सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

एकादशः सर्गः
स्वर्गापवादः
पुण्यकर्मफलभोग हेतु ही देवलोक में आते हैं।
पुण्य क्षीण होते ही प्राणी पृथ्वी पर आ जाते हैं ॥
ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः ।
बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः नन्दः नन्दनचारिणीः ताः योषितः दृष्ट्वा दुर्दमं चपलं मनः
नियमस्तम्भे बबन्ध ॥ १ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, नन्दः = बुद्धानुजः, नन्दनचारिणीः = नन्दने =
देवेन्द्रोपवने, चरन्तीति = भ्रमन्तीति, विचरणं कुर्वन्तीति, ताः = पूर्वोक्ताः, योषितः =
अप्सरसः, दृष्ट्वा = अवलोक्य, दुर्दमम्—दुःखेन = कष्टेन, दम्यते = दमनं क्रियते इति
दुर्दमम् = दुर्दान्तम्, चपलम् = चञ्चलम्, मनः = चेतः, नियमस्तम्भे = व्रतबन्धने,
बबन्ध = अवरुरोध ॥ १ ॥
हिन्दी—इसके बाद नन्द ने इन्द्र के क्रीड़ावन में घूमनेवाली उन अप्सराओं को
देखकर अपने चंचल एवं दुर्दान्त मन को तप में लीन किया ॥ १ ॥
सोऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः ।
चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि ॥ २ ॥
अन्वयः—सः अनिष्टनैष्क्रम्यरसः म्लानतामरसोपमः विरसः अप्सरसः हृदि
निवेश्य धर्मं चचार ॥ २ ॥
व्याख्या—सः = असौ, अनिष्टनैष्क्रम्यरसः—अनिष्ट = अनपेक्षितः, निष्क्रम्य-
स्य = बहिर्गमनस्य, रसस्य यः सः = अनीप्सितवैराग्यरसः, म्लानतामरसोपमः—
म्लानः = मलिनः, तामरसः = रक्तोत्पलम्, उपमा = तुलना, यस्य सः, विरसः—
विगतः = विनष्टः, रसः = सारः, यस्य सः, अप्सरसः = दिव्याङ्गनाः, हृदि = चित्ते,
निवेश्य = स्थाप्य, धर्मम् = पुण्याचरणम्, चचार = आरभत् ॥ २ ॥
हिन्दी—उसे वैराग्य अच्छा नहीं लगा, वह कुम्हलाये हुए कमल की तरह विरस
हो गया, किन्तु अप्सराओं को हृदय में रखकर धर्माचरण में लग गया ॥ २ ॥
तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः ।
इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥
अन्वयः—तथा लोलेन्द्रियः दयितेन्द्रियगोचरः भूत्वा इन्द्रियार्थवशात् एव
नियतेन्द्रियः बभूव ॥ ३ ॥