्, तु० रा० 'अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः ।
उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवत्' ॥ )=स्वर्वेश्यानाम्, चिन्तया चैव = उद्वेगेन चैव,

२१८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
आयतेन = विस्तृतेन, नियमेन = नियोगेन, च = पुनः, परम् = अत्यधिकम्, वैरूप्यम्—
विरूपस्य भावः वैरूप्यम् = कुदर्शनम्, अगमत् = अगच्छत् ॥ ६ ॥
हिन्दी—स्वभाव से मनोहर होने के बावजूद अप्सराओं की चिन्ता एवं नियम ने
उसे अत्यधिक कुदर्शन बना डाला ॥ ६ ॥
प्रस्तावेष्वपि भार्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः ।
वीतराग इवातस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे ॥ ७ ॥
अन्वयः—सः प्रियभार्यः तथाऽपि भार्यायां प्रस्तावेषु अपि वीतराग इव आतस्थौ,
न जहर्ष न चुक्षुभे ॥ ७ ॥
व्याख्या—सः=नन्दः, प्रियभार्यः—प्रिया = प्रेमवती, भार्या = पत्नी, यस्य सः,
तथापि = तदपि, भार्यायाम् = कान्तायाम्, प्रस्तावेष्वपि = विषयेष्वपि, वीतराग इव =
अनासक्तवत्, आतस्थौ = आतिष्ठत्, न जहर्ष = न प्रसन्नोऽभवत्, न चुक्षुभे = न तु
क्षुब्धोऽभवत् ॥ ७ ॥
हिन्दी—यद्यपि वह अपनी पत्नी को उतना अधिक चाहता था, फिर भी उसके
विषय में अब वह अनासक्त की तरह स्थिर रहता था, उसकी चर्चा में न तो उसे
हर्ष होता था और न क्षोभ ही ॥ ७ ॥
तं व्यवस्थितमाज्ञाय भार्यारागात् पराङ्मुखम् ।
अभिगम्याब्रवीन्नन्दमानन्दः प्रणयादिदम् ॥ ८ ॥
अन्वयः—नन्दं भार्यानुरागात् आनन्दः पराङ्मुखं व्यवस्थितम् आज्ञाय तम्
अभिगम्य प्रणयात् इदम् अब्रवीत् ॥ ८ ॥
व्याख्या—नन्दम् = नृपनन्दम्, भार्यानुरागात् = कान्ताप्रेम्णः, आनन्दः = एतदाख्यः
प्रधानभिक्षुः, पराङ्मुखम् = विरक्तम्, व्यवस्थितम् = स्थिरम्, आज्ञाय = परिज्ञाय,
तम् = नन्दम्, अभिगम्य = समीपं गत्वा, प्रणयात् = स्नेहात्, इदम् = एतत्, अब्रवीत् =
अकथयत् ॥ ८ ॥
हिन्दी—नन्द को भार्या के प्रति विमुख एवं व्यवस्थित समझकर आनन्द ने उसके
पास जाकर स्नेहपूर्वक कहा ॥ ८ ॥
अहो सदृशमारब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च ।
निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ॥ ९ ॥
अन्वयः—अहो ! निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थः यदि च नियमे संस्थितः श्रुतस्य अभिजन-
स्य च सदृशम् आरब्धम् ॥ ९ ॥
व्याख्या—अहो !=इति विस्मयें, निगृहीतेन्द्रियः =नियन्त्रितकरणः, स्वस्थः = सुस्थः,
यदि = चेत्, च =पुनः, नियमे = संयमे, संस्थितः = सन्निविष्टः, श्रुतस्य = शास्त्रस्य,
अभिजनस्य = वंशस्य, च =पुनः, सदृशम् = तुल्यम्, आरब्धम् = प्रारम्भः कृतः ॥९॥

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २१९
हिन्दी—आश्चर्य है ! तुम इन्द्रिय-निग्रह कर स्वस्थ हो चुके हो, साथ ही नियम-
पालन में स्थिर हो, यह तुमने अपने कुल एवं मर्यादा के अनुकूल प्रारम्भ किया
है ॥ ९ ॥
अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः ।
यदिदं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना ॥ १० ॥
अन्वयः—कामेषु अभिष्वक्तस्य रागिणः, विषयात्मनः यत् इयं संविद् उत्पन्नाः
तदियम् अल्पेन हेतुना न ॥ १० ॥
व्याख्या—कामेषु = विषयेषु, अभिष्वक्तस्य = आसक्तेः, रागिणः = विषयाभिला-
षिणः, विषयात्मनः = कामात्मनः, यत् इयम् = एषा, संविद् = प्रज्ञा, उत्पन्नाः = समु-
द्भूताः, इयम् = एषा, अल्पेन = तुच्छेन, हेतुना = कारणेन, न = नहि ॥ १० ॥
हिन्दी—कामासक्त, रागी और विषयी व्यक्ति में ऐसी प्रज्ञा की उत्पत्ति निश्चय
ही किसी सामान्य कारण से नहीं हो सकती है ॥ १० ॥
व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते ।
प्रबलः प्रबलैरेव यत्नैर्नश्यति वा न वा ॥ ११ ॥
अन्वयः—मृदुः व्याधिः अल्पेन यत्नेन प्रतिनिवार्यते, प्रबलः प्रबलैः एव यत्नैः
नश्यति वा न वा ॥ ११ ॥
व्याख्या—मृदुः = सामान्यः, व्याधिः = रोगः, अल्पेन = तुच्छेन, यत्नेन = प्रयासेन,
प्रतिनिवार्यते = वार्यते, प्रबलः = असामान्यव्याधिः, प्रबलैः = शक्तिसम्पन्नैः, एव =
केवलम्, यत्नैः = प्रयत्नैः, नश्यति = विनष्टो भवति, वा न वा = किं वा निवारयितुं
न शक्यते ॥ ११ ॥
हिन्दी—साधारण बीमारी तो अल्प प्रयास से भी छूट जाती है, किन्तु असाधारण
बीमारी पर्याप्त प्रयास करने पर भी कभी छूटती है और कभी नहीं ॥ ११ ॥
दुहँरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् ।
विनिवृत्तो यदि ते सर्वथा धृतिमानसि ॥ १२ ॥
अन्वयः—तव मानसः व्याधिः बलवान् दुर्हरः च अभवत्, यदि ते सर्वथा विनिवृत्तः
धृतिमान् असि ॥ १२ ॥
व्याख्या—तव = भवतः, मानसः = मानसिकः, व्याधिः = रोगः, बलवान् = शक्ति-
शाली, च = पुनः, दुर्हरः—दुःखेन = कष्टेन, हर्तुम् = विनाशयितुम्, शक्यः = समर्थः,
अभवत् = बभूव, यदि = चेत्, ते = तव, सर्वथा = सर्वतोभावेन, विनिवृत्तः = विनष्टो-
ऽभूत्, तर्हि त्वम्, धृतिमान् = धैर्यशाली, असि = विद्यते ॥ १२ ॥
हिन्दी—तुम्हारा मानसिक रोग शक्तिशाली एवं दुःसाध्य था; यदि ( वह वास्तव
में ) नष्ट हो गया है तो तुम सब तरह से धैर्यशाली हो ॥ १२ ॥
दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवम् ।
अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्यं च रागिणा ॥ १३ ॥

२२० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—अनार्येण साधु मानिना चैव मार्दवं लुब्धेन च अतिसर्गः रागिणा च
ब्रह्मचर्यं दुष्करम् ॥ १३ ॥
व्याख्या —अनार्येण = खलेन, साधु = सुकर्म, मानिना = अभिमानिना, चैव,
मार्दवम् = मञ्जुला, लुब्धेन = मुग्धेन, च = पुनः, अतिसर्गः = दानम्, रागिणा = अभि-
मतविषयाभिलाषिणा, च = पुनः, ब्रह्मचर्यम् = धार्मिकशिष्यवृत्तिः, दुष्करम् = दुःसाध्यं
भवति ॥ १३ ॥
हिन्दी—असाधु से साधुकार्य कठिन है, अभिमानी से मृदुल व्यवहार, लोभी से
दान और कामी से ब्रह्मचर्य दुष्कर है ॥ १३ ॥
एकस्तु मम सन्देहस्तवास्यां नियमे धृतौ ।
अत्रानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे ॥ १४ ॥
अन्वयः—अस्यां तव धृतौ नियमे मम एकस्तु सन्देहः, यदि वक्तव्यं मन्यसे अत्र
अनुनयम् इच्छामि ॥

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२१
प्रियहितम् = इष्टहितकरम्, तु = प्रायः, पथ्यम् = आरोग्यावहम्, स्वादु = स्वादिष्टम्,
औषधम् = भेषजम्, इव = सदृशम्, दुर्लभम् = दुष्प्राप्यं भवति ॥ १६ ॥
हिन्दी—हितकारी अप्रिय बातें स्निग्ध होती हैं। अहितकारी प्रिय बातें अस्निग्ध
होती हैं। प्रिय और हितकारी बातें दुर्लभ होती हैं, जैसे औषधि स्वादिष्ट और रोग
निवारक भी हो -- ऐसी दुर्लभ होती है ॥ १६ ॥
विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः ।
मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सताम् ॥ १७ ॥
अन्वयः—विश्वासः अर्थचर्या च सुखदुःखयोः च सामान्यं मर्षणञ्च प्रणयश्च इयम्
एव सतां भिन्नवृत्तिः ॥ १७ ॥
व्याख्या—विश्वासः = प्रत्ययः, अर्थचर्या = उपकारः, च = पुनः, सुखदुःखयोः =
हर्षकष्टयोः, च = पुनः, सामान्यम् = साधारणम्, मर्षणञ्च = क्षमा च, प्रणयश्च =
प्रीतिश्च, इयम् = एषा, एव = केवलम्, सताम् = सज्जनानाम्, मित्रवृत्तिः = मैत्र्य-
मस्ति ॥ १७ ॥
हिन्दी—विश्वास, उपकार, सुख-दुःख में समान भाव, क्षमा और प्रेम—यही तो
सज्जनों की मैत्री है ॥ १७ ॥
तदिदं त्वां विवक्षामि प्रणयान्न जिघांसया ।
त्वच्छ्रेयो विवक्षा मे यतो नार्हाम्युपेक्षितुम् ॥ १८ ॥
अन्वयः—तत् त्वाम् इदं प्रणयात् न जिघांसया विवक्षामि, हि त्वच्छ्रेयः मे
विवक्षा यतः उपेक्षितुं न अर्हामि ॥ १८ ॥
व्याख्या—तत् = तस्माद्धेतोः, त्वम् = नन्दम्, इदम् = एतत्, प्रणयात् = अनुरागात्,
न = नहि, जिघांसया = हन्तुमिच्छया, विवक्षामि = वक्तुमिच्छामि, हि = यतः,
त्वच्छ्रेयः = त्वन्मङ्गलम्, मे = आनन्दस्य, विवक्षा = वक्तुमिच्छा, यतः = यस्माद्धेतोः,
उपेक्षितुम् = अवधीरयितुम्, न = नहि, अर्हामि = समर्थोऽस्मि ॥ १८ ॥
हिन्दी—तुम्हारे विनाश के लिए नहीं, प्रत्युत तुम्हारे स्नेह से तुम्हारे कल्याण
की बात मैं तुम से कहना चाहता हूँ, क्योंकि मैं इसकी अवहेलना नहीं कर
सकता ॥ १८ ॥
अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यभिधीयसे ।
किमिदं भूतमाहोस्वित् परिहासोऽयमीदृशः ॥ १९ ॥
अन्वयः—अप्सरोभृतकः धर्मं चरसि इति अभिधीयसे, किमिदं भूतम् आहोस्वित्
अयम् ईदृशः परिहासः ? ॥ १९ ॥
व्याख्या—अप्सरोभृतकः—अप्सरसः = देवाङ्गनायाः, भृतकः—भृतमुपजीवतीति
भृतकः = सेवकः, धर्मम् = शुभकर्म, चरसि = आचरसि, इति = इत्थम्, अभिधीयसे =
सौ०-18

२२२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
कथ्यसे, किमिति प्रश्ने, इदम् = एतत्, सत्यम् = ऋतम्, आहोस्वित्, अयम् = एषः,
ईदृशः = एतादृशः, परिहासः = उपहासः ॥ १९ ॥
हिन्दी—अप्सराओं को पाने के लिए ही यह तपस्या कर रहा है, तुम्हारे बारे में
लोग ऐसा कहते हैं। क्या यह सच है या परिहास है ? ॥ १९ ॥
यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधम् ।
औद्धत्यमथ वक्तॄणामभिधास्यामि तद्रजः ॥ २० ॥
अन्वयः—यदि इदं सत्यं तावत् अत्र औषधं वक्ष्यामि, अथ यदा वक्तॄणाम् औद्धत्यं
तद्रजः अभिधास्यामि ॥ २० ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, इदम् = एतत्, सत्यम् = यथार्थम्, तावत् = तर्हि, अत्र =
अस्मिन् प्रसङ्गे, औषधम् = भेषजम्, वक्ष्यामि = कथयिष्यामि, अथ = अनन्तरम्, यदा
= यस्मिन् काले, वक्तॄणाम् = उपदेशकानाम्, औद्धत्यम् = प्रचण्डत्वम्, तद्रजः =
तद्दुर्गुणः, कथयिष्यामि = वक्ष्यामि ॥ २० ॥
हिन्दी—यदि वास्तव में यह सच है, तो मैं इसकी औषधि बतलाऊँगा । अगर
कहने वालों की धृष्टता है, तो मैं उनका दुर्गुण बतलाऊँगा ॥ २० ॥
श्लक्ष्णपूर्वमथो तेन हृदि सोऽभिहतस्तदा ।
ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास किञ्चिच्चावाङ्मुखोऽभवत् ॥ २१ ॥
अन्वयः—अथ तदा तेन सः हृदि श्लक्ष्णपूर्वकम् अभिहतः ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास
किञ्चित् अवाङ्मुखश्च अभवत् ॥ २१ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, तदा = तस्मिन् काले, तेन = आनन्देन, सः = नन्दः,
हृदि = मनसि, श्लक्ष्णपूर्वकम् = कोमलतापूर्वकम्, अभिहतः = आहतः, ध्यात्वा =
ध्यानं कृत्वा, दीर्घम् = उच्छ्रितम्, निशश्वास = उच्छ्वस्य, किञ्चित् = स्वल्पम्,
अवाङ्मुखश्च = नताननश्च, अभवत् = बभूवेति ॥ २१ ॥
हिन्दी—इस तरह उस भिक्षु ने भद्रतापूर्वक जब नन्द के हृदय पर चोट की,
तब उसने कुछ सोचकर अपना सिर झुका लिया ॥ २१ ॥
ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसङ्कल्पसूचकम् ।
बभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—ततः मनःसङ्कल्पसूचकं तस्य इङ्गितं ज्ञात्वा आनन्दः मधुरोदर्कम्
अप्रियं वाक्यं बभाषे ॥ २२ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, मनःसङ्कल्पसूचकम्—मनसः=चित्तस्य, सङ्कल्पम् =
निश्चयम्, सूचयति = विज्ञापयति इति, तस्य = नन्दस्य, ज्ञात्वा = अवगम्य, आनन्दः =
प्रधानभिक्षुः, मधुरोदर्कम्—मधुरम् = मञ्जुलम्, उदर्कम् = भावीफलम्, यस्य तत्,
अप्रियम् = अरुचिकरम्, वाक्यम् = वचनम्, बभाषे = जगाद ॥ २२ ॥

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२३
हिन्दी—इसके बाद उसके मन के निश्चय को व्यक्त करने वाले संकेत को समझ
कर आनन्द ने अप्रिय किन्तु परिणाम-सुखद बातें उससे कहीं ॥ २२ ॥
आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनम् ।
यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्यं कारुण्यमेव च ॥ २३ ॥
अन्वयः—आकारेण एव तव धर्मप्रयोजनम् अवगच्छामि, यत् ज्ञात्वा त्वयि मे
हास्यं कारुण्यम् एव च जातम् ॥ २३ ॥
व्याख्या—आकारेण एव=स्वरूपेणैव, तव=भवतः, धर्मप्रयोजनम्=परिव्रज्या-
ऽर्थः, अवगच्छामि=जानामि, यज्ज्ञात्वा=यदवगम्य, त्वयि=तवोपरि, मे=मम,
हास्यम्=हसनम्, च=पुनः, कारुण्यम्=दया, एव, जातम्=समुत्पन्नम् । तपः-
प्रयोजनं तु केवलवासनासम्पूत्ति एव, तेन हि नन्दो हास्यकारुण्यस्य च पात्र
एवेति ॥ २३ ॥
हिन्दी—तुम्हारी आकृति से ही तुम्हारे तप का प्रयोजन जानकर मुझे तुम पर
हँसी भी आती है और दया भी ॥ २३ ॥
यथासनार्थं स्कन्धेन कश्चिद्गुर्वीं शिलां वहेत् ।
तद्वत् त्वमपि कामार्थं नियमं वोढुमुद्यतः ॥ २४ ॥
अन्वयः—यथा कश्चित् आसनार्थं स्कन्धेन गुर्वी शिलां वहेत्, तद्वत् त्वमपि
कामार्थं नियमं वोढुम् उद्यतः ( असि ) ॥ २४ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, कश्चित्=कोऽपि, आसनार्थम्=उपवेशनार्थम्,
स्कन्धेन=अंसेन, गुर्वीम्=दुर्वहः, शिलाम्=प्रस्तरखण्डम्, वहेत्=धारयेत्, तद्वत्=
तथैव, त्वमपि=नन्दोऽपि, कामार्थम्=वासनापूर्त्यर्थम्, नियमम्=व्रतादिकम्, वोढुम्=
वहनं कर्त्तम्, उद्यतः=सन्नद्धोऽसि ॥ २४ ॥
हिन्दी—जैसे कोई बैठने के लिए कन्धे पर भारी पत्थर के टुकड़े को ढोये, उसी
तरह तुच्छ वासना की पूर्त्ति हेतु तुमने तप का आयोजन किया है ॥ २४ ॥
तिताडयिषया दृप्तो यथा मेषोऽपसर्पति ।
तद्वदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥ २५ ॥
अन्वयः—यथा दृप्तः मेषः तिताडयिषया अपसर्पति, तद्वत् तव इदं ब्रह्मचर्यम्
अब्रह्मचर्याय ॥ २५ ॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, दृप्तः=सदर्पः, मेषः=भेडकः, तिताडयिषया=
प्रहर्तुमिच्छया, अपसर्पति=पश्चाद्गामी भवति, तद्वत्=तेनैव प्रकारेण, तव=भवतः,
इदम्=एतत्, ब्रह्मचर्यम्=अष्टाङ्गमैथुनप्रतिषेधः, अब्रह्मचर्याय=ब्रह्मचर्यविहीनाय
एवास्ति ॥ २५ ॥
हिन्दी—जैसे गर्वीली भेंड किसी पर प्रहार करने के पूर्व पीछे हटती है, उसी
तरह तुम्हारा यह ब्रह्मचर्य-धारण कामोपभोग के लिए ही तो है ॥ २५ ॥

२२४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
चिक्रीषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया ।
धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥ २६ ॥
अन्वयः—यथा वणिजः लाभलिप्सया पण्यं चिक्रीषन्ति, तथा तव पण्यभूता धर्म-
चर्या शान्तये न ॥ २६ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, वणिजः = व्यापारिणः, लाभलिप्सया—लाभस्य =
अवाप्तेः, लिप्सा = लोलुपता तया, पण्यम् = विक्रेयवस्तु, विक्रेयबुद्ध्या आपणे यत्प्र-
सारितं तत्पण्यम्, चिक्रीषन्ति = क्रेतुमिच्छन्ति, तथा = तेनैव प्रकारेण, तव = भवतः,
पण्यभूता—पण्यमिव भूता पण्यभूता = विक्रेयवस्तुस्वरूपम्, धर्मचर्या = धार्मिककृत्यम्,
शान्तये = शान्तिलाभाय, न = नहि भवति। लोभमोहग्रस्तास्तपस्विनः कदाचिदपि
शान्तिं न लभन्ते ॥ २६ ॥
हिन्दी—जैसे कोई बनियां लाभ की लालसा से बेचने वाली वस्तु को खरीदना
चाहता है, उसी तरह तुम्हारा यह तप भी बिकाऊ है, इससे तुम्हें शान्ति नहीं मिल
सकती है ॥ २६ ॥
यथा फलविशेषार्थं बीजं वपति कार्षकः ।
तद्वद्विषयकार्पण्याद्विषयांस्त्यक्तवानसि ॥ २७ ॥
अन्वयः—यथा फलविशेषार्थं कार्षकः बीजं वपति, तद्वत् विषयकार्पण्यात् विषयान्
त्यक्तवान् असि ॥ २७ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, फलविशेषार्थम् = अधिकफललाभाय, कार्षकः =
कृषकः, बीजम् = बीजकम्, वपति = क्षेत्रे निक्षिपति, तद्वत् = तेनैव प्रकारेण, विषय-
कार्पण्यात्—विषयस्य = वासनायाः, कार्पण्यम् = दैन्यम्, तस्मात्, विषयान् = विषयो-
पभोगान्, त्यक्तवान् = उज्झितवान्, असि = भवसि ॥ २७ ॥
हिन्दी—जैसे एक बीज से अनेक फल पाने के लाभ हेतु किसान खेत में बीज
बोता है, ठीक उसी तरह विषयाभिलाषी होकर ही तुमने विषयों का परित्याग किया
है ॥ २७ ॥
आकाङ्क्षेच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया ।
दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया ॥ २८ ॥
अन्वयः—यथा च प्रतीकारसुखेप्सया रोगम् आकाङ्क्षेत्, तथा भवान् विषयतृष्णया
दुःखम् अन्विच्छति ॥ २८ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, च = पुनः, प्रतीकारसुखेप्सया—प्रतीकारस्य =
उपचारस्य, सुखम् = आनन्दम्, तस्य इच्छया = वाञ्छया, रोगम् = गदम्, आकाङ्क्षेत् =
अभिलषेत्, तथा = तेनैव रूपेण, भवान् = त्वम्, विषयतृष्णया = विषयभोगेच्छया,
दुःखम् = कष्टम्, अन्विच्छति = अन्वेषणं करोति ॥ २८ ॥
हिन्दी—जैसे उपचार के सुख की इच्छा से कोई रोग की कामना करे, उसी
तरह तुम विषयभोग की इच्छा से दुःख को ही तो खोज रहे हो ॥ २८ ॥

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२५
यथा पश्यति मध्वेव न प्रपातमवेक्षते ।
पश्यस्यप्सरसस्तद्वद् भ्रंशमन्ते न पश्यसि ॥ २९ ॥
अन्वयः—यथा मधु एव पश्यति प्रपातं न अवेक्षते, तद्वत् अप्सरसः पश्यसि अन्ते
भ्रंशं न पश्यसि ॥ २९ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण कोऽपि जनः, मधु=कुसुमासवः, एव=केवलम्,
पश्यति=अवलोकयति, प्रपातम्=तस्य पतनम्, न=नहि अवेक्षते=अवलोकयति,
तद्वत्=तेनैव प्रकारेण, अप्सरसः=देवाङ्गनाः, पश्यसि=अवलोकयसि, अन्ते=अव-
सानसमये, भ्रंशम्=पतनम्, न=नहि, पश्यसि=त्वमवलोकयसि । महाभारतस्य
स्त्रीपर्वस्यास्य भावस्य तुलनाऽपि दर्शनीयः—
'मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टो मधुलोभेन शोचत्येवं यथा भवान् ॥' —महा० स्त्री-पर्व ॥२९॥
हिन्दी—जैसे कोई मधु तो देखता है, परन्तु पेड़ से उसका गिरना नहीं देखता,
उसी तरह तुम अप्सराओं को तो देखते हो, परन्तु उसका अन्त पतन है, यह तुम्हें
नहीं दिखलायी पड़ता ॥ २९ ॥
हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतम् ।
किमिदं ब्रह्मचर्यं ते मनसाऽब्रह्मचारिणः ॥ ३० ॥
अन्वयः—कामाग्निना दीप्ते हृदि कायेन व्रतं वहतः मनसा अब्रह्मचारिणः ते
किम् इदं ब्रह्मचर्यम् ? ॥ ३० ॥
व्याख्या—कामाग्निना=मदनवह्निना, दीप्ते=प्रज्वलिते, हृदि=चित्ते, कायेन=
देहेन, व्रतम्=नियमम्, वहतः=धारयतः, मनसा=चित्तेन, अब्रह्मचारिणः=न=
नहि, ब्रह्मम्=परमेश्वरम्, चरति=अन्विष्यति, इति=अव्रतिनः, ते=तव, किम्=
किमर्थम्, इदम्=एतत्, ब्रह्मचर्यम्=तपोव्रतम्, न किमपीत्यर्थः ॥ ३० ॥
हिन्दी—वासना की आग में तुम्हारा दिल झुलस रहा है, देह से तुम नियम-व्रत
को ढो रहे हो, मन से ब्रह्मचर्य विहीन हो, तुम्हारी यह कैसी तपस्या है ? ॥ ३० ॥
संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया ।
प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा ॥ ३१ ॥
अन्वयः—यदा च संसारे वर्तमानेन त्वया शतशः अप्सरसः प्राप्ताः त्यक्ताश्च ताभ्यः
ते स्पृहा किमिति ? ॥ ३१ ॥
व्याख्या—यदा=यावत्, च=इत्यवधारणे, संसारे=जगति, वर्तमानेन=
विद्यमानेन, त्वया=नृपनन्दनेन, शतशः=अनेकंशः, अप्सरसः=दिव्याङ्गनाः, प्राप्ताः=
अवाप्ताः, त्यक्ताश्च=उज्झिताश्च, ताभ्यः=दिव्याङ्गनाभ्यः, ते=तव, स्पृहा=अभिलाषा,
किमिति=कथमिति ? ॥ ३१ ॥
हिन्दी—संसार में रहते हुए तुमने जब सैकड़ों अप्सराओं को पाया है और
खोया है तो फिर उनके प्रति तुम्हारी यह आसक्ति कैसी ? ॥ ३१ ॥

२२६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तृप्तिर्नास्तीन्धनैरग्नेरम्भसा लवणाम्भसः ।
नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात् कामा न तृप्तये ॥ ३२ ॥
अन्वयः—इन्धनैः अग्नेः अम्भसा लवणाम्भसः तृप्तिः नास्ति, नापि कामैः
सतृष्णस्य तस्मात् कामाः तृप्तये न सन्ति ॥ ३२ ॥
व्याख्या—इन्धनैः = इध्मैः, अग्नेः = अनलस्य, अम्भसा = सलिलेन, लवणाम्भसः =
सागरस्य, तृप्तिः = तुष्टिः, नास्ति = न विद्यते, नापि कामैः = विषयभोगैः, सतृष्णस्य =
विषयिणः, तस्मात् = तेन हेतुना, कामाः = भोगाः, तृप्तये = तुष्टये, न सन्ति ।
तुलना—'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मैव भूय
एवाभिवर्धते' ॥ ३२ ॥
हिन्दी—ईन्धन से आग की, पानी से सागर की, भोग से वासना की तृप्ति नहीं
होती है। अतः कामोपभोग तुष्टिदायक नहीं है ॥ ३२ ॥
अतृप्तौ च कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् ।
असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीतौ च कुतो रतिः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—अतृप्तौ च कुतः शान्तिः, च अशान्तौ कुतः सुखं च असुखे कुतः प्रीतिः
च अप्रीतौ कुतः रतिः ? ॥ ३३ ॥
व्याख्या—अतृप्तौ = असन्तुष्टौ, चः = पुनः, कुतः = कथम्, शान्तिः = शमः, च =
पुनः, अशान्तौ = उद्विग्ने, कुतः = क्व, सुखम् = प्रसन्नताम्, च = पुनः, असुखे =
अप्रसन्ने, कुतः = कुत्र, प्रीतिः = आनन्दः, च = पुनः, अप्रीतौ = प्रसन्नताभावे,
कुतः = कुत्र, रतिः = आनन्दः ॥ ३३ ॥
हिन्दी—तृप्ति के अभाव में शान्ति कहाँ ? शान्ति नहीं होने पर सुख कहाँ ? सुख
नहीं मिलने पर प्रीति कैसी ? और प्रीति के अभाव में रति कैसी ? ॥ ३३ ॥
रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः ।
प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यदि ते रिरंसा तस्मात् अध्यात्मे मनः धीयताम्, प्रशान्ता च अनवद्या
न अध्यात्मसमा रतिः नास्ति ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, ते = तव, रिरंसा = रन्तुमिच्छा, तस्मात् = तर्हि, अध्या-
त्मे = आत्मनि इति अध्यात्मम् = आत्मविषयकज्ञाने, मनः = चेतः, धीयताम् = निवेश्य-
ताम्, प्रशान्ता = क्षोभहीना, च = पुनः, अनवद्या = अनिन्द्या, न = नहि, अध्यात्मसमा
= आत्मविषयकज्ञानसमा, रतिः = आनन्दः, नास्ति = न विद्यते ॥ ३४ ॥
हिन्दी—यदि तुम आनन्द चाहते हो, तो आत्मविषयक ज्ञान में मन लगाओ,
क्योंकि शान्त और निर्दोष अध्यात्म की तरह कोई दूसरा आनन्द नहीं है ॥ ३४ ॥
न तत्र कार्यं तूर्यैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणैः ।
एकस्त्वं यत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे ॥ ३५ ॥

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२७
अन्वयः—तत्र ते तूर्यैः न स्त्रीभिः न विभूषणैः कार्यं यत्रस्थः त्वम् एकः तया
रत्या अभिरंस्यसे ॥ ३५ ॥
व्याख्या—तत्र = अध्यात्मरतौ, ते = तव, तूर्यैः = सङ्गीतैः, न = नहि, स्त्रीभिः =
नारीभिः, न = नहि, विभूषणैः = अलङ्करणैः, कार्यम् = प्रयोजनम्, यत्रस्थः = यस्मिन्
स्थितः, त्वम् = भवान्, एकः = एकमात्रः, तया = पूर्वोक्ततया, रत्या = प्रीत्या, अभि-
रंस्यसे = रमणं करिष्यति ।
हिन्दी—उस अध्यात्म रति में तुम्हें तुरही, नारी, या अलङ्कारों की आवश्यकता
नहीं होगी । जहाँ-तहाँ रहकर भी तुम उस अध्यात्म सुख में रमते रहोगे ॥ ३५ ॥
मानसं बलवद् दुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति ।
तं तर्षं छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च ॥ ३६ ॥
अन्वयः—तर्षे तिष्ठति बलवत् मानसं दुःखं तिष्ठति, तं तर्षं छिन्धि हि तृष्णा च
दुःखं च अस्ति च नास्ति च ॥ ३६ ॥
व्याख्या—तर्षे = तृष्णायाम्, तिष्ठति = स्थिते सति, बलवत् = प्रगाढम्, मानसम् =
मानसिकम्, दुःखम् = कष्टम्, तिष्ठति = भवति, तम् = पूर्वोक्तम्, तर्षम् = तृष्णाम्,
छिन्धि = कर्तय, हि = यतः, तृष्णा = तर्षः, च = पुनः, दुःखम् = कष्टम्, च = पुनः,
अस्ति च = युगपद् भवति च, नास्ति च = न भवति चेति । दुःखस्य कारणं तृष्णा
एवास्ति । सत्यपि तृष्णा दुःखं भवति, तृष्णाभावे दुःखाभावोऽप्यस्ति ॥ ३६ ॥
हिन्दी—जब तक तृष्णा रहेगी मन को कष्ट होगा ही । अतः इस तृष्णा को
काटो, क्योंकि दुःख और तृष्णा एक साथ ही आते भी हैं और जाते भी हैं ॥ ३६ ॥
सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा ।
कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरूपपद्यते ॥ ३७ ॥
अन्वयः—सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तम् एव वा हि कामेषु सतृष्णस्य
शान्ति न उपपद्यते ॥ ३७ ॥
व्याख्या—सम्पत्तौ = विभवे, वा = अथवा, धिपत्तौ = विपदायाम्, वा, दिवा =
दिवसः, वा = अथवा, नक्तम् = निशा वा, हि = यतः, कामेषु = भोगेषु, सतृष्णस्य =
तृष्णया = लालसया, सहितस्य = युक्तस्य, शान्तिम् = शमम्, न = नहि, उपपद्यते =
प्राप्यते ॥ ३७ ॥
हिन्दी—विभव हो या विपत्ति, दिन हो या रात, भोग के लिप्सु को कभी
शान्ति नहीं मिलती है ॥ ३७ ॥
कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिर्न विद्यते ।
वियोगात्नियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥ ३८ ॥
अन्वयः—कामानां प्रार्थना दुःखाः प्राप्तौ तृप्तिः न विद्यते, वियोगात् शोकः नियतः
दिवि च वियोगः ध्रुवः ॥ ३८ ॥