सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 279, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ेंस्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२५
यथा पश्यति मध्वेव न प्रपातमवेक्षते ।
पश्यस्यप्सरसस्तद्वद् भ्रंशमन्ते न पश्यसि ॥ २९ ॥
अन्वयः—यथा मधु एव पश्यति प्रपातं न अवेक्षते, तद्वत् अप्सरसः पश्यसि अन्ते
भ्रंशं न पश्यसि ॥ २९ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण कोऽपि जनः, मधु=कुसुमासवः, एव=केवलम्,
पश्यति=अवलोकयति, प्रपातम्=तस्य पतनम्, न=नहि अवेक्षते=अवलोकयति,
तद्वत्=तेनैव प्रकारेण, अप्सरसः=देवाङ्गनाः, पश्यसि=अवलोकयसि, अन्ते=अव-
सानसमये, भ्रंशम्=पतनम्, न=नहि, पश्यसि=त्वमवलोकयसि । महाभारतस्य
स्त्रीपर्वस्यास्य भावस्य तुलनाऽपि दर्शनीयः—
'मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टो मधुलोभेन शोचत्येवं यथा भवान् ॥' —महा० स्त्री-पर्व ॥२९॥
हिन्दी—जैसे कोई मधु तो देखता है, परन्तु पेड़ से उसका गिरना नहीं देखता,
उसी तरह तुम अप्सराओं को तो देखते हो, परन्तु उसका अन्त पतन है, यह तुम्हें
नहीं दिखलायी पड़ता ॥ २९ ॥
हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतम् ।
किमिदं ब्रह्मचर्यं ते मनसाऽब्रह्मचारिणः ॥ ३० ॥
अन्वयः—कामाग्निना दीप्ते हृदि कायेन व्रतं वहतः मनसा अब्रह्मचारिणः ते
किम् इदं ब्रह्मचर्यम् ? ॥ ३० ॥
व्याख्या—कामाग्निना=मदनवह्निना, दीप्ते=प्रज्वलिते, हृदि=चित्ते, कायेन=
देहेन, व्रतम्=नियमम्, वहतः=धारयतः, मनसा=चित्तेन, अब्रह्मचारिणः=न=
नहि, ब्रह्मम्=परमेश्वरम्, चरति=अन्विष्यति, इति=अव्रतिनः, ते=तव, किम्=
किमर्थम्, इदम्=एतत्, ब्रह्मचर्यम्=तपोव्रतम्, न किमपीत्यर्थः ॥ ३० ॥
हिन्दी—वासना की आग में तुम्हारा दिल झुलस रहा है, देह से तुम नियम-व्रत
को ढो रहे हो, मन से ब्रह्मचर्य विहीन हो, तुम्हारी यह कैसी तपस्या है ? ॥ ३० ॥
संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया ।
प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा ॥ ३१ ॥
अन्वयः—यदा च संसारे वर्तमानेन त्वया शतशः अप्सरसः प्राप्ताः त्यक्ताश्च ताभ्यः
ते स्पृहा किमिति ? ॥ ३१ ॥
व्याख्या—यदा=यावत्, च=इत्यवधारणे, संसारे=जगति, वर्तमानेन=
विद्यमानेन, त्वया=नृपनन्दनेन, शतशः=अनेकंशः, अप्सरसः=दिव्याङ्गनाः, प्राप्ताः=
अवाप्ताः, त्यक्ताश्च=उज्झिताश्च, ताभ्यः=दिव्याङ्गनाभ्यः, ते=तव, स्पृहा=अभिलाषा,
किमिति=कथमिति ? ॥ ३१ ॥
हिन्दी—संसार में रहते हुए तुमने जब सैकड़ों अप्सराओं को पाया है और
खोया है तो फिर उनके प्रति तुम्हारी यह आसक्ति कैसी ? ॥ ३१ ॥