सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २१९
हिन्दी—आश्चर्य है ! तुम इन्द्रिय-निग्रह कर स्वस्थ हो चुके हो, साथ ही नियम-
पालन में स्थिर हो, यह तुमने अपने कुल एवं मर्यादा के अनुकूल प्रारम्भ किया
है ॥ ९ ॥
अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः ।
यदिदं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना ॥ १० ॥
अन्वयः—कामेषु अभिष्वक्तस्य रागिणः, विषयात्मनः यत् इयं संविद् उत्पन्नाः
तदियम् अल्पेन हेतुना न ॥ १० ॥
व्याख्या—कामेषु = विषयेषु, अभिष्वक्तस्य = आसक्तेः, रागिणः = विषयाभिला-
षिणः, विषयात्मनः = कामात्मनः, यत् इयम् = एषा, संविद् = प्रज्ञा, उत्पन्नाः = समु-
द्भूताः, इयम् = एषा, अल्पेन = तुच्छेन, हेतुना = कारणेन, न = नहि ॥ १० ॥
हिन्दी—कामासक्त, रागी और विषयी व्यक्ति में ऐसी प्रज्ञा की उत्पत्ति निश्चय
ही किसी सामान्य कारण से नहीं हो सकती है ॥ १० ॥
व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते ।
प्रबलः प्रबलैरेव यत्नैर्नश्यति वा न वा ॥ ११ ॥
अन्वयः—मृदुः व्याधिः अल्पेन यत्नेन प्रतिनिवार्यते, प्रबलः प्रबलैः एव यत्नैः
नश्यति वा न वा ॥ ११ ॥
व्याख्या—मृदुः = सामान्यः, व्याधिः = रोगः, अल्पेन = तुच्छेन, यत्नेन = प्रयासेन,
प्रतिनिवार्यते = वार्यते, प्रबलः = असामान्यव्याधिः, प्रबलैः = शक्तिसम्पन्नैः, एव =
केवलम्, यत्नैः = प्रयत्नैः, नश्यति = विनष्टो भवति, वा न वा = किं वा निवारयितुं
न शक्यते ॥ ११ ॥
हिन्दी—साधारण बीमारी तो अल्प प्रयास से भी छूट जाती है, किन्तु असाधारण
बीमारी पर्याप्त प्रयास करने पर भी कभी छूटती है और कभी नहीं ॥ ११ ॥
दुहँरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् ।
विनिवृत्तो यदि ते सर्वथा धृतिमानसि ॥ १२ ॥
अन्वयः—तव मानसः व्याधिः बलवान् दुर्हरः च अभवत्, यदि ते सर्वथा विनिवृत्तः
धृतिमान् असि ॥ १२ ॥
व्याख्या—तव = भवतः, मानसः = मानसिकः, व्याधिः = रोगः, बलवान् = शक्ति-
शाली, च = पुनः, दुर्हरः—दुःखेन = कष्टेन, हर्तुम् = विनाशयितुम्, शक्यः = समर्थः,
अभवत् = बभूव, यदि = चेत्, ते = तव, सर्वथा = सर्वतोभावेन, विनिवृत्तः = विनष्टो-
ऽभूत्, तर्हि त्वम्, धृतिमान् = धैर्यशाली, असि = विद्यते ॥ १२ ॥
हिन्दी—तुम्हारा मानसिक रोग शक्तिशाली एवं दुःसाध्य था; यदि ( वह वास्तव
में ) नष्ट हो गया है तो तुम सब तरह से धैर्यशाली हो ॥ १२ ॥
दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवम् ।
अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्यं च रागिणा ॥ १३ ॥